Những ngày đầu tháng mười khi tiết trời Ä‘ã bắt đầu se se lạnh, khi trên các nẻo đường Thủ Ä‘ô ngạt ngào hÆ°Æ¡ng hoa sữa, tôi được trò chuyện vá»›i nhà thÆ¡ Nguyá»…n Phan Hách. Trong không gian ngập tràn văn hóa Hà Ná»™i bên bàn trà dậy hÆ°Æ¡ng thÆ¡m, vá»›i tiếng Ä‘àn Piano du dÆ°Æ¡ng, vá»›i chiếc tủ cÅ© ngồn ngá»™n sách, vá»›i những bức tranh phố cổ Hà Ná»™i… tại tÆ° gia của ông khiến tôi tin rằng ông là người Ä‘ích thá»±c yêu Hà Ná»™i theo cách truyền thống.

Nguyá»…n Phan Hách vốn là người con của xứ Kinh Bắc nhÆ°ng Ä‘ã gắn bó vá»›i Thủ Ä‘ô suốt 50 năm nay. Từng kinh qua nhiều công việc, nhiều vị trí công tác nhÆ°ng Ä‘iều quan trọng ông vẫn giữ được “tâm hồn sáng tác” chính vì vậy mà các cuốn sách của ông cứ được đều đặn xuất bản. Dù không được Ä‘ào tạo bài bản nhÆ°ng năng khiếu văn chÆ°Æ¡ng, âm nhạc, báo chí Ä‘ã sá»›m hình thành nên má»™t Nguyá»…n Phan Hách tài hoa, lãng tá»­, Ä‘a tình trong lòng công chúng. Và mặc dù thi sÄ© nay Ä‘ã bÆ°á»›c vào tuổi “xÆ°a nay hiếm” nhÆ°ng giọng nói vẫn sang sảng, tiếng cười vẫn giòn giã và đặc biệt lòng say mê nghề nghiệp vẫn không thôi cháy bỏng.

VÆ°á»›ng víu tình thÆ¡

Riêng về bút danh Nguyá»…n Phan Hách Ä‘ã là câu chuyện dài vá»›i những kỉ niệm tình yêu đầu đời trong sáng, ngây thÆ¡ của tuổi má»›i lá»›n. Thá»±c ra ông tên thật là Nguyá»…n Xuân Hách và vốn theo nghề dạy học ở huyện miền núi Lục Nam (nay thuá»™c Bắc Giang) nhÆ°ng do “cảm nắng” cô học trò xinh đẹp họ Phan nên ông Ä‘ã ghép họ của cô gái vào bút danh của mình. Ngày Ä‘ó, ông dạy văn giỏi khắp vùng, thậm chí má»—i dịp hè ông lại được Ty Giáo dục Hà Bắc (cÅ©) mời viết những bài văn mẫu để làm giáo án cung cấp cho các giáo viên khác. Tuy là thầy giáo làng nhÆ°ng Nguyá»…n Phan Hách lại rất sung sức trong việc viết phóng sá»± gá»­i ra các tờ báo Trung Æ°Æ¡ng để phản ánh về tinh thần chiến đấu của quân và dân ta, về phong trào lao Ä‘á»™ng sản xuất vào hợp tác xã của người dân… Sau Ä‘ó còn được Đài Phát thanh đọc trịnh trọng trong các buổi phát thanh của xã.

Thời ấy, ông rất mê làm thÆ¡ và rung lên những khao khát được yêu qua những vần thÆ¡ hết sức lãng mạn, tình cảm để tặng cô học trò mà mình thầm thÆ°Æ¡ng trá»™m nhá»›. NhÆ°ng ở thời kì mà văn chÆ°Æ¡ng phải phục vụ mục Ä‘ích là chiến đấu và suy nghÄ©, quan niệm về tình yêu thầy- trò còn quá khắt khe khiến thầy giáo trẻ phải nhận kỉ luật. Thầy giáo trẻ Ä‘ã nhận ra nghề làm thầy không phù hợp vá»›i mình nên Ä‘ã quyết tâm chuyển về công tác tại Ty Văn hóa Hà Bắc (cÅ©) vá»›i nhiệm vụ nghiên cứu quan họ, sáng tác thÆ¡ ca phục vụ chiến đấu, sản xuất. Để kỉ niệm cho mối tình đầu vá»›i bút danh theo mình suốt cuá»™c đời này, ông Ä‘ã làm bốn câu thÆ¡: “Tên em cùng vá»›i tên anh/ Yêu nhau Ä‘em đặt bút danh quen rồi/ Oái oăm biết mấy sá»± đời/ Tên thì lấy được còn người thì không”.

