LTS:  Các cÆ¡ quan báo chí ở Việt Nam, dù hiện vẫn Ä‘ang được xếp vào nhóm Ä‘Æ¡n vị sá»± nghiệp, nhÆ°ng phần lá»›n vận hành nhÆ° má»™t doanh nghiệp, nhiều cÆ¡ quan báo chí phải tá»± chủ hoàn toàn về tài chính, cạnh tranh thông tin và cạnh tranh công chúng má»—i ngày nhÆ° má»™t yêu cầu tất yếu để tồn tại.

Giờ Ä‘ây, đại dịch Covid-19 nhÆ° giọt nÆ°á»›c tràn ly đẩy báo chí vào tình huống “tay bấu mép vá»±c”, kiệt sức lúc nào không hay... bởi vừa phải gồng mình chạy Ä‘ua thông tin, tác nghiệp trong nguy hiểm, canh cánh ná»—i lo cÆ¡m áo gạo tiền khi doanh thu sụt giảm trầm trọng... 

Năm 2020 dấu mốc của 95 năm báo chí cách mạng Việt Nam có lẽ Ä‘ang trở thành má»™t năm sóng gió chÆ°a từng thấy của báo chí nÆ°á»›c nhà. HÆ¡n lúc nào hết, báo chí Ä‘ang cần má»™t cuá»™c “giải cứu”, những há»— trợ thiết thá»±c, các giải pháp “gỡ khó” cấp thiết trong tình hình hiện nay.

Báo Nhà báo & Công luận sẽ có loạt bài phản ánh xung quanh những vấn đề Ä‘ang rất "nóng" này.

Nhọc nhằn hai chữ: Tự chủ

Báo chí hiện nay Ä‘ang tích cá»±c triển khai Äá» án Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025. Theo Ä‘ó, toàn ngành sẽ sắp xếp và cÆ¡ cấu lại. Trong quá trình triển khai lá»™ trình này, ngoài những tờ báo có chức năng nhiệm vụ đặc thù cần phải được Nhà nÆ°á»›c tiếp tục cấp ngân sách để hoạt Ä‘á»™ng, còn lại hầu hết các toà soạn đều có xu hÆ°á»›ng bÆ°á»›c ra tá»± chủ về tài chính. Trong khi Ä‘ó, mạng xã há»™i, nhất là các tập Ä‘oàn công nghệ thông tin - truyền thông Ä‘ang ngày càng xâm lấn, nắm giữ thị trường; quảng cáo trá»±c tuyến, quảng cáo số ngày càng là xu hÆ°á»›ng chủ đạo, thì nhiều cÆ¡ quan báo chí nÆ°á»›c ta không những tiếp tục khó khăn mà còn khó khăn hÆ¡n.

Theo thông tin từ Cục Báo chí, sá»± phát triển mạnh mẽ của báo chí Ä‘iện tá»­ cùng những khó khăn của kinh tế, số lượng phát hành và quảng cáo của báo in giảm nhiều, ảnh hưởng đến kinh tế báo chí. Theo Ä‘ó, năm 2019, số cÆ¡ quan báo chí tá»± chủ hoàn toàn về kinh phí hoạt Ä‘á»™ng chiếm tá»· lệ 39%; số cÆ¡ quan báo chí tá»± chủ má»™t phần kinh phí hoạt Ä‘á»™ng chiếm tá»· lệ 36% và số cÆ¡ quan báo chí được ngân sách nhà nÆ°á»›c bảo đảm hoạt Ä‘á»™ng chiếm tá»· lệ 25%. Tổng doanh thu của báo chí in và báo chí Ä‘iện tá»­ năm 2019 Æ°á»›c đạt 4.923 tá»· đồng (trong Ä‘ó báo in là 3.558 tá»· đồng, báo Ä‘iện tá»­ 1.365 tá»· đồng). So vá»›i năm 2018, tổng doanh thu của báo chí in và báo chí Ä‘iện tá»­ có tăng nhÆ°ng không Ä‘áng kể.

