Vậy báo chí và truyền thông Ä‘ang có những tác Ä‘á»™ng thế nào và cần phải có định hÆ°á»›ng thông tin gì? Nhà báo và Công luận Ä‘ã có cuá»™c trao đổi vá»›i nhà báo Nguyá»…n Ngọc Năm - Phó Giám đốc CÆ¡ quan thường trú VOV khu vá»±c Đồng bằng Sông Cá»­u Long để làm rõ hÆ¡n về vấn để này.

Mạng ảo nhưng ảnh hưởng rất thật

+ Má»™t Ä‘iều khá bất ngờ và làm “dậy sóng” cá»™ng đồng mạng khi xem những hình ảnh về sá»± “chào Ä‘ón” của nhóm bạn trẻ mang đồng phục học sinh dành cho Khá Bảnh. Họ tung hô, xin chữ ký, xin chụp ảnh cùng “thần tượng”. Thậm chí có những người còn tá»± hào khoe ảnh “tá»± sÆ°á»›ng” cùng vá»›i Khá Bảnh, DÆ°Æ¡ng Minh Tuyền cùng các nhân vật có “số má” khác lên trang cá nhân và ở dÆ°á»›i là vô vàn những bình luận ngưỡng má»™. Anh Ä‘ánh giá thế nào về việc này?

- Tôi cho rằng Ä‘ây là hiện tượng tất yếu trong xã há»™i khi internet phổ cập và mạng xã há»™i Ä‘ã trở nên phổ biến. Tâm lý của bất cứ ai cÅ©ng muốn được mọi người quan tâm, chia sẻ, được ghi nhận, được thể hiện mình… trong cá»™ng đồng, nhÆ°ng má»—i người má»™t cách khác nhau. Và tâm lý của những “giang hồ mạng” cÅ©ng không ngoài quy luật Ä‘ó. NhÆ°ng khi thể hiện mình trên MXH, họ không chỉ được thể hiện cái “tôi” của mình khi được tung hô, được xem nhiều, được đăng ký theo dõi nhiều… gây ảnh hưởng, gây sá»± chú ý, gây “bão”, để thỏa mãn cái gọi là “thị dục bản ngã” của bản thân, mà còn để kiếm tiền. Và ngược lại, khi kiếm được tiền qua mạng nhÆ° vậy, thì các “giang hồ mạng” lại có cách hành xá»­ theo kiểu “khác người” và càng “khác người”, thì càng gây được sá»± chú ý. Hiện tượng này nếu tiếp tục diá»…n ra sẽ tạo hình ảnh, suy nghÄ© không tốt tác Ä‘á»™ng tá»›i thanh thiếu niên.

+ TrÆ°á»›c khi bị Google chính thức xóa, kênh YouTube của Khá Bảnh có hÆ¡n 2 triệu người theo dõi, trên 400 video được đăng tải cùng gần 400 triệu lượt xem... Vì sao những “giang hồ sống ảo” lại dá»… dàng nổi lên nhÆ° thế, thÆ°a anh?

- Chúng ta có thể thấy đối tượng chủ yếu của Khá Bảnh và các “giang hồ mạng” hÆ°á»›ng tá»›i đại Ä‘a số là má»™t bá»™ phận trong giá»›i trẻ. Ngoài việc các em sá»­ dụng thiết bị thông minh và mạng xã há»™i rất thành thạo so vá»›i người nhiều tuổi, các em có tâm lý tò mò, thích tìm hiểu, thích khám phá, thích cái gì “khang khác” so vá»›i cuá»™c sống thường ngày. Chẳng hạn, các em thích sá»± đối xá»­ kiểu “anh hùng hảo hán”, kiểu “Ä‘àn anh” ngoài xã há»™i khác vá»›i những gì trong khuôn phép được giáo dục và Ä‘ôi khi cÅ©ng mong mình được mạnh mẽ nhÆ° thế, kiếm được nhiều tiền lại có nhiều “anh em xã há»™i” nhÆ° họ. Các em thích hình ảnh xăm trổ, mặt mÅ©i sáng sủa chút, bặm trợn chút, đầu tóc có vẻ chịu chÆ¡i chút… khác vá»›i khuôn mẫu người mà các em gặp hằng ngày v.v… Vì vậy, lượng người theo dõi, tung hô, bình luận ngày càng Ä‘ông, và các “giang hồ mạng” kiếm được tiền từ nhà mạng ngày càng nhiều. Kiếm được tiền nhiều, dá»… dàng thì họ dá»… dàng nảy sinh tâm lý ngạo mạn, càng phải tìm kiếm, thể hiện những “kịch bản” khác biệt, thậm chí dị biệt để có thêm sá»± ủng há»™ từ cá»™ng đồng mạng.