Thế rồi sá»± nở rá»™, chín muồi của tài năng Ä‘ã Ä‘Æ°a Nguyá»…n Phan Hách đến vá»›i Thủ Ä‘ô - khi công tác tại Báo Văn Nghệ. Và cÅ©ng tại Ä‘ây người thi sÄ© Ä‘a tình lại vÆ°á»›ng vào mối tình vá»›i cô sinh viên Ä‘ang theo học hát quan họ ở Ä‘á»™ tuổi mười sáu trăng tròn. Vào má»—i buổi chiều thu, khi nắng Ä‘ã tắt dần, ngồi trên ghế Ä‘á ở hồ Thiền Quang chàng tình tứ đọc thÆ¡ cho nàng nghe còn nàng thì dạy chàng hát quan họ. Sẵn Ä‘em lòng yêu mến nàng và dành tình yêu lá»›n cho quan họ nay được nghe nàng hát, trong lòng thi sÄ© dâng trào ná»—i niềm cảm xúc. Trong tâm trạng rối bời, há»—n Ä‘á»™n giữa tình yêu nam nữ cùng vá»›i tình yêu văn hóa nghệ thuật truyền thống Nguyá»…n Phan Hách “bật ra” được bài thÆ¡ “Làng quan họ” nhÆ° để thổ lá»™ tình cảm vá»›i nàng.

Tuy nhiên khi Nguyá»…n Phan Hách mang tờ Báo Văn Nghệ có in bài thÆ¡ “Làng quan họ” Ä‘ể tặng nàng thì má»›i vỡ lẽ nàng chỉ coi chàng là bạn. Lại má»™t lần nữa thất bại trong tình yêu vậy nhÆ°ng Ä‘ó là chất liệu Ä‘em đến cho ông bài thÆ¡ để đời mà sau này nhạc sÄ© Nguyá»…n Trọng Tạo Ä‘ã khéo léo chắp vào nó giai Ä‘iệu mượt mà, tha thiết trong ca khúc “Làng quan họ quê tôi”. Đã 40 năm kể từ ngày ra đời, má»—i khi giai Ä‘iệu của ca khúc ấy vang lên má»—i người trong chúng ta lại thấy cồn cào, nhung nhá»› về miền đất quan họ trù phú, đậm nét văn hóa thôn quê. Và cho đến nay “Làng quan họ quê tôi” vẫn được Ä‘ánh giá là ca khúc hay nhất về miền đất Kinh Bắc.

Thế nhÆ°ng bài thÆ¡ “Làng quan họ” vẫn là chÆ°a đủ cho những cảm xúc, ký ức dạt dào về mối tình giữa hai “vị khách” Kinh Bắc trên đất Hà thành. Và phải đến bài thÆ¡ “Hoa sữa” ra đời sau Ä‘ó 10 năm (khoảng năm 1980) khi Nguyá»…n Phan Hách Ä‘ã về công tác tại Nhà xuất bản Há»™i Nhà văn trên phố Nguyá»…n Du má»›i chất chứa hết được tấm lòng của chàng vá»›i nàng. Những buổi lang thang trên phố Nguyá»…n Du ngập tràn hÆ°Æ¡ng hoa sữa, thi sÄ© bá»—ng nhá»› về mối tình vá»›i cô nữ sinh khi xÆ°a. Ngày ấy Hà Ná»™i còn rất vắng vẻ, hai người đạp xe trên con phố thÆ¡ má»™ng này để “Mùi hoa sữa trong áo em và mái tóc” và rồi giây phút lãng Ä‘ãng ấy Ä‘ã dá»™i lại trong ông những kỉ niệm đẹp đẽ về mối tình dang dở. Ngay sau Ä‘ó bài thÆ¡ mang tên “Hoa sữa” Ä‘ã ra đời.

NhÆ°ng cÅ©ng nhÆ° giai Ä‘oạn trÆ°á»›c, thÆ¡ ca về tình yêu nam nữ không được phép phổ biến rá»™ng rãi, nên Nguyá»…n Phan Hách chỉ nghÄ© rằng viết ra để vÆ¡i Ä‘i ná»—i nhá»› về má»™t mối tình. Rồi chính nữ sÄ© Xuân Quỳnh là người Ä‘ã tuyển chọn nó để in trong tập thÆ¡ “Tình bạn, tình yêu”- cuốn sách do Bá»™ Giáo dục & Äào tạo chỉ đạo xuất bản. Bài thÆ¡ Ä‘ã được biết bao thế hệ học trò chép tay trong những cuốn sổ nhật ký nhÆ° để lÆ°u giữ kí ức của má»™t thời cắp sách đến trường. Đặc biệt rất nhiều cô gái má»›i lá»›n ngưỡng má»™ và gá»­i cho ông những lời đề nghị được quen thân tác giả của bài thÆ¡ nổi tiếng ấy. Sau này, nhạc sÄ© Thế Duy Ä‘ã lấy nôÌ£i dung bài thÆ¡ và dùng nguyên văn 3 câu thÆ¡ của bài thÆ¡ này để phát triển thành ca khúc "Mối tình đầu" rất được bạn trẻ yêu thích. Ngoài ra còn có đến 10 ca khúc phổ nguyên bài thÆ¡ này, trong Ä‘ó nổi tiếng hÆ¡n cả là bản nhạc "Hoa sữa tình đầu" của nhạc sÄ© Phạm Việt Long.

