Kiểm chứng thông tin - nút thắt sống còn đối vá»›i báo chí

Bá»™ trưởng Bá»™ Thông tin và Truyền thông Nguyá»…n Mạnh Hùng cho rằng báo chí không nên chạy Ä‘ua vá»›i mạng xã há»™i về việc Ä‘Æ°a tin nhanh nhất, mà hãy Ä‘Æ°a tin có kiểm chứng...Thá»±c tế, kiểm chứng thông tin là nút thắt sống còn đối vá»›i báo chí, chÆ°a bao giờ cần kíp nhÆ° thời Ä‘iểm hiện nay, khi mà môi  trường thông tin Ä‘ang trở nên nhiá»…u loạn.

Tôi cÅ©ng Ä‘ã từng đặt ra câu hỏi: Tốc Ä‘á»™ hay sá»± thật, Ä‘âu má»›i là mục tiêu cuối cùng của báo chí hiện nay? Trong bá»™n bề những áp lá»±c của công nghệ số, của việc chạy Ä‘ua vá»›i tin tức, vá»›i sá»± thay đổi chóng mặt của thị hiếu công chúng, có Ä‘ôi lúc tưởng nhÆ°, chúng ta Ä‘ang bị ngập lụt vá»›i ngồn ngá»™n thông tin, thật giả lẫn lá»™n. Người làm báo dường nhÆ° không còn đủ tỉnh táo, không còn đủ quỹ thời gian cho những bài viết toàn diện về sá»± kiện, những góc nhìn đủ sâu sắc để thuyết phục. Trong làn sóng số hóa, các tờ báo bị cuốn vào cÆ¡n lốc câu view, sốc, sex, sến quá Ä‘à Ä‘ã khiến cho người làm báo chạy theo má»™t thứ sức mạnh ảo tưởng, vô hinh chung thiêu đốt giá trị bản thân.

Đâu Ä‘ó Ä‘ã có những tin tức cẩu thả, sá»± buông tay, chặc lưỡi...dù rằng, chúng ta Ä‘ã có nhiều sá»± trả giá, tưởng nhÆ° Ä‘ang tá»± Ä‘ào hố chôn mình. Rõ ràng là, câu chuyện kiểm chứng thông tin Ä‘ã từng phải đặt ra nhiều năm trở lại Ä‘ây vì có quá nhiều những cú vấp của báo chí khiến công chúng giật mình. NhÆ°ng sợi dây kinh nghiệm rút mãi vẫn chÆ°a hết để rồi năm nào cÅ©ng có sá»± cố về chuyện thông tin chÆ°a được kiểm chứng Ä‘ã Ä‘Æ°a lên mặt báo. Các tờ báo cải chính, bị xá»­ phạt, bị Ä‘ình chỉ...vẫn là chuyện không hiếm. Thậm chí trong bối cảnh, Ä‘ã có lúc tin đồn lấn át cả những phân tích lý tính, cán cân sá»± thật chênh vênh và người làm báo vừa nhÆ° tác nhân gây tá»™i, vừa nhÆ° nạn nhân của thông tin không rõ nguồn gốc. Đáng lo ngại hÆ¡n nữa là sá»± lây lan của căn bệnh thiếu kiểm chứng thông tin Ä‘ang trở thành má»™t thứ virut chết người, giết chết niềm tin nÆ¡i bạn đọc vào báo chí chính thống.

Cứ hình dung, má»™t tin tức được phát ra ở má»™t tờ báo, ngay lập tức các báo khác lấy lại, thậm chí xào lại mà không nghi ngờ, không đặt ra câu hỏi, liệu thông tin ấy có chính xác? Điều này tai hại hÆ¡n nữa khi chính những người cầm bút, không biết từ khi nào Ä‘ã tá»± cho mình má»™t đặc quyền cung cấp thông tin không cần kiểm chứng, không cần có mặt tại sá»± kiện. Chính những người làm báo dường nhÆ° Ä‘ang bị cuốn theo guồng máy tá»± Ä‘á»™ng vá»›i việc cập nhật tin bài, tận tụy quá mức vá»›i chức năng cung cấp thông tin mà quên Ä‘i trách nhiệm định hÆ°á»›ng dÆ° luận xã há»™i, quên Ä‘i đạo đức nghề nghiệp, quên cả uy tín, giá trị của niềm tin nÆ¡i công chúng.