+ Có thể nói mạng ảo nhÆ°ng ảnh hưởng rất thật. Giá»›i trẻ lại bị thu hút bởi các nhân vật “giang hồ ảo” này vì tò mò và nông nổi. Từ Ä‘ó dẫn đến xu hÆ°á»›ng coi việc sá»­ dụng các hành vi lệch chuẩn để làm “màu” và sống ảo, nổi tiếng trên mạng bất chấp mọi giá. Anh có thể chỉ ra hậu quả của xu hÆ°á»›ng Ä‘ó đến các nền tảng giá trị đạo đức hay thậm chí có các hành vi vi phạm pháp luật?

- Hậu quả tác Ä‘á»™ng tá»›i tâm lý tình cảm nó ngấm dần theo thời gian. Lá»›p trẻ nếu em nào có tÆ° tưởng tung hô, ủng há»™ sẽ Æ°á»›c mong có má»™t ngày nào Ä‘ó được làm “anh em xã há»™i”hoặc được nhÆ° Khá Bảnh và các “giang hồ mạng”. Bởi các em rất dá»… bị ảnh hưởng, dá»… bị kích Ä‘á»™ng do tâm lý lứa tuổi mà ra, đặc biệt vá»›i những thanh thiếu niên được sống và giáo dục trong gia Ä‘ình không mấy yên ả.

Khi “ngấm dần” và nếu không được can ngăn, giáo dục kịp thời, sẽ có má»™t số thanh thiếu niên biến ảo thành thá»±c. Những suy nghÄ© nhÆ° vậy dẫn đến hành Ä‘á»™ng coi thường đạo lý, coi thường gia Ä‘ình… từ Ä‘ó dẫn đến vi phạm đạo đức và pháp luật mà bản thân không nhận thức ra. Chẳng hạn, bỏ nhà Ä‘i “bụi” ít ngày; thuê nhà nghỉ sống bầy Ä‘àn thỏa mãn suy nghÄ© lệch lạc về “tá»± do”; lôi kéo, khích bác nhau về sá»± “từng trải, biết ăn chÆ¡i” Ä‘ể sá»­ dụng chất kích thích nhÆ° rượu mạnh, đặc biệt là ma túy.

Góc nhìn Ä‘a chiều nhÆ°ng phải hÆ°á»›ng đến ý thức xây dá»±ng

+ Báo chí Ä‘ã thông tin rất nhiều về vụ việc nhÆ°ng hình nhÆ° Ä‘a phần chỉ thông tin vụ việc. Theo anh, báo chí có vai trò nhÆ° thế nào để nâng cao được vai trò định hÆ°á»›ng thông tin cho giá»›i trẻ chứ không chỉ là chạy theo tin tức?

- Đã có nhiều bài báo, bình luận, phân tích nhiều chiều từ các chuyên gia tâm lý học, tá»™i phạm học, luật học, ý kiến của các nhà quản lý. Câu chuyện về các hiện tượng “lạ” Ä‘ó được phân tích khá nhiều ở các góc Ä‘á»™ khác nhau Ä‘ã cho thấy Ä‘ây là hiện tượng không tốt trong xã há»™i, cần được giải quyết sao cho phù hợp. Chính bản thân tôi cÅ©ng đọc và thấy rõ bản chất của hiện tượng “giang hồ mạng”. Nhiều bài báo phỏng vấn các chuyên gia, theo tôi có tác dụng rất tốt trong việc giúp công chúng (trong Ä‘ó có nhiều bạn trẻ) hiểu rõ hÆ¡n về giá»›i “anh chị” trong “giang hồ mạng”. Biết để phân biệt hay dở, Ä‘úng sai, biết để tránh và biết để phê phán, thậm chí lên án và biết để ngăn cản con em mình không sa Ä‘à vào việc tung hô, cổ vÅ© những hiện tượng nhÆ° vậy.