Gần Ä‘ây, sau Ä‘úng 50 năm xa cách nhà thÆ¡ Nguyá»…n Phan Hách Ä‘ã được gặp lại “nàng thÆ¡” trong bài thÆ¡ “Hoa sữa” của mình. Và chàng Ä‘ã biết nguyên nhân nàng từ chối là do sợ yêu Ä‘Æ°Æ¡ng sá»›m sẽ bị Ä‘uổi học. Sống ở Sài Gòn má»—i khi nhá»› Hà Ná»™i nàng lại mang bài thÆ¡ “Hoa sữa” ra đọc. NhÆ° vậy có thể nói rằng bài thÆ¡ Ä‘ã không chỉ bày tỏ tình yêu Ä‘ôi lứa mà còn lÆ°u giữ nét riêng, Ä‘á»™c Ä‘áo mà má»—i người Ä‘i xa vẫn thường tìm lại Hà Ná»™i của chính mình trong ấy.

Người nghệ sÄ© Ä‘a tài

Xuất bản - công việc mà Nguyá»…n Phan Hách gắn bó suốt cả cuá»™c đời, luôn đầy rẫy những khó khăn, thá»­ thách và không vá»›i má»™t bản lÄ©nh kiên cường, má»™t sá»± thông tuệ thì khó có thể đảm Ä‘Æ°Æ¡ng. Nhất là xuất bản thời cÆ¡ chế thị trường vô cùng phức tạp. Nên in cuốn nào, số lượng in bao nhiêu, in thời Ä‘iểm nào? Ông luôn Ä‘Æ°a ra ý kiến tiên quyết. Nói theo ngôn ngữ cánh xuất bản, phải biết “ngá»­i” thấy cuốn nào hay, cuốn nào có lãi. Nhất là, phải biết “ngá»­i” tinh, để loại ra những cuốn có vấn đề nhạy cảm, kẻo nhà xuất bản bị Ä‘óng cá»­a tức thì. Nhờ có con mắt tinh tường này, mà khi hết nhiệm kì Giám đốc NXB Há»™i Nhà văn, ông lại được mời làm Tổng Biên tập NXB Dân trí - CÆ¡ quan Trung Æ°Æ¡ng Há»™i Khuyến học Việt Nam từ năm 2008.

Trong quá trình thường trá»±c tổ sáng tác văn xuôi ở NXB Há»™i Nhà văn, Nguyá»…n Phan Hách Ä‘ã góp công để ba cuốn tiểu thuyết “Ná»—i buồn chiến tranh” (Bảo Ninh), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyá»…n Khắc Trường), “Bến không chồng” (DÆ°Æ¡ng HÆ°á»›ng) ra đời. Ba cuốn tiểu thuyết này (trÆ°á»›c nữa là cuốn “Thời xa vắng” của Lê Lá»±u), đến nay, vẫn được Ä‘ánh giá là những cuốn sách tiêu biểu của văn học thời kỳ Đổi má»›i, góp phần làm nên thÆ°Æ¡ng hiệu của NXB Há»™i Nhà văn.