Sá»± thiếu kiểm chứng sẽ dẫn đến những hậu quả khó lường, Ä‘ã Ä‘ang và tiếp tục ảnh hưởng trá»±c tiếp đến má»—i người làm báo. Không chỉ trong các vấn đề liên quan đến tiêu cá»±c chống tham nhÅ©ng, các sá»± kiện giải trí liên quan đến thông tin cá nhân của các ngôi sao, người đẹp mà ngay cả vá»›i những con người nhân danh cái tốt, cái đẹp, việc tá»­ tế...cÅ©ng cần những ngòi bút tỉnh táo, kiểm chứng má»™t cách có trách nhiệm hÆ¡n trÆ°á»›c khi đặt bút viết. Thế nên má»›i có nhiều nhà báo nói rằng, viết về người tốt việc tốt còn khó hÆ¡n viết về vấn đề tiêu cá»±c.

Câu chuyện “lấy ánh sáng đẩy lùi bóng tối” luôn là dòng chảy truyền thống, quan trọng trên mặt báo nhÆ°ng để ngòi bút luôn tỉnh táo, đặt “tâm” Ä‘úng chá»— cÅ©ng không phải là chuyện dá»… dàng trong bối cảnh hiện nay. Làm thế nào để nhà báo tỉnh táo trÆ°á»›c...việc tá»­ tế. Cách nào để kiểm chứng “lòng tốt”? vẫn nên là câu hỏi thường trá»±c vá»›i người làm báo chân chính.

Gần Ä‘ây nhất phải kể đến câu chuyện Ä‘áng tiếc mà báo Tuổi trẻ online vừa phải Ä‘ính chính và xin lá»—i bạn đọc về sá»± Ä‘Æ°a thông tin chÆ°a được kiểm chứng. Rõ ràng, hành xá»­ nhÆ° Tuổi trẻ rất Ä‘áng hoan nghênh nhÆ°ng cÅ©ng là bài học không nhỏ cho những sÆ¡ suất của cÆ¡ quan báo chí, cho bản thân tờ báo uy tín hàng đầu Việt Nam. Dù mục Ä‘ích chỉ Ä‘Æ¡n thuần là mong muốn cung cấp cho công chúng thông tin má»™t cách nhanh nhất nhÆ°ng sá»± cố này cÅ©ng Ä‘áng phải ngồi lại để nhận thấy, giá trị được mất của việc Ä‘Æ°a tin nhanh.

Cuối năm 2018, những dòng Ä‘ính chính trên báo Tuổi trẻ cứ ám ảnh tôi: “Hôm nay 12-11, Tuổi Trẻ Online (TTO) có đăng bản tin "Bá»™ phim "Chau, beyond the lines" có sao trên đại lá»™ Danh vọng". Trong Ä‘ó, bản tin cho rằng bá»™ phim tài liệu về hoạ sÄ© Lê Minh Châu được gắn sao trên đại lá»™ Danh vọng và Lê Minh Châu trở thành người Việt đầu tiên có tên trên đại lá»™ này. Từ hiểu lầm vá»›i hình ảnh trên trang Facebook cá nhân của hoạ sÄ© và thiếu kiểm chứng, toà soạn Ä‘ã đăng má»™t bản tin không Ä‘úng. Dù Ä‘ã kịp thời cập nhật bản tin chính xác, nhÆ°ng chúng tôi cảm thấy không thể tha thứ cho mình về sai sót nghiệp vụ này. Mong bạn đọc lượng thứ và tiếp tục đồng hành cùng Tuổi Trẻ”. Rõ ràng, bất cứ thông tin dù nhỏ nhất cÅ©ng dá»… dàng trở thành “cái bẫy” kéo chúng ta xuống vÅ©ng bùn. Dù là sá»± việc Ä‘áng tiếc nhÆ°ng Ä‘ây cÅ©ng là má»™t cách xá»­ lý rất nghiêm túc, tôn trọng Ä‘á»™c giả của tờ báo có thÆ°Æ¡ng hiệu lá»›n trong lòng công chúng nhiều năm qua.

