Báo chí vẫn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận thông tin

Đó là má»™t trong những vấn đề quan trọng được đặt ra tại đề tài nghiên cứu: "Thá»±c tiá»…n thá»±c thi quyền tiếp cận thông tin của báo chí trong phòng, chống tham nhÅ©ng tại Việt Nam" của  nhà báo Lê Nghiêm, Nguyên Cục trưởng Cục Thông tin đối ngoại. Đề tài vừa được giá»›i thiệu tá»›i các nhà báo và cÆ¡ quan báo chí cÅ©ng nhÆ° công chúng vào ngày đầu tháng 10/2019. Vá»›i việc nghiên cứu, khảo sát các vụ việc từ 2009-2019, đề án chủ yếu tập trung về kiến thức, nhận thức và hành vi liên quan đến pháp luật tiếp cận thông tin của nhà báo và người phát ngôn. NhÆ°ng những vấn đề ông đặt ra cÅ©ng chính là thá»±c tế khó khăn mà các nhà báo Ä‘ang gặp phải trong quá trình tác nghiệp.

Nghiên cứu của nhà báo Lê Nghiêm cho thấy, mặc dù các quy định minh bạch, công khai thông tin được Ä‘Æ°a vào luật báo chí, tuy nhiên, trên thá»±c tế, vẫn còn những khoảng trống trong việc thá»±c hiện các quy định, khiến công chúng nói chung và báo chí nói riêng vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận thông tin.

Theo nhà báo Lê Nghiêm: “Nhiều nhà báo Ä‘ánh giá tá»· lệ cÆ¡ quan Nhà nÆ°á»›c cung cấp thông tin để làm rõ, Ä‘áp ứng nhu cầu thông tin của nhà báo còn ít. Bên cạnh Ä‘ó, thủ tục tiếp cận thông tin của nhà báo cÅ©ng gặp nhiều khó khăn. Luật Tiếp cận thông tin cho báo chí Ä‘ã ban hành được gần 2 năm nhÆ°ng thá»±c tế, phóng viên khi tác nghiệp vẫn phải tiếp cận công chức chuyên môn để “xin” thông tin”.

Luật tiếp cận thông tin là luật đầu tiên ở Việt Nam đảm bảo quyền được biết cho 96 triệu người dân Việt Nam. Luật có hiệu lá»±c từ 1/7/2018 nhÆ°ng từ Ä‘ó đến lúc này vẫn chÆ°a có cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c nào thá»±c hiện quyền được biết của dân theo luật cung cấp thông tin bởi chÆ°a có má»™t cÆ¡ quan nào giám sát Ä‘ôn đốc và có chế tài.

“Chúng tôi phát hiện ra má»™t Ä‘iểm hạn chế rất lá»›n hiện nay Ä‘ó là báo chí được bảo đảm, được hưởng đặc quyền tiếp cận thông tin nhÆ°ng quyền này không có cÆ¡ chế nào giám sát người phát ngôn và người cung cấp thông tin. Người phát ngôn có quyền ban phát thông tin. Không có chế tài, không có giám sát, không có ai Ä‘ôn đốc, không có ai xá»­ lý những người từ chối trách nhiệm phát ngôn  không cung cấp thông tin hay cản trở cung cấp thông tin cho báo chí tác nghiệp. ChÆ°a có bất cứ ai bị xá»­ lý việc thá»±c hiện trách nhiệm phát ngôn và cung cấp thông tin này”, nhà báo Lê Nghiêm Ä‘ánh giá cÆ¡ chế bảo đảm thá»±c hiện quyền tiếp cận thông tin của nhà báo còn yếu.

Nhà báo phải vượt qua giá»›i hạn thông thường thì má»›i có thể thá»±c hiện thành công bài Ä‘iều tra

TrÆ°á»›c thá»±c tế cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c còn lúng túng, né tránh, trì hoãn, từ chối phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí, nhà báo buá»™c phải vượt qua giá»›i hạn thông thường thì má»›i có thể thá»±c hiện thành công bài Ä‘iều tra, đặc biệt là các vụ việc tham ô tham nhÅ©ng. “Do Ä‘ó, nhà báo Ä‘iều tra thường không tiếp cận thông tin theo quy trình bình thường. 20,4% người phát ngôn và 59,3% nhà báo xác nhận quen biết có thể bỏ qua quy trình, thủ tục theo quy định; 43,7% nhà báo xác nhận được tiếp nhận thông tin đầy đủ hÆ¡n nếu quen biết người phát ngôn và 17,6% nhà báo xác nhận có được thông tin không thuá»™c danh mục công khai”-  Nhà báo Lê Nghiêm cho biết con số mà ông và nhóm khảo sát Ä‘ã thống kê được.

Những nhà báo Ä‘iều tra này, trong quá trình tác nghiệp Ä‘ã phải có kỹ năng tiếp cận thông tin đặc biệt. Dẫn chứng từ đề tài nghiên cứu cho thấy, Ä‘iển hình nhÆ° nhà báo Hoàng Thiên Nga trong quá trình triển khai bài Ä‘iều tra chống tham nhÅ©ng Ä‘ã trá»±c tiếp làm việc vá»›i các cÆ¡ quan trung Æ°Æ¡ng để có sá»± hậu thuẫn, ủng há»™ và thúc đẩy cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c; nhà báo Nguyá»…n Hoài Nam của Báo Pháp luật TP Hồ Chí Minh Ä‘ã tổ chức bí mật ghi âm, ghi hình để có được thông tin trong vụ "quỹ Ä‘en" của Cục đường thủy; má»™t số nhà báo tranh thủ sá»± lan tỏa của mạng xã há»™i nhÆ° nhà báo Bùi Lan Anh, kênh VTC 14 Ä‘ã xác minh bằng cách cùng ê kíp lặn xuống Ä‘áy biển cùng ngÆ° dân quay lại cảnh đường ống xả thải ra môi trường của Formosa, sau Ä‘ó các nhà báo khác Ä‘ã đồng thời kết nối các bài viết trên mạng xã há»™i, lan tỏa các tác phẩm báo chí Ä‘iều tra…

Có thể thấy rằng, báo chí được Ä‘áp ứng quyền tiếp cận thông tin là má»™t trong những phÆ°Æ¡ng thức quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt Ä‘á»™ng của bá»™ máy Nhà nÆ°á»›c, phòng, chống tham nhÅ©ng. Vì thế, nhà báo Lê Nghiêm má»™t lần nữa nhấn mạnh: “Các nhà báo cần nâng cao kiến thức, kỹ năng nghiệp vụ thúc đẩy quyền tiếp cận thông tin. Các nhà báo cần phải thấy được mình có đặc quyền tiếp cận thông tin và phải tá»± mình chủ Ä‘á»™ng thúc đẩy quyền tiếp cận thông tin. Có nhÆ° vậy việc tác nghiệp, đặc biệt là trong lÄ©nh vá»±c Ä‘iều tra chống tham nhÅ©ng má»›i được tiến hành má»™t cách thuận lợi và hiệu quả hÆ¡n”.

Theo: Minh Khuê/ Báo Nhà báo và Công luận