Bên cạnh công việc biên tập, xuất bản, thờ kì làm Báo Văn Nghệ Nguyá»…n Phan Hách còn được cá»­ ra làm phóng viên má»—i khi đất nÆ°á»›c có sá»± kiện trọng đại. Và ông vẫn còn nhá»› những năm Đại há»™i Đảng, ông được tin tưởng giao Ä‘i phỏng vấn má»™t số nhân vật tên tuổi cÅ©ng nhÆ° ghi chép cảm xúc của người dân Hà Ná»™i. Những bài bút kí ăm ắp sá»± kiện, ná»—i niềm của ông Ä‘ã được tòa soạn cÅ©ng nhÆ° Ä‘ông đảo quần chúng Ä‘ánh giá cao. Đặc biệt trÆ°á»›c dịp khánh thành Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh Ä‘úng 1 ngày, ông được tòa soạn cá»­ Ä‘i tìm hiểu, ghi chép về công tác chuẩn bị lá»… Khánh thành Lăng. Đó cÅ©ng là cÆ¡ duyên cho bài thÆ¡ “Lăng Bác” nổi tiếng của ông ra đời. Bài thÆ¡ nhÆ° Ä‘ã nói Ä‘úng, nói trúng tâm trạng của toàn thể dân tá»™c Việt Nam trong không khí nô nức, hồ hởi Ä‘ón chờ ngày Lăng Chủ tịch  Hồ Chí Minh mở cá»­a Ä‘ón khách vì vậy mà ngay ngày hôm sau nó Ä‘ã vượt qua hàng ngàn bài thÆ¡ khác để đăng vào số đặc biệt của Báo Nhân Dân và được Đài Tiếng nói Việt Nam đọc trang trọng trong sá»± kiện lịch sá»­ Ä‘áng nhá»› ấy. Sau này bài thÆ¡ còn được tuyển chọn Ä‘Æ°a vào sách giáo khoa lá»›p 1, tập 2 những năm 80 của thế kỉ trÆ°á»›c. Bên cạnh bài thÆ¡ Lăng Bác, Nguyá»…n Phan Hách còn có đến 3 bài tản văn nhÆ°: “Đường Ä‘i Sa Pa”, “Kì diệu rừng xanh”, “Cá hồi vượt thác” và truyện ngắn “HÆ°Æ¡ng ổi” Ä‘ược Ä‘Æ°a vào chÆ°Æ¡ng trình sách giáo khoa phổ thông.

Có những bài thÆ¡ Ä‘i vào lòng người là vậy thể nhÆ°ng ông lại nói: “Tiểu thuyết má»›i là sá»± nghiệp của mình”. Tính đến nay, ông Ä‘ã sở hữu 4 cuốn tiểu thuyết nhÆ°: “Tan mây”, “Mê cung”, “Người Ä‘àn bà buồn” và đặc biệt là “Cuồng phong”. Cuốn tiểu thuyết “Cuồng phong” dài 800 trang có bối cảnh hoành tráng về lịch sá»­ đất nÆ°á»›c ở thế ká»· 20 được ông hoàn thành trong 10 năm và ra mắt Ä‘á»™c giả lần đầu vào năm 2008. Có thể nói, vá»›i tiểu thuyết  “Cuồng phong” Ä‘á»™c giả Ä‘ã thấy má»™t Nguyá»…n Phan Hách không chỉ Ä‘a tình, lãng mạn mà còn rất hiện thá»±c, sâu sắc và Ä‘au Ä‘áu vá»›i thời cuá»™c.

Gần Ä‘ây nhÆ° ông nói Ä‘ã “cạn nguồn” văn thÆ¡ thì lại thấy ông sáng tác ca khúc và còn tá»± in Ä‘Ä©a để tặng bạn bè. Cầm Ä‘Ä©a nhạc ông tặng, liếc qua thì thấy toàn những giọng ca tên tuổi nhÆ°: NSƯT Minh Quang, NSƯT Việt Hoàn. NhÆ° vậy có thể nói những ca khúc của người nhạc sÄ© tay ngang này không hề nghiệp dÆ° mà nó được ông đầu tÆ° bài bản, và công phu. Có thể kể đến má»™t số ca khúc nổi bật của ông nhÆ°: “Chút tình thÆ¡ dại”, “Hoa phù dung”, “Mùa thu”, “Tình khúc mùa xuân”… NhÆ°ng tôi lại bất ngờ khi ông nói Ä‘ã biết sáng tác và cảm thụ âm nhạc từ bé nhÆ°ng do cuá»™c sống mÆ°u sinh nên Ä‘ành gác lại niềm Ä‘am mê này.

Và dẫu không muốn nhÆ°ng vẫn phải nói lời chia tay ông trong bóng chiều hoàng hôn khi mùi hoa sữa lan tỏa khắp con đường, trong đầu tôi bá»—ng vang vọng lên những câu thÆ¡ quen thuá»™c:“Chỉ mùa thu vẹn tròn nhá»› thÆ°Æ¡ng/HÆ°Æ¡ng hoa sữa cứ trở về má»—i Ä‘á»™/HÆ°Æ¡ng của mối tình đầu nhắc nhở/Có hai người xÆ°a Ä‘ã yêu nhau”. Vá»›i những gì được nghe nhà thÆ¡, nhà báo Nguyá»…n Phan Hách chia sẻ Ä‘ã khiến tôi tin và hi vọng rằng ông sẽ còn tiếp tục thăng hoa và gặt hái được nhiều thành công trong sá»± nghiệp lao Ä‘á»™ng nghệ thuật./.

Theo Äoàn Mai/Cổng TTĐT Há»™i Nhà báo Việt Nam