Hành trình níu giữ niềm tin của công chúng bằng con đường của sá»± thật

Trách nhiệm càng lá»›n, uy tín càng cao thì việc gìn giữ uy tín càng cần phải cẩn trọng. Tôi rất thấm thía Ä‘iều mà Bá»™ Trưởng Bá»™ TTTT khẳng định: Báo chí Ä‘ang đứng trÆ°á»›c các thách thức lá»›n chÆ°a từng có, nhÆ°ng thách thức nào cÅ©ng chính là cÆ¡ há»™i, cÆ¡ há»™i để đổi má»›i chính mình, cÆ¡ há»™i để tái sinh báo chí. Sá»± tái sinh ấy bắt đầu từ chính chúng ta. Đã đến lúc chúng ta cùng phải nhìn lại, Ä‘ây là câu chuyện không của riêng ai, Ä‘ó phải là sá»± cá»™ng hưởng trách nhiệm từ cÆ¡ quan quản lý đến lãnh đạo tờ báo, đến từng cá nhân phóng viên. Nếu cứ mãi ở tâm thế của người  “truyền tin” Ä‘Æ¡n thuần, cứ sống vá»›i khẩu hiệu “nhanh là thắng” thì chúng ta Ä‘ang trở thành má»™t phiên bản mạng xã há»™i kém chất lượng hÆ¡n cả chính nó. Chuyện kiểm chứng thông tin không phải là má»›i nhÆ°ng rõ ràng là Ä‘iều mà không phải cÆ¡ quan báo chí nào cÅ©ng làm được trong bối cảnh hiện nay. Thậm chí sá»± bối rối trÆ°á»›c nguồn tin, kiểm chứng nhÆ° thế nào vẫn là câu hỏi chÆ°a có lời giải thấu Ä‘áo. 

Trong những lúc người dân chÆ°a biết tin vào Ä‘âu, thông tin nào là chính xác, vai trò của báo chí là phải ngay lập tức cung cấp cho công chúng thông tin chính xác từ nguồn tin cậy, được kiểm chứng má»™t cách khách quan. Đó chính là Ä‘iều mà không má»™t phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông nào làm được ngoài báo chí. Câu chuyện này cần phải được đặt ra từ tÆ° duy của người đứng đầu trong má»™t cÆ¡ quan báo chí cho đến má»—i người làm báo. Báo chí tạo niềm tin xã há»™i thì phóng viên phải là người được tin cậy nhất. Để tăng niềm tin của xã há»™i vào những người làm báo, cần lấy lại thÆ°Æ¡ng hiệu cho người làm báo, và "việc này chỉ có thể là chính chúng ta làm, không ai ngoài chúng ta cả".

DÄ© nhiên, để kiểm chứng, thẩm định nguồn tin, nhà báo cần phải vận dụng linh hoạt các phÆ°Æ¡ng pháp thu thập, xá»­ lý, xác minh lại thông tin trong quá trình tác nghiệp. Nhiều đồng nghiệp cho rằng, việc am hiểu pháp luật và có kiến thức sâu rá»™ng về mọi lÄ©nh vá»±c trong Ä‘ời sống xã há»™i sẽ là cÆ¡ sở để nhà báo phân tích, Ä‘ánh giá nguồn tin. Đặc biệt, Ä‘ã là phóng viên thì phẩm chất không thể không có, Ä‘ó là có sá»± hoài nghi đối vá»›i má»—i thông tin và thông tin nào cÅ©ng cần phải xác minh, thẩm định trÆ°á»›c khi viết bài Ä‘Æ°a lên mặt báo.

Có thể nói rằng, MXH Ä‘ang mất uy tín vì Fake News, Ä‘ang tạo ra má»™t nhu cầu ngày má»™t lá»›n hÆ¡n về tin chính xác, về tin có kiểm chứng thì Ä‘ây chính là mảnh đất, là cÆ¡ há»™i cho báo chí. CÆ¡ há»™i trao tay, có lí do gì không nắm lấy? Không có con đường nào khác trong hành trình níu giữ niềm tin của công chúng bằng con đường của sá»± thật, cung cấp thông tin có kiểm chứng, có nguồn tin Ä‘áng tin cậy. Đến thời Ä‘iểm này, tôi Ä‘ã có câu trả lời cho riêng mình rằng, “sá»± thật chính là mục tiêu cuối cùng của báo chí”!

Theo Hà Vân/Báo Nhà báo và Công luận