Tôi hỏi vui vui cậu con trai 17 tuổi của mình, đại ý “Con thấy anh Khá Bảnh hay không? Thích nhÆ° anh ấy chứ” – “Không bao giờ” – cậu con trai tôi trả lời ngay. Tôi cÅ©ng suy nghÄ© rằng không phải thanh thiếu niên nào cÅ©ng mong muốn và tung hô các giang hồ mạng khi họ hiểu rõ. Từ Ä‘ó tôi cÅ©ng Ä‘ã viết bài “Hiện tượng Khá Bảnh và giang hồ mạng có Ä‘áng lo ngại?” và cÅ©ng có nhiều ngàn lượt đọc để thấy rằng cảnh báo là cần thiết, không chủ quan, nhÆ°ng đừng quá lo ngại.

Từ suy nghÄ© của bản thân, từ gia Ä‘ình và viết bài về hiện tượng này, tôi cho rằng báo chí có tác dụng rất lá»›n trong việc định hình, luận giải, mổ xẻ, phân tích má»™t hiện tượng (tạm gọi là “lạ”) trong xã há»™i để mọi người hiểu rõ hÆ¡n bản chất của thông tin và có suy nghÄ© chính xác về nó.

+ Chúng ta đều hiểu rằng để tránh những hiện tượng trên tiếp tục xảy ra vá»›i những người trẻ khác không gì quan trọng bằng kỹ năng và hiểu biết của các em. Vậy báo chí và truyền thông cần phải làm nhÆ° thế nào để góp phần nâng cao nhận thức của các em trÆ°á»›c những tác Ä‘á»™ng tiêu cá»±c Ä‘ó?

- Mạng xã há»™i “xuất bản” thông tin không tốt rất nhanh, nhanh hÆ¡n cả báo chí, nhÆ°ng nhược Ä‘iểm là “Ä‘á»™ tin cậy không cao”, thì Ä‘ây là “khe hở” mà báo chí có thể giành lại được bằng sá»± trung thá»±c, chính xác và nhanh nhạy của mình.

NhÆ°ng viết báo thế nào cho phù hợp là việc rất khó, làm Ä‘au đầu các nhà quản lý cÆ¡ quan báo chí hiện nay. Và nhÆ° tôi Ä‘ã nói ở trên, khi nêu về hiện tượng trên, báo chí nên có góc nhìn Ä‘a chiều, không né tránh. Góc nhìn Ä‘a chiều nhÆ°ng phải hÆ°á»›ng đến ý thức xây dá»±ng. Chẳng hạn hiện tượng Khá Bảnh và “giang hồ mạng” vì sao tập hợp được nhiều “anh em xã há»™i”? Vì sao được nhiều thanh thiếu niên tung hô? Đó phải chăng là tâm lý lứa tuổi, phải chăng là nhận thức lệch lạc ở má»™t số ít bạn trẻ? Phải chăng là người lá»›n và cha mẹ chÆ°a thá»±c sá»± là bạn vá»›i các em? Những “giang hồ mạng” có Ä‘iểm nào lệch chuẩn, Ä‘iểm nào xấu, tiêu cá»±c? Những hành vi nào vi phạm pháp luật và đạo đức xã há»™i cần lên án? v.v…

Không né tránh, nhÆ°ng cÅ©ng không nên khai thác quá sâu, quá chi tiết. CÅ©ng là nhà báo nhÆ°ng tôi thấy ví dụ sau khi Khá Bảnh bị tạm giữ hình sá»±, có bài báo nào Ä‘ó tung lên khai thác rất chi tiết quá khứ của thanh niên này vá»›i lời lẽ khá gay gắt. Tôi nghÄ© không cần. Rồi có cả phỏng vấn người thân của Khá tỏ ra bất ngờ, rồi nói khá hay về thanh niên này. Có vẻ “Ä‘a chiều” Ä‘ấy, nhÆ°ng lại góp phần làm nhiá»…u thông tin, không cần thiết.

Bên cạnh Ä‘ó, má»—i bài báo phân tích (tạm gọi là khách quan, có chất lượng) cÅ©ng cần phải được chia sẻ trên các mạng xã há»™i. Hoặc khi có tài khoản mạng xã há»™i “tung tin” nghi vấn, báo chí cÅ©ng cần cập nhật ngay để có thông tin chính thức từ cÆ¡ quan chức năng. Đó là chức năng của báo chí và nhà báo trong cuá»™c cạnh tranh thông tin, giúp cho thông tin ngày càng chính xác hÆ¡n.

+ Vâng, xin trân trọng cảm Æ¡n anh!

Theo Nguyệt Hồ (Thá»±c hiện)/Báo Nhà báo và Công luận