Nhà báo Hà Minh Huệ.

Bài viết dÆ°á»›i Ä‘ây chỉ lạm bàn về văn hóa báo chí nhìn từ góc Ä‘á»™ “Mắt sáng, Lòng trong, Bút sắc” trong hoạt Ä‘á»™ng báo chí.

Trong phần cuối bài nói chuyện tại lá»… ra trường của sinh viên Khoa Báo chí khóa 11, Học viện Báo chí và Tuyên truyền tháng 6/1996, nhà báo lão thành Hữu Thọ Ä‘ã nhắn nhủ những đồng nghiệp tÆ°Æ¡ng lai: “Làm cái nghề này (nghề báo - nv) phải Mắt sáng, Lòng trong, Bút sắc thì má»›i nên nghề. Mấy lời tâm sá»± xin bá»™c bạch vá»›i các bạn má»›i vào nghề để cùng nhau suy nghÄ© mà “giữ đạo nhà””.

Tôi hiểu lời tâm sá»± này là Ä‘úc kết gan ruá»™t, rút ra từ những chiêm nghiệm sâu sắc, tinh tế của má»™t nhà báo giàu kinh nghiệm, của người Ä‘ã từng nhiều năm lăn lá»™n vá»›i hoạt Ä‘á»™ng báo chí ở Báo Nhân Dân vá»›i tÆ° cách nhà báo, sau Ä‘ó trở thành Tổng Biên tập, của người Ä‘ã từng làm Trưởng ban TÆ° tưởng - Văn hóa Trung Æ°Æ¡ng, chăm lo công việc quản lý và chỉ đạo những lÄ©nh vá»±c quan trọng của Đảng là tÆ° tưởng, văn hóa và báo chí. Đây là kiến thức kinh nghiệm của ông truyền lại cho thế hệ sau.

Thá»±c hiện ba ý của ông gói gọn trong 6 chữ, theo Ä‘ó: Mắt sáng để nhìn cho rõ, cho Ä‘úng, Lòng trong để cảm nhận được Ä‘úng - sai, ủng há»™ cái Ä‘úng, phê phán cái sai và Bút sắc để sáng tạo ra những tác phẩm báo chí xuất sắc, thá»±c sá»± có ích cho xã há»™i, là con đường ngắn dẫn đến “nên nghề” và giữ được “đạo nhà”, là nguyên tắc nghề nghiệp của má»™t nền Báo chí Cách mạng vì nÆ°á»›c, vì dân. Đây cÅ©ng có thể hiểu là nền tảng tạo nên văn hóa Báo chí Cách mạng của chúng ta.

Thông thường thì bất kỳ nhà báo nào, ở chế Ä‘á»™ nào cÅ©ng vậy thôi, phải có con mắt tinh tường để phát hiện ra những vấn đề cần thông tin, nhìn cho thấu bản chất của sá»± việc để phản ánh và dùng thủ pháp nghề nghiệp của mình để tạo ra những sản phẩm báo chí (tin, bài, phim, ảnh) phục vụ công chúng.

Vá»›i Báo chí Cách mạng Việt