Cuốn sách xinh xắn, câu chữ và ấn loát chỉn chu nhÆ° con người tác giả, gồm 7 chÆ°Æ¡ng 20 Ä‘oạn, chÆ°Æ¡ng nào Ä‘oạn nào cÅ©ng gợi cảm, khiến người đọc vừa phấn khởi vừa bâng khuâng. Má»—i đề chÆ°Æ¡ng, đề Ä‘oạn là má»™t vần thÆ¡, mở đầu vá»›i “Xa em chiều HÆ°Æ¡ng SÆ¡n”, qua “Ná»—i nhá»› niềm thÆ°Æ¡ng”, “Những mùa hè đỏ lá»­a” - lá»­a đạn bom chiến trường Điện Biên và lá»­a nắng nóng làm ruá»™ng đồng hậu phÆ°Æ¡ng nứt nẻ - để kết thúc vá»›i “Ngõ lính họ VÆ°Æ¡ng”, nÆ¡i lão tÆ°á»›ng ký giả tá túc (từ tác giả dùng) những năm tháng cuối đời trong ấm áp tình người cùng gia Ä‘ình, xóm phố, bạn bè tại má»™t ngõ ven đường phố mang tên danh tÆ°á»›ng VÆ°Æ¡ng Thừa VÅ©, ngày xÆ°a vốn thuá»™c địa phận làng Tam KhÆ°Æ¡ng đất Hà Thành.

Người cao tuổi thường nghiêng về hoài niệm. Quá khứ càng lùi xa vào dÄ© vãng càng đẹp lung linh nhÆ° những vì sao trên trời, gần gÅ©i và thân thÆ°Æ¡ng biết mấy dÆ°á»›i bóng Ä‘êm thu mà trên thá»±c tế xa vời vô tận, còn xa hÆ¡n cả dải Thiên Hà, chẳng bao giờ ta gặp được.

Cái tài của Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng là giỏi chắt lọc để gói gọn cuá»™c đời dài 85 năm, tính từ ngày cậu bé cất tiếng chào đời đến phút lão tÆ°á»›ng hạ bút chấm hết thiên hồi ký dày 200 trang sách. Đặt cây bút xuống bàn, tác giả thủng thỉnh bÆ°á»›c ra sân, ngồi vào bá»™ bàn ghế má»™c nấp bóng cây khế trÄ©u những chùm quả ngọt được di thá»±c từ đất Ngàn Sâu ra tận Hà Thành, thưởng thức chén trà quê.

Đẹp làm sao cảnh quê hÆ°Æ¡ng của Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng hÆ¡n 60 năm trÆ°á»›c, chàng trai vừa má»›i lá»›n Ä‘ang lúc giúp cha cÆ°a những khúc gá»— nhỏ trong rừng làng, cha đẩy con kéo, cầm cÆ°a chÆ°a ấm tay bà hàng xóm Ä‘ã chạy đến gọi: “Cháu về ngay để Ä‘i bá»™ Ä‘á»™i. Mẹ cháu nhờ o ra nói vá»›i cháu rứa”. Mẹ nấu gấp niêu cÆ¡m cho con dùng vài miếng trÆ°á»›c lúc ra Ä‘i nhÆ°ng chàng trai vá»™i lên đường không kịp nuốt. Cùng người mẹ tiá»…n con ra tận đầu làng sáng hôm ấy có cô bạn gái tên là Hồng, ít lâu sau sẽ thành Ä‘ôi lứa LÆ°Æ¡ng - Hồng sum vầy từ bấy đến nay. Xế trÆ°a chàng trai kịp trình diện Huyện Ä‘á»™i huyện HÆ°Æ¡ng SÆ¡n, để chờ lúc chiều xuống cùng đồng Ä‘á»™i cuốc bá»™ cả trăm km đường vô huyện miền xuôi Thạch Hà tỉnh Hà TÄ©nh, nÆ¡i Ä‘óng Ä‘Æ¡n vị tiếp nhận tân binh. Đồng Ä‘á»™i thật ra chỉ có ba Ä‘á»™i viên, hai chàng trai cùng má»™t xã được gọi bổ sung quân số, và anh cán bá»™ dẫn quân.

Vậy là nhà báo khởi nghiệp vá»›i nghiệp binh, hành quân lên tận chiến trường Điện Biên, Người Ä‘i Châu Má»™c chiều sÆ°Æ¡ng ấy/ Có thấy hồn lau nẻo bến bờ (thÆ¡ Quang DÅ©ng). Đêm xuống lính tráng ngủ ở rừng rét thấu xÆ°Æ¡ng, bù lại được Ä‘Æ¡n vị cho xem hai tối xi-nê-ma (Ä‘iện ảnh).