Bên cạnh Ä‘ó, trong số 72 cÆ¡ quan phát thanh truyền hình, số cÆ¡ quan tá»± chủ hoàn toàn kinh phí chi thường xuyên là 16, số cÆ¡ quan tá»± chủ má»™t phần là 51, số cÆ¡ quan được NSNN đảm bảo chi thường xuyên là 5. Tổng doanh thu của năm 2019 đạt 11.394 tá»· đồng, tăng nhẹ so vá»›i năm 2018, nhÆ°ng doanh thu quảng cáo lại giảm. Theo báo cáo của má»™t số Đài PTTH, số ná»™p NSNN giảm do doanh thu giảm.

Phần Ä‘a các cÆ¡ quan báo chí hoạt Ä‘á»™ng trong sá»± eo hẹp về kinh phí, các khoản thu từ phát hành, quảng cáo, tổ chức các sá»± kiện không dôi dÆ° nhiều. NhÆ°ng bằng sá»± ná»— lá»±c, đổi má»›i, sáng tạo của các thủ lÄ©nh báo chí, Ä‘ã có rất nhiều cú "lá»™i ngược dòng", nhiều hÆ°á»›ng Ä‘i “đổi má»›i”, các cÆ¡ quan báo chí “năng nhặt chặt bị”, "chung lÆ°ng đấu cật" cố gắng vượt qua sóng gió.

Cục trưởng Cục PTTH&TTĐT LÆ°u Đình Phúc nhận định: "Hiệu suất lao Ä‘á»™ng của báo chí trong năm qua tuy không cao nhÆ°ng những giá trị do báo chí mang lại vô cùng to lá»›n. Báo chí tuyên truyền tạo niềm tin vào sá»± lãnh đạo sáng suốt của Đảng; sá»± năng Ä‘á»™ng, sáng tạo, quyết liệt của Chính phủ; là hình ảnh Việt Nam tăng trưởng trên các lÄ©nh vá»±c. Tất cả Ä‘ang cùng hÆ°á»›ng tá»›i tÆ°Æ¡ng lai rá»™ng mở. Giá trị vật chất mà báo chí mang lại thậm chí là nhiều tá»· Ä‘ô và hÆ¡n thế, Ä‘ó là niềm tin vào thể chế quốc gia Ä‘ang trên Ä‘à cường thịnh".

Đó thá»±c sá»± là sá»± tưởng thưởng cho những nhọc nhằn mà các cÆ¡ quan báo chí phải vượt qua để có được sá»± tá»± chủ về tài chính và làm tròn sứ mệnh thông tin của mình.

Đại dịch và giọt nÆ°á»›c tràn ly

Vẫn nhá»›, thời kì sụt giảm ấn phẩm báo in, người đọc chuyển sang đọc tin tức trên thiết bị Ä‘iện tá»­, nguồn thu quảng cáo dịch chuyển mau chóng sang túi các ông lá»›n mạng xã há»™i (nhÆ° Facebook, YouTube (của Google)), báo chí bị đặt trÆ°á»›c áp lá»±c lá»›n phải đổi má»›i để thích ứng vá»›i bối cảnh của ká»· nguyên số.

Và Ä‘i cùng vá»›i mức Ä‘á»™ mở cá»­a và há»™i nhập cao của nền kinh tế, số người dùng Internet và Ä‘iện thoại thông minh nằm trong tốp tăng trưởng nhanh nhất thế giá»›i, tá»· lệ người sá»­ dụng mạng xã há»™i cÅ©ng nằm trong nhóm phổ biến cao nhất, báo chí Việt Nam không khác biệt so vá»›i thị trường báo chí thế giá»›i và do Ä‘ó không đứng ngoài những thách thức và khó khăn chung của ngành truyền thông toàn cầu. Thế rồi chúng ta liên tục xoay trục, chuyển đổi mô hình, thay đổi cách làm…để bắt nhịp, vá»±c dậy. Dẫu sao thời Ä‘iểm Ä‘ó, vẫn còn có những ngách nhỏ để Ä‘i, những lối mòn để mở.

