Bốn nhóm hành vi trục lợi

Bên cạnh niềm vui, niềm tá»± hào Ä‘ó, những người làm báo chân chính vẫn chÆ°a bao giờ hết ná»—i nặng lòng, Æ°u tÆ° vì mấy năm gần Ä‘ây, vấn đề đạo đức nghề nghiệp của má»™t bá»™ phận nhà báo bị sa sút nghiêm trọng, khiến uy tín, hình ảnh báo giá»›i trong mắt công chúng bị suy giảm. Má»™t trong những nguyên nhân làm sa sút đạo đức báo chí là, má»™t bá»™ phận phóng viên Ä‘ã có thái Ä‘á»™, hành vi trục lợi trong tác nghiệp báo chí.

Những công lao Ä‘óng góp của báo chí cho sá»± phát triển chung của đất nÆ°á»›c và góp phần thúc đẩy xã há»™i phát triển văn minh, tiến bá»™ là không thể phủ nhận. Phần Ä‘ông những người làm báo vẫn tâm huyết nuôi dưỡng, duy trì “lá»­a nghề” theo Ä‘úng tinh thần “phụng công, thủ pháp”, không thiên lệch, không “bẻ cong” ngòi bút vì mục Ä‘ích, lợi ích cá nhân. Đó là cÆ¡ sở để người làm báo giữ gìn đạo đức nghề nghiệp, bảo toàn chữ “tâm” trong sáng của người làm báo cách mạng.

Theo từ Ä‘iển tiếng Việt giải thích, “trục lợi” là hành vi kiếm lợi riêng má»™t cách không chính Ä‘áng. Còn hành vi “trục lợi trong tác nghiệp báo chí” Ä‘Æ°á»£c các chuyên gia báo chí, truyền thông nhận định là hành vi của phóng viên lợi dụng danh nghÄ©a tác nghiệp báo chí và quyền đăng tải thông tin ra công luận nhÆ° Ä‘iều kiện tiên quyết để dọa dẫm, gây sức ép, thÆ°Æ¡ng lượng vá»›i đối tượng phản ánh nhằm Ä‘áp ứng lợi ích tiền và vật chất khác cho cá nhân hoặc nhóm người nhân danh cÆ¡ quan báo chí. Điều Ä‘áng nói hÆ¡n, hành vi trục lợi không chỉ xảy ra ở đối tượng phóng viên, biên tập viên, mà còn liên quan đến cả lãnh đạo tòa soạn ở má»™t số cÆ¡ quan báo chí.

Theo kết quả khảo sát “Nhận diện hành vi trục lợi trong tác nghiệp báo chí” của Trung tâm nghiên cứu truyền thông phát triển” (RED) thuá»™c Liên hiệp các Há»™i Khoa học kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) công bố má»›i Ä‘ây, có 4 nhóm hành vi trục lợi báo chí xảy ra thời gian qua, gồm: Dọa dẫm tống tiền; thông đồng lợi ích nhóm; liên kết nhóm phóng viên; lợi dụng danh nghÄ©a nhà báo và cÆ¡ quan báo chí.

Dọa dẫm tống tiền, biểu hiện ở hành vi “bá»›i lông tìm vết” của phóng viên, tức là cố tình tìm ra sai phạm của đối tượng, ví nhÆ° sai phạm trong lÄ©nh vá»±c xây dá»±ng (xây thêm tầng, lấn chiếm hành lang bảo vệ...) rồi lạm quyền đăng tải thông tin công khai để yêu cầu, gây sức ép đối tượng sai phạm phải Ä‘Æ°a tiền nếu không muốn sá»± việc được Ä‘Æ°a ra ánh sáng công luận.

Thông đồng tạo lợi ích nhóm, thá»±c chất là hành vi “Ä‘ánh thuê” của má»™t nhóm phóng viên chủ Ä‘á»™ng cùng nhau liên kết vá»›i má»™t doanh nghiệp để khai thác sâu về má»™t chủ đề, sá»± kiện của đối tượng cạnh tranh nhằm tạo lợi thế thị trường cho doanh nghiệp được “bảo kê thông tin”. CÅ©ng có thể nhóm phóng viên cùng liên kết vá»›i cá nhân nào Ä‘ó để Ä‘ánh bóng tên tuổi, nói xấu “đối thủ” nhằm tạo cÆ¡ há»™i cho đối tượng được liên kết lấy phiếu tín nhiệm cho việc bổ nhiệm chức danh má»›i được thuận lợi hÆ¡n.

