“Săn” đề tài

Đề tài “hot”, Ä‘á»™c quyền là Ä‘iều kiện tiên quyết để làm nên má»™t phóng sá»±, kí sá»± hoặc kí sá»± đường xa. Sau khi “ẵm” đề tài, chỉ cần Ä‘i khai thác tÆ° liệu và chá»›p lấy hình ảnh hồn vía nhất của sá»± kiện, PV sẽ tái tạo tÆ° liệu Ä‘ó thành tác phẩm báo chí đủ sức Ä‘áp ứng nhu cầu của Tòa soạn trÆ°á»›c bạn đọc cả nÆ°á»›c, kể cả bạn đọc khó tính.

Có PV khi phát hiện được đề tài, báo cáo ngay vá»›i Tòa soạn để xin ý kiến. Có PV chỉ nêu đề tài trong báo cáo nhanh hàng ngày hoặc trong báo cáo tuần. NhÆ°ng cÅ©ng có PV bỏ qua hai “thủ tục” này và lặng lẽ tác nghiệp. Ba trường hợp nêu trên đều thể hiện rõ tầng, nấc công sức lao Ä‘á»™ng của PV.

Đề tài xuất hiện ở Ä‘âu, lúc nào? Thá»±c tế, chÆ°a hề thấy má»™t công thức sẵn có cho câu hỏi này thay vì PV là người nhanh nhạy “ngá»­i” thấy nó ở khắp nÆ¡i. Ví nhÆ° trên Facebook, trong cuá»™c họp, quán xá... và ngay cả trên má»™t góc trang báo địa phÆ°Æ¡ng. Vấn đề là PV có thói quen quan tâm kiểu nhÆ° thế này không.

Sá»±c nhá»›, khoảng năm 1998, khi Ä‘ang công tác ở Báo Nghệ An, tôi đọc má»™t bản tin “há»™p diêm” chừng 150 từ trong chuyên mục “Chuyện phố phường” của PV Hoàng VÄ©nh. Bản tin phản ánh ở thị xã biển Cá»­a Lò, xuất hiện hàng loạt kho cá Ä‘ông lạnh của những ông chủ, bà chủ vốn là những người chuyên buôn bán lậu hàng Ä‘iện tá»­ do tàu viá»…n dÆ°Æ¡ng mang về từ nÆ°á»›c ngoài. Sau Ä‘ó, những phố hàng Ä‘iện tá»­ sầm uất thu hút khách du lịch cả nÆ°á»›c má»—i lần về tắm biển Cá»­a Lò.

Cảnh buôn bán sầm uất nhÆ°ng do buôn lậu nên lá»±c lượng chức năng của chính quyền địa phÆ°Æ¡ng dẹp bỏ. Những ông chủ, bà chủ này phải xoay xở tìm nghề má»›i. Hàng loạt kho cá Ä‘ông lạnh tiền tá»· xuất hiện. Họ thu mua cá của ngÆ° dân Cá»­a Lò và vùng biển lân cận về Æ°á»›p Ä‘á rồi vận chuyển Ä‘i bán khắp trong Nam, ngoài Bắc, bán sang cả Trung Quốc. Những kho cá Ä‘ông lạnh hồi Ä‘ó trở thành mô hình làm kinh tế nhân rá»™ng ở vùng biển Nghệ An.

Từ góc nhỏ của chuyện phố phường ấy tôi xuống ngay Cá»­a Lò nghe chủ nhân những kho cá Ä‘ông lạnh kể chuyện buôn lậu hàng Ä‘iện tá»­ rầm rá»™ suốt ngày qua Ä‘êm nhÆ°ng chui lủi, khổ sở, khác hẳn vá»›i vị thế khi họ làm chủ kho cá Ä‘ông lạnh kiếm tiền tá»· má»—i năm... Ngay hôm sau, phóng sá»± dài 2/3 trang kể về câu chuyện đổi má»›i này đăng trên trang phóng sá»±của Báo Tuổi Trẻ.

Nhập tâm nhân vật

Má»™t thá»±c tế cho hay, càng hỏi kÄ© những câu hỏi mà đề tài đặt ra, càng nhá»› lâu. Đến mức, trên đường về anh có thể nghÄ© được cái tít bài Æ°ng ý nhất, hình dung, chọn lọc chi tiết đắt giá nhất phục vụ từng phần cần viết.