Còn bây giờ, khó khăn chồng khó khăn, đại dịch Covid-19 nhÆ° giọt nÆ°á»›c tràn ly Ä‘e dọa nghiêm trọng tá»›i kinh tế báo chí. Bài toán kinh tế báo chí lúc này thá»±c sá»± khó giải và nhÆ° má»™t cách “thá»­ lá»­a” vá»›i những người lãnh đạo báo chí. Hiện nay, các cÆ¡ quan chức năng cÅ©ng chÆ°a có những thống kê chính thức về thiệt hại trong doanh thu của ngành báo nhÆ°ng theo Ä‘ánh giá từ má»™t số tòa soạn thì từ đầu năm tá»›i nay, vấn đề “chỉ chi mà không thu” Ä‘ang là thá»±c trạng Ä‘áng báo Ä‘á»™ng của nhiều cÆ¡ quan báo chí phải tá»± chủ.

Tổng Biên tập báo Tuổi trẻ Thủ Đô Nguyá»…n Mạnh HÆ°ng cho biết: "Do tình hình dịch bệnh nên doanh thu của Báo bị sút giảm nghiêm trọng. Tất cả các doanh nghiệp, đặc biệt là những tập Ä‘oàn lá»›n đều thắt chặt chi tiêu quảng cáo, truyền thông, mức giảm trung bình lên đến 80%. Cá biệt má»™t số tập Ä‘oàn cắt toàn bá»™ chi tiêu truyền thông trong giai Ä‘oạn này. Các hợp đồng truyền thông, quảng cáo ký 2019 cÅ©ng không thu được tiền. Hợp đồng quảng cáo năm 2020 không ký được. Từ đầu năm toàn chi, không thu, lượng tin bài tuyên truyền lá»›n khiến chi phí nhuận bút tăng. Các giải pháp phòng dịch cho phóng viên và chi phí trang thiết bị để Ä‘áp ứng môi trường dịch chi tăng rất nhiều... Doanh thu phát hành của Báo không Ä‘áp ứng đủ chi phí in ấn. Tổng doanh thu của Báo chỉ bằng 30% so vá»›i cùng kỳ năm trÆ°á»›c".

Trong khi Ä‘ó, các tòa soạn vừa phải gánh trọng trách tuyên truyền, bám sát nhịp thở thông tin, các phóng viên vẫn phải ngày Ä‘êm miệt mài làm việc trong má»™t môi trường khắc nghiệt, nguy hiểm để cung cấp thông tin chính xác đầy đủ, kịp thời tá»›i công chúng. Đó là sứ mệnh không thể khác của “những người chiến sÄ© trên mặt trận thông tin” ở mọi thời kì. Chỉ có Ä‘iều, người làm báo không sợ khó khăn trong tác nghiệp, không sợ áp lá»±c thông tin nhÆ°ng lại sợ vô cùng cÆ¡n bão khủng hoảng tài chính, có sức công phá khủng khiếp tá»›i mọi ná»— lá»±c tồn tại của báo chí thời Ä‘iểm này.

Theo Ä‘ánh giá của nhà báo Nguyá»…n Bá Kiên – Tổng Biên tập báo Giao thông: "Chúng tôi ví khó khăn của báo chí giai Ä‘oạn này chẳng khác nào các doanh nghiệp vận tải. Đặc biệt là người ta hạn chế Ä‘i lại nên không đọc báo in nhiều. Các doanh nghiệp khó khăn, cắt giảm há»— trợ khâu truyền thông, quảng cáo. Trong khi Ä‘ó, báo chí chủ yếu sống bằng phát hành và quảng cáo thì thời Ä‘iểm này đều bị cắt giảm rất nặng nề. Báo Ä‘iện tá»­ thì lượng bạn đọc tăng gấp Ä‘ôi nhÆ°ng... không ai quảng cáo. Dịch vụ quảng cáo từ Google Adsense không Ä‘áng bao nhiêu, không thể bù đắp được".