Hòa bình trở lại, chàng trai rời nghiệp binh sang nghề báo. Từng làm việc ở những cÆ¡ quan lá»›n nhÆ° Đài Tiếng nói Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, Bá»™ Thông tin vừa thành lập ngay sau những ngày đất nÆ°á»›c Ä‘i vào đổi má»›i, trÆ°á»›c khi chuyển sang Há»™i Nhà báo Việt Nam, “Từ 58 phố Quán Sứ về 59 phố Lý Thái Tổ” - đầu đề Ä‘oạn 13 - và đấy là “tá»™i” của kẻ viết mấy dòng này. Bù lại, nhà báo có nhiều dịp vi vu, từ Singapore sang đất Thục viếng má»™ ba anh em kết nghÄ©a LÆ°u Bị, Quan Vân Trường, TrÆ°Æ¡ng Phi nổi tiếng thời Tam quốc nay thuá»™c tỉnh Tứ Xuyên bất chấp “Thục đạo nan” (Đường vào đất Thục gian nan lắm - thÆ¡ Lý Bạch); rời Thái Lan đất nÆ°á»›c Chùa Vàng sang Hàn Quốc xứ sở món Kim chi; từ bờ sông Hồng bay đến thành Paris hoa lệ, để bắt chÆ°á»›c nhà thÆ¡ ngày nào đứng trên cây cầu bắc ngang qua sông Seine mà nhìn dòng nÆ°á»›c sông Seine trôi, trôi về biển cả nhÆ° mối tình Ä‘ôi ta...

Ô hay, chẳng nhẽ tôi mải mê lặp lại những Ä‘iều Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng Ä‘ã hồi và ký thành văn, quá khứ và hiện đại Ä‘an xen, văn giao thoa cùng báo, thi thoảng Ä‘iểm những vần thÆ¡ của chính tác giả hay thÆ¡ của người khác, kim cổ Ä‘ông tây đều có. Trên thá»±c tế, do cuá»™c sống an bài, Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng không có Ä‘iều kiện và thời gian vật chất để viết báo, ra sách nhiều. Ngoài hai cuốn xuất bản năm 1959 và 1967, còn lại các tác phẩm chính của ông má»›i ra đời từ cuối thập niên 1990 đến nay, gần chục tập, và những sách ông viết càng về sau càng hấp dẫn. Đằng sau trang sách thấp thoáng tình đời, và hình nhÆ° tác giả muốn kín Ä‘áo nhắn gá»­i bạn đọc gần xa má»™t Ä‘ôi Ä‘iều gì Ä‘ó, tôi gọi “thông Ä‘iệp” cho thời thượng dù có chút ngại ngần ông già này là kẻ huênh hoang. Ông cha ta nói: Văn ôn võ luyện, dao có mài má»›i sắc là thế. Nghề cầm bút phải lao Ä‘á»™ng miệt mài, không ngÆ°ng nghỉ thì những tác phẩm viết ra má»›i Ä‘i vào lòng người đọc. Nghề báo nghiệp văn của tác giả Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng không nằm ngoài quy luật. Ông càng viết khỏe càng lên tay. Nhìn chung tác phẩm sau để lại nhiều ấn tượng hÆ¡n tác phẩm trÆ°á»›c. Và đạt được nhÆ° vậy Ä‘ã đủ để ta coi Ä‘ó là phần thưởng cao quý trời ban cho má»™t cuá»™c đời cần mẫn cày cuốc báo, văn.

Tôi tin cuốn hồi ký “Trang báo và Cuá»™c đời” chÆ°a phải là tác phẩm cuối của cụ Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng năm nay vào tuổi 85, và chắc chắn nó có sức cuốn hút người đọc. Vâng, còn có hạnh phúc nào lá»›n hÆ¡n thế cho những cây bút già cá»—i về tuổi đời, trong Ä‘ó có nhà báo Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng và kẻ viết mấy dòng “Đọc sách” này? Tá»± dÆ°ng tôi trở nên lạc quan hÆ¡n những cảm nghÄ© ban đầu vừa diá»…n đạt ở trên, khi mang máng nhá»› lại mấy vần thÆ¡ của nhà thÆ¡ Pháp nổi tiếng trong thế ká»· XX, Jacques Prévert (1900-1977) tôi được đọc từ những ngày chÆ°a lên lão, nhan đề “Cuá»™c đời không có tuổi”. Mấy vần cuối bài thÆ¡ ấy, tôi hiểu đại ý nhÆ° sau:

“Cuá»™c sống đẹp thì tấm gÆ°Æ¡ng soi hình nó mãi không mờ

Người cao tuổi có thể lá»™i ngược dòng về tuổi ấu thÆ¡

Cho con tim xao xuyến

Ở những chốn này không có chuyện ngày xÆ°a”.

Tháng 8/2020

Theo Phan Quang/ Báo Nhà báo và Công luận