Liên kết nhóm phóng viên là hành vi má»™t nhóm phóng viên có uy tín, địa vị trong xã há»™i, có khả năng chi phối thông tin ná»™i bá»™ má»™t ngành, má»™t địa phÆ°Æ¡ng cụ thể nhằm Ä‘á»™c quyền Ä‘Æ°a tin vá»›i ná»™i dung thống nhất trÆ°á»›c vá»›i đối tượng mục Ä‘ích thông tin để tạo dá»±ng hình ảnh tích cá»±c trong xã há»™i, hoặc dàn xếp bÆ°ng bít thông tin bất lợi cho doanh nghiệp, địa phÆ°Æ¡ng.

Lợi dụng danh nghÄ©a nhà báo và cÆ¡ quan báo chí là hành vi sá»­ dụng tấm thẻ nhà báo để can thiệp vào việc cá nhân khi cần quan hệ để can thiệp trái pháp luật, không chính Ä‘áng. Hành vi này còn biểu hiện ở má»™t số cÆ¡ quan báo chí thành lập văn phòng đại diện, tuyển dụng phóng viên không nhằm mục tiêu mở rá»™ng diện và chất lượng thông tin, mà chủ yếu là sá»­ dụng nhân lá»±c không đủ tiêu chuẩn làm nhà báo để kiếm nguồn thu cho tòa soạn hoặc cho cá nhân lãnh đạo cÆ¡ quan báo chí.

Lời cảnh tỉnh nghiêm khắc

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trục lợi trong tác nghiệp báo chí, theo nhận định của nhiều cán bá»™ quản lý và chuyên gia báo chí, yếu tố chủ quan là do phóng viên muốn làm giàu nhanh, bất chính, trong khi kỹ năng nghiệp vụ kém, bản lÄ©nh non ná»›t, lại dá»… bị cám dá»— vật chất tầm thường. Cùng vá»›i những yếu tố khách quan nhÆ° đời sống, thu nhập của phóng viên còn thấp, lại bị sức ép “khoán doanh số” của tòa soạn nên không ít người cầm bút sẵn sàng “lao vào” kiếm tiền bất chấp cả đạo đức nghề nghiệp và luật pháp báo chí.

Mặt khác, do có quá nhiều cÆ¡ quan báo chí phải tá»± lo kinh phí hoạt Ä‘á»™ng, quy chế phân công tác nghiệp của tòa soạn thiếu chuẩn má»±c cá»™ng vá»›i môi trường xã há»™i có nhiều “lợi ích nhóm” cÅ©ng là “mảnh đất màu mỡ” cho vấn nạn trục lợi trong tác nghiệp báo chí có cÆ¡ há»™i phát sinh.

Nhóm phóng viên công tác tại các cÆ¡ quan báo chí thuá»™c hiệp há»™i nghề nghiệp và thuá»™c cÆ¡ quan quản lý nhà nÆ°á»›c chuyên ngành (bá»™, sở) được Ä‘ánh giá là có rủi ro thá»±c hiện hành vi cao (40%).

CÅ©ng qua khảo sát cho thấy, các nhà quản lý báo chí và chuyên gia truyền thông cho rằng, hành vi trục lợi trong tác nghiệp báo chí xảy ra chủ yếu ở nhóm phóng viên báo Ä‘iện tá»­ (chiếm khoảng 90%), tiếp Ä‘ó là báo in (40%), truyền hình (34%) và phát thanh (10%).

Má»™t quan ngại không thể không quan tâm Ä‘ó là những năm gần Ä‘ây, tình trạng nhà báo bị cản trở tác nghiệp ngày càng nhiều. Má»™t trong những lý do dẫn đến thá»±c tế Ä‘áng buồn này là do hành vi tác nghiệp của nhà báo không chuẩn má»±c. Vì thế, nhiều cÆ¡ quan quản lý nhà nÆ°á»›c, người phát ngôn và người có trách nhiệm ở nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều địa phÆ°Æ¡ng Ä‘ã “tinh vi” lách luật, có biểu hiện “cản trở mềm” hoạt Ä‘á»™ng tác nghiệp của nhà báo nhÆ°: Vòng vo khất hẹn, lần lữa trong việc tiếp xúc vá»›i phóng viên; viện cá»› lý do không chính Ä‘áng để từ chối cung cấp thông tin cho báo chí; né tránh cả những Ä‘iều Ä‘áng ra phải phát ngôn cho công luận...

