Nhà báo Phan Quang (trái) và nhà báo VÅ© Hải. Ảnh: VOV
Tôi biết ông khi còn làm ở Phòng tiếng Pháp. Hồi Ä‘ó, loại phóng viên tép riu nhÆ° tôi Ä‘âu có được vinh hạnh gặp mặt Tổng Giám đốc, có chăng chỉ nghe nói ông là má»™t nhà báo có tiếng của báo Nhân Dân chuyển vá» Bá»™ Thông tin trÆ°á»›c khi vá» Äài Tiếng nói Việt Nam.
Nói đến Phan Quang, nhiá»u ngÆ°á»i gá»i ông lúc là nhà văn, nhà báo, lúc là chính khách, nhà ngoại giao, nhà văn hóa. Tất cả những Ä‘ánh giá Ä‘ó Ä‘á»u Ä‘úng cả. Ông là há»™i viên Há»™i Nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Há»™i Nhà báo Việt Nam nhiá»u nhiệm kỳ, từng trải qua các chức vụ nhÆ° Phó Chủ nhiệm Ủy ban Äối ngoại của Quốc há»™i, Thứ trưởng Bá»™ Thông tin trÆ°á»›c khi sang đảm nhiệm chức vụ Tổng Giám đốc Äài TNVN.
NhÆ°ng nói đến Phan Quang, trÆ°á»›c tiên ngÆ°á»i ta nói đến má»™t nhà báo, má»™t nhà văn vá»›i bút lá»±c dồi dào. Ông để lại cho Ä‘á»i những tác phẩm đồ sá»™ nhÆ°: “Tuyển táºp Phan Quang”, “Tuyển táºp mÆ°á»i năm”, “Xuân bao nhiêu tuổi”, “Tầm nhìn”, “Lấp lánh trá»i sao”, “Cánh gió chÆ°a rá»i”, “Qua tên gá»i bốn con Ä‘Æ°á»ng”, “Từ nguồn Thạch Hãn đến bá» Hồ GÆ°Æ¡m”, “Bác Hồ ngÆ°á»i có nhiá»u duyên nợ vá»›i báo chí”... Ông cÅ©ng là má»™t dịch giả nổi tiếng vá»›i các tác phẩm “Trở lại vá»›i Ä‘á»i” của Jacques Danois, “Tìm ra Ä‘âu chim én trắng”, Tuyển truyện ngắn nÆ°á»›c ngoài, “Nghìn lẻ má»™t ngày”... và đặc biệt là bá»™ truyện cổ “Nghìn lẻ má»™t Ä‘êm” - tác phẩm mà tính đến cuối năm 2020 Ä‘ã tái bản 48 lần.
Má»—i lần ra sách má»›i ông lại nói, có khi chắc là cuốn cuối cùng anh ạ. Ấy thế mà hầu nhÆ° năm nào ông cÅ©ng ra sách, cuốn nào cÅ©ng thú vị, cÅ©ng được Ä‘ón nháºn nồng nhiệt của Ä‘á»™c giả. Vá»›i Phan Quang, Äá»c và Viết là hÆ¡i thở cuá»™c sống, là niá»m vui, là tồn tại. Ông gá»i sách là ngÆ°á»i bạn muôn Ä‘á»i. Ông tâm sá»±: Äá»c sách bạn tặng là há»c được những những Ä‘iá»u mình chÆ°a biết; sách hay Ä‘á»c nhiá»u lần; sách chÆ°a hay Ä‘á»c qua. Bởi má»—i cuốn sách viết ra là tâm huyết của cả Ä‘á»i ngÆ°á»i.
Phan Quang trá»ng các chi tiết, đặc biệt là các chi tiết khi Ä‘á»c ta cảm thấy chút dí dá»m, hài hÆ°á»›c chen lẫn những chua xót của cuá»™c Ä‘á»i. Phải chăng ông bị ảnh hưởng của các nhà văn hiện thá»±c Pháp nhÆ° Gustave Flaubert hay Guy de Maupassant? Giá»ng văn của ông nhẹ nhàng, ngắn gá»n, khúc chiết nhÆ°ng đầy ắp thông tin. Tôi thích táºp ký nhá» xinh của ông “Xin đừng quên nhau: Lá»i hoa muốn nói”. Ngay việc dịch tên loài hoa Myosotis (tên khoa há»c) - Chi lÆ°u ly (tiếng Việt) - Ne m’oublies pas (tiếng Pháp), Forget me not (tiếng Anh), là “Xin đừng quên nhau” Ä‘ã thể hiện tính cách của ông. ThÆ°á»ng ngÆ°á»i ta dịch: Äừng quên anh/em nhé. NhÆ°ng Phan Quang dịch “Xin đừng quên nhau” thì khéo lắm. Khiêm tốn, giản dị nhÆ°ng đầy ẩn ý. “Xin đừng quên anh/em”, phải chăng chỉ là mong Æ°á»›c của má»™t phía, trong khi “Xin đừng quên nhau” là ná»—i mong Æ°á»›c, ná»—i khát khao của cả hai bên.