Ông Kiên cÅ©ng đặc biệt trăn trở về tình hình khó khăn của báo in hiện nay. Bởi tờ báo của ông Ä‘ang phải chịu ảnh hưởng rất nặng nề từ đại dịch này khi nguồn phát hành chủ yếu của báo dá»±a vào các doanh nghiệp vận tải nhÆ° Vietnam Arlines, đường sắt, má»™t số hãng vận tải lá»›n, bến tàu bến xe... thì nay Ä‘ã bị cắt hết. Theo tính toán đến thời Ä‘iểm này, số lượng cắt giảm lên đến 45%. Thậm chí khó khăn đến mức, báo Ä‘ã phải tính đến cả việc: Liệu có nên phát hành báo in nữa hay không?...

Đồng quan Ä‘iểm này, nhà báo Nguyá»…n Đình Chúc – Phó Tổng Biên tập báo Lao Ä‘á»™ng cÅ©ng phân tích tình hình khó khăn hiện nay ở nhiều góc Ä‘á»™. Ông cho rằng, trÆ°á»›c hết sá»± ảnh hưởng nhìn thấy rõ nhất là phát hành và quảng cáo. Chẳng hạn nhÆ° phát hành của báo Lao Động Ä‘ến thời Ä‘iểm này sụt giảm 20%, quảng cáo thì gần nhÆ° bằng 0. Bên cạnh Ä‘ó là ở vấn đề tổ chức sá»± kiện, thế mạnh của báo thường chiếm 20- 30% doanh thu hàng năm nhÆ°ng trong quý I cÅ©ng không thá»±c hiện được sá»± kiện nào.

"Tôi nghÄ© là các cÆ¡ quan báo chí khác cÅ©ng Ä‘ang khó khăn nhÆ° chúng tôi. Đặc biệt, trong tháng 3 vừa qua, làm việc online là chính nên cÅ©ng có những cÆ¡ quan dừng không mua báo in vì họ không đến cÆ¡ quan làm việc nhiều. Ngoài ra, má»™t số tờ báo in ở phía Bắc phát hành vào phía Nam cÅ©ng bị ảnh hưởng về thời gian phát hành vì gần nhÆ° các chuyến bay phải dừng, thời gian giao báo ở các địa phÆ°Æ¡ng cÅ©ng chậm do hạn chế xe khách... Nói chung khó khăn rất nhiều vá»›i các cÆ¡ quan báo chí thời Ä‘iểm này” – Nhà báo Đình Chúc chia sẻ.

Có thể nói, báo chí Ä‘ang trải qua má»™t giai Ä‘oạn đặc biệt khó, khi mà lượng người xem thì tăng Ä‘á»™t ngá»™t nhÆ°ng tiền thì lại giảm sút vì quảng cáo “mất mùa”, phát hành gần nhÆ° “Ä‘óng băng” trong khi vẫn phải tác nghiệp trên tuyến đầu thông tin nhiều nguy hiểm. Khán giả, Ä‘á»™c giả thì muốn cập nhật thông tin má»›i nhất, nhÆ°ng cÆ¡ quan báo chí thì thiếu tài chính, cái khó bó cái khôn, tháo gỡ nhÆ° thế nào thì vẫn phải giải được bài toán trả lÆ°Æ¡ng, trả nhuận bút cho người lao Ä‘á»™ng... Các cÆ¡ quan báo chí, đặc biệt là các cÆ¡ quan báo chí phải tá»± chủ về tài chính dường nhÆ° Ä‘ã “kiệt sức”, việc lên tiếng “cầu cứu” cÅ©ng là vạn bất đắc dÄ©, không còn lá»±a chọn nào hÆ¡n...

Đón đọc Bài 2: Gỡ hÆ°á»›ng nào cÅ©ng vÆ°á»›ng

Theo Hà Vân/Báo Nhà báo và Công luận