Trong văn xuôi, các nhà văn dùng thủ pháp nhân cách hóa để xây dá»±ng hình tượng nhân vật. Trong báo chí cÅ©ng vậy, nhân vật và sá»± kiện trong phóng sá»±, kí sá»± là rường cá»™t của tác phẩm. Chỉ khác, nhà văn có quyền hÆ° cấu để nhân vật ngoài đời trở thành hình tượng văn học còn nhà báo không có quyền phép Ä‘ó, nhà báo phải phản ánh trung thá»±c con người và sá»± kiện nhÆ° những gì Ä‘ã, Ä‘ang diá»…n ra mà mắt mình nhìn thấy, tai mình nghe được. NghÄ©a là, trong quá trình khai thác Ä‘ề tài, nhà báo càng nhập tâm vào nhân vật, sá»± kiện, càng dá»… dẫn dắt bạn đọc theo từng câu chữ mình viết, giúp họ cảm nhận được Ä‘iều mình muốn phản ánh thông qua con người, sá»± kiện ở vùng đất Ä‘ó.

Khi ngồi gõ máy vi tính, câu chuyện lần lượt hiện ra giống nhÆ° việc anh mở toàn bá»™ hình ảnh Ä‘ã chụp để chọn ra ảnh Ä‘á»™c nhất, có sức liên kết, là mảng hồn vía có sức làm sinh Ä‘á»™ng bài viết. Đó là toàn cảnh bức tranh do má»™t mình nhà báo tác nghiệp để chuyển tải đến bạn đọc, những người quan tâm đến con người và sá»± kiện này nhÆ°ng không dá»… đến Ä‘ây được.

DÄ© nhiên, viết báo còn là má»™t quá trình sáng tạo của PV trong liên tưởng những ý nghÄ© để tìm ra chi tiết, câu chữ Ä‘Æ¡n giản, dá»… hiểu, chính xác nhÆ°ng đắt giá nhất.

Đề tài đối vá»›i nhà báo chuyên viết phóng, kí sá»± có sức hút nhÆ° khối nam châm hút sắt. Khi xác định được đề tài, nhà báo Ä‘ó suy xét “nồng Ä‘á»™” của đề tài để lên phÆ°Æ¡ng án tác nghiệp. Nhà báo ở tỉnh A nhÆ°ng có thể tác nghiệp ở tỉnh B, tỉnh C cách xa hàng trăm km, thậm chí ở nÆ°á»›c ngoài (nếu được Tòa soạn chấp nhận). Tờ báo lá»›n cần những PV nhÆ° vậy, tả xung, hữu Ä‘á»™t. Bởi lẽ, tờ báo muốn“phủ sóng”tá»›i bạn đọc trong và ngoài nÆ°á»›c thì rất cần những mảng màu từ các địa phÆ°Æ¡ng có nhân vật và sá»± kiện nóng bỏng tính thời sá»±.

Đi bá»™ 17 km đường sau bão để viết má»™t phóng sá»±

Câu chuyện Ä‘ề tài má»—i PV má»™t nẻo tùy theo tính chất ná»™i dung, theo Ä‘ó là áp lá»±c công việc của từng tờ báo. Có PV nhận biết được đề tài nhÆ°ng cứ để Ä‘ó chÆ°a cần Ä‘i viết vá»™i. Có PV Ä‘ang vui bữa tiệc nhÆ°ng nghe được “mùi” đề tài xem nhÆ° không tÆ¡ tưởng đến bữa tiệc Ä‘ó nữa, đến ná»—i người đối diện phát hiện ra thần thái thẫn thờ nhÆ° “mất hồn” của anh ta. Ngay sau Ä‘ó, PV này thu xếp công việc để lên đường càng sá»›m càng tốt.

Năm 2002, má»™t trận bão kinh hoàng bao phủ hai huyện HÆ°Æ¡ng Khê, HÆ°Æ¡ng SÆ¡n miền tây tỉnh Hà TÄ©nh. Mấy Ä‘êm sau nÆ°á»›c lÅ© bắt đầu rút, nhÆ°ng Cá»­a khẩu quốc tế Cầu Treo (giáp Lào) Ä‘ang trở thành ốc đảo trên đỉnh rừng có Ä‘á»™ cao hÆ¡n 1.200 m so vá»›i mặt nÆ°á»›c biển do hai ná»­a vòng cung bên Lào, bên Việt hoàn lÆ°u bão Ä‘ang trút nÆ°á»›c, vây bủa. Chi tiết quan trọng nhất của ốc đảo Cầu Treo lúc bấy giờ là ngoài rất Ä‘ông người Việt Ä‘i làm ăn từ Thái Lan và Lào về Ä‘ang mắc kẹt có hàng chục du khách nÆ°á»›c ngoài, trong Ä‘ó hai người bị thÆ°Æ¡ng vừa được bá»™ Ä‘á»™i biên phòng trạm cá»­a khẩu băng bó.