Trong ký “Hoa trên má»™ chí”, ông nháºn xét đầy tinh tế những vòng hoa tang ở NghÄ©a trang Montparnasse, Paris: “Vẫn nghÄ© con ngÆ°á»i khi Ä‘ã xuôi tay nằm xuống thì ai cÅ©ng nhÆ° ai, cát bụi cùng trở vá» cát bụi. Hóa ra không hẳn váºy. Có nhiá»u má»™ chí hiu hắt, tuyệt không há» thấy bóng má»™t bông hoa tàn úa hoặc đến lúc rã tá»i các cành hoa khô Ä‘en, nhÆ° không cần biết Ä‘ã có từng khoảnh khắc lá»™ng lẫy sắc màu, hoặc trắng tinh khôi nhÆ° trinh trắng ngÆ°á»i an nghỉ dÆ°á»›i Ä‘ây”.
Rồi ông nháºn xét: “Có bó hoa tÆ°Æ¡i rói, có cụm hoa héo, có bông hoa Ä‘ã lụi tàn, có cánh hoa khô xác từ bao giá»...nói lên nhịp Ä‘á»™ ngÆ°á»i thân đến viếng. Có những má»™ phần quanh năm lá»™ng lẫy cháºu cây nở hoa tồn tại suốt bốn mùa xuân hạ thu Ä‘ông, bất chấp nắng mÆ°a, mà Ä‘ây không phải là hoa trá»i hoa nào cÅ©ng pháºn bạc mà là hoa giấy, hoa lụa, hoa nylon nở nhá» ban tay khéo léo của nghệ nhân... Những cháºu hoa rá»±c rỡ ấy nói lên tấm lòng tưởng nhá»› ngÆ°á»i thân quá cố của những vị còn sống trên Ä‘á»i nhÆ°ng... cần tiết kiệm thá»i gian vàng ngá»c. Äể khá»i mất công mang hoa tÆ°Æ¡i đến viếng má»™ ngÆ°á»i thân ngày cuối tuần hoặc nghỉ lá»…, dành thá»i gian làm ngÆ°á»i khách lữ hành vi vu Ä‘âu Ä‘ó, hoặc giản Ä‘Æ¡n hÆ¡n, dồn hết tâm sức cho những việc làm trần tục mà mang lại lợi nhuáºn cao. Những ngÆ°á»i thân ấy Ä‘ã không ngại tốn tiá»n đặt các nghệ nhân khéo tay làm hoa giả, giả mà nhÆ° tháºt, thiên hạ từ xa nhìn vào lúc nào cÅ©ng thấy ngôi má»™ này luôn có hoa tÆ°Æ¡i”. Äá»c những chi tiết này thấy vừa chua xót vừa cay đắng cho thá»±c tiá»…n tàn nhẫn.
Vá»›i táºp bút ký chân dung “ThÆ°Æ¡ng nhá»› vẫn còn - Cánh gió chÆ°a rá»i”, ông dành cuốn sách này nhÆ° lá»i ông nói là thắp má»™t nén tâm hÆ°Æ¡ng dâng những ngÆ°á»i khuất bóng, má»™t Ä‘óa hoa tặng những ngÆ°á»i quý mến ông được gặp trên Ä‘á»i. Tôi thích Ä‘oạn cuối trong chân dung nữ Ä‘iêu khắc ngÆ°á»i Huế Äiá»m Phùng Thị: “Ai nghÄ© Ä‘ôi vợ chồng này Ä‘ã từng sống phần lá»›n cuá»™c Ä‘á»i ở trá»i Tây”, nhà tôi ghé tai tôi nói nhá», khi chúng tôi rá»i ngôi nhà nghệ thuáºt. Quay lại, thấy chủ nhân còn đứng trên báºc cấp, hÆ¡i nghiêng mình lịch thiệp tạ từ. Chỉ chi tiết này thôi Ä‘ã thể hiện phong thái của ngÆ°á»i Huế, lịch thiệp, cẩn trá»ng trong xã giao.
Nói đến Phan Quang, ngÆ°á»i ta nói đến má»™t nhà báo có tầm nhìn xa. Luáºt Báo chí được Quốc há»™i thông qua lần đầu cuối năm 1989 có má»™t phần Ä‘óng góp không nhá» của ông vá»›i tÆ° cách là lãnh đạo Há»™i Nhà báo Việt Nam khi Ä‘ó. Äây là văn bản pháp lý quan trá»ng đối vá»›i những ngÆ°á»i làm báo và nhà quản lý báo chí. Khi đảm nhiệm chức vụ Tổng Giám đốc Äài TNVN, ông là ngÆ°á»i chủ trÆ°Æ¡ng Ä‘Æ°a máy tính vào phục vụ công tác biên táºp. Hồi Ä‘ó, chúng tôi Ä‘ùa nhau là nhá» có máy tính mà mình được hít thở bầu không khí mát lạnh từ các máy Ä‘iá»u hòa được lắp cho các phòng trang bị máy tính.
Ông cÅ©ng là ngÆ°á»i chủ trÆ°Æ¡ng xây dá»±ng kênh phát thanh FM trên tần số 100 MHZ - Âm nhạc Thông tin Giải trí mà dá»c Ä‘Æ°á»ng từ Hà Ná»™i lên sân bay Ná»™i Bài những năm 90 thế ká»· trÆ°á»›c ta có thể thấy những tấm pa-nô quảng cáo kênh FM này. Äể có được máy phát sóng FM 10 KW của hãng Thomson (Pháp) trong lúc Việt Nam còn bị Mỹ cấm váºn là Ä‘iá»u không há» Ä‘Æ¡n giản. Ấy váºy mà nhá» sá»± quan hệ, ngoại giao khéo léo của ông mà Äài TNVN Ä‘ã có được. Ngoài các bản tin tiếng Việt, kênh này còn có các bản tin 5 phút đầu giá» bằng tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Nga.
Ngày 3/4/1995, cÅ©ng nhá» sá»± quan hệ của ông, Äại sứ quán Pháp tại Việt Nam Ä‘ã giúp đỡ Äài TNVN lên chÆ°Æ¡ng trình FM tiếng Pháp 10 phút thay cho chÆ°Æ¡ng trình 5 phút trÆ°á»›c kia. Phía Pháp cá» nhiá»u nhà báo có kinh nghiệm sang Ä‘ào tạo, hiệu Ä‘ính, trá»±c tiếp tham gia các chÆ°Æ¡ng trình. Há» còn trang bị máy vi tính, ghi âm, máy fax nháºn tin của AFP giúp cáºp nháºp tin quốc tế. ChÆ°Æ¡ng trình này Ä‘ã để lại nhiá»u dấu ấn ở thá»i kỳ Ä‘ó, nhiá»u biên táºp viên phòng tiếng Pháp, Ban Biên táºp đối ngoại, Ä‘ã trưởng thành từ lò Ä‘ào tạo này. Ông cÅ©ng là ngÆ°á»i tranh thủ sá»± giúp đỡ chính phủ Pháp, cá» hàng loạt các phóng viên, biên táºp viên của Äài TNVN sang thá»±c táºp, du há»c tại các Ä‘ài phát thanh, truyá»n hình, Trung tâm bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí CNRS Paris và TrÆ°á»ng báo chí Lille của Pháp.
Những năm ở tuổi thượng thượng thá», nhà báo Phan Quang thỉnh thoảng ghé qua cÆ¡ quan Äài TNVN khi có việc quan trá»ng. Äôi giầy tây gắn liá»n vá»›i ông giá» thay bằng Ä‘ôi giày vải nhẹ hÆ¡n, má»m hÆ¡n, đỡ Ä‘ôi chân có phần mệt má»i do sức nặng của tuổi tác. Ấy thế mà trông ông vẫn khoan thai, Ä‘Æ°á»ng bệ, nói chuyện vẫn pha chút dí dá»m, hài hÆ°á»›c. Có tuổi, Ä‘ôi tai có phần nặng, ông hoạt Ä‘á»™ng chủ yếu trên máy tính. Cần gì cứ email cho ông, ông trả lá»i đầy đủ. Nhiá»u lần tôi há»i ông có cần chú thích gì dÆ°á»›i bài viết ông gá»i cho Ä‘ài TNVN nhÆ° “Nguyên Tổng giám đốc” có được không, ông bảo thôi cứ Ä‘á» “Phan Quang”. Tôi gặng lại thì ông nói nếu cần thì anh thêm vào “Nhà báo Phan Quang”. Vá»›i ông, thế là đủ. Ờ mà Ä‘úng, chỉ cần nói “Phan Quang” là ngÆ°á»i ta hiểu ông là ai, là ngÆ°á»i nhÆ° thế nào rồi, Ä‘âu cần thêm các chức vụ từng Ä‘è nặng lên Ä‘ôi vai ông nhiá»u tháºp ká»· qua.
Nhà báo VÅ© Hải/Nguyên Phó Tổng Giám đốc Äài TNVN/Báo Nhà báo và Công luáºn