Có thể khẳng định rằng, những thông tin, số liệu khảo sát mà RED Ä‘Æ°a ra, dù chÆ°a toàn diện và có những vấn đề phải tiếp tục nghiên cứu, bàn luận thêm, nhÆ°ng Ä‘ó cÅ©ng là những thông số rất Ä‘áng để những người trong cuá»™c phải suy ngẫm má»™t cách nghiêm túc. Vì trong số 220 phiếu khảo sát (nhà quản lý báo chí, chuyên gia nghiên cứu truyền thông, các giảng viên báo chí, nhà báo và Ä‘á»™c giả), có tá»›i trên 80% ý kiến đều có chung má»™t nhận định: Hành vi trục lợi tác nghiệp báo chí Ä‘ã “làm công chúng mất niềm tin vào báo chí” và “làm mất uy tín của nhà báo”.

Tất cả những ai Ä‘ang cầm bút, cầm máy có biểu hiện “nhúng chàm”, cần phải tỉnh ngá»™ ngay nếu không muốn bản thân rÆ¡i vào tình cảnh thân bại danh liệt, thậm chí vÆ°á»›ng vào vòng lao lý suốt đời “ôm hận”.

Má»™t ngày cuối cùng của tháng 11/2017, vào công cụ tìm kiếm google, khi Ä‘ánh cụm từ “nhà báo tống tiền” Ä‘ã hiển thị khoảng 291.000 kết quả trong vòng 0,38 giây. Điều Ä‘ó phần nào cho thấy công chúng rất quan tâm đến vấn đề trục lợi của báo chí; đồng thời cÅ©ng là Ä‘iều cảnh tỉnh đối vá»›i tất cả những ai Ä‘ang cầm bút, cầm máy có biểu hiện “nhúng chàm”, cần phải tỉnh ngá»™ ngay nếu không muốn bản thân rÆ¡i vào tình cảnh thân bại danh liệt, thậm chí vÆ°á»›ng vào vòng lao lý suốt đời “ôm hận”.

Báo chí có sứ mệnh định hÆ°á»›ng, dẫn dắt dÆ° luận xã há»™i theo chiều hÆ°á»›ng tích cá»±c, văn minh. Bài học đồng thời là chân lý này tưởng nhÆ° ai cÅ©ng thấu hiểu, thấm thía, nhÆ°ng nhắc lại không bao giờ thừa, bởi chúng ta không nên và không được phép thờ Æ¡ trÆ°á»›c lời cảnh báo tuy rất nghiêm khắc nhÆ°ng cÅ©ng đầy tâm huyết của má»™t chuyên gia nghiên cứu truyền thông: Đáng lẽ xã há»™i càng văn minh, những người làm báo càng phải ứng xá»­ văn minh vá»›i công chúng, vá»›i xã há»™i. NhÆ°ng tiếc thay, những hành vi thiếu/không chuẩn má»±c của báo chí xuất hiện ngày càng nhiều là Ä‘iều rất Ä‘au xót đối vá»›i những người làm báo chân chính.

Nếu nhà báo không chỉn chu tu dưỡng, rèn luyện, không giữ gìn liêm chính, không tá»± bồi đắp những giá trị đạo đức cho mình thì sẽ không có “sức đề kháng” trÆ°á»›c bao nhiêu “vi rút Ä‘á»™c hại” có thể làm mọt ruá»—ng, băng hoại nhân cách bản thân. Khi phẩm giá, nhân cách nhà báo tá»± sa sút bởi cám dá»—, mê hoặc của những “viên đạn bọc đường”, tá»± họ sẽ “Ä‘ào mồ chôn sá»± nghiệp” của chính mình!

Theo Thiện Văn/ Tạp chí Người Làm Báo