Lúc Ä‘ó Ä‘ã 20 giờ. Tôi rời giường đệm, chăn ấm chuẩn bị hành trang để sáng mai lên đường. Vừa lúc lãnh đạo tòa soạn Ä‘iện thoại hỏi tình hình bão lÅ©. Tôi báo luôn vá»›i những ý nghÄ© vừa rồi và nói sáng sá»›m mai sẽ hành quân Ä‘i viết phóng sá»± “Trên ốc đảo Cầu Treo”, nhÆ°ng phải Ä‘i bá»™ 17 km đường rừng sụt lở sau bão má»›i lên được cá»­a khẩu nên gá»­i bài có thể bị muá»™n.

Lãnh đạo tòa soạn nói: “Cố gắng lên. Đi gian khổ má»›i có bài hay. Äá» tài Ä‘á»™c. Viết nhanh cho kịp thời sá»±”. Ngay Ä‘êm Ä‘ó, tôi gọi Ä‘iện báo cáo chuyến Ä‘i vá»›i Đại tá Võ Trọng Việt, Chỉ huy trưởng Bá»™ chỉ huy Bá»™ Ä‘á»™i biên phòng Hà TÄ©nh (nay là Thượng tÆ°á»›ng, Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc há»™i, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng và An ninh Quốc há»™i khóa XIV) để xin ý kiến về việc tiếp cận cá»­a khẩu quốc tế Cầu Treo là khu vá»±c biên giá»›i.

Sáng hôm sau, tôi vào đến Hà TÄ©nh, Đại tá Võ Trọng Việt trá»±c tiếp Ä‘Æ°a tôi lên Đồn biên phòng NÆ°á»›c Sốt (nay là Đồn biên phòng cá»­a khẩu quốc tế Cầu Treo). Từ đồn biên phòng, tôi được hai chiến sÄ© dẫn Ä‘i bá»™ lên cá»­a khẩu.

Đó là má»™t chuyến Ä‘i nhá»› đời bởi vừa rời cá»­a đồn biên phòng chừng vài trăm mét Ä‘ã nghe mùi nhang cay cay phía taluy âm sát đường 8, nÆ¡i 5 người dân vừa bị núi sạt lở vùi lấp. CÅ©ng bắt đầu từ Ä‘ó, chúng tôi Ä‘i qua vài eo rừng lại gặp chÆ°á»›ng ngại là những cồn bãi bùn đất lẫn cây cối do núi sạt lở chắn ngang đường.

Tôi theo chân chiến sÄ© biên phòng rẽ xuống phía chênh vênh bờ vá»±c để tìm đường tiếp tục Ä‘i. Đây là những Ä‘oạn rẽ cÅ©ng lầy lá»™i bùn đất. Có khi bÆ°á»›c lên bùn là dẫm phải những Ä‘ám gai sắc khuất chìm phía dÆ°á»›i. Cứ nhÆ° thế, chúng tôi Ä‘i qua 17 km quanh co trong mây mù, mãi đến trÆ°a cùng ngày má»›i tiếp cận được “ốc đảo” Cầu Treo Ä‘ang chìm trong sÆ°Æ¡ng bay.

TrÆ°a hôm sau, lại lá»™i qua 17 km đường lầy lá»™i sau mÆ°a bão nhÆ° thế này để về lại Đồn biên phòng. Chuyến Ä‘i cá»±c nhọc nhÆ°ng mệt mỏi cÅ©ng chóng trôi qua vì tâm can Ä‘ang háo hức vá»›i phóng sá»± Ä‘á»™c quyền. Hôm Ä‘ó, tôi viết bài rồi gá»­i ngay trong Ä‘êm. Hôm sau, bài “Trên ốc đảo Cầu Treo” xuất hiện trên 2/3 trang phóng sá»± Báo Tuổi Trẻ./.

Theo VÅ© Toàn/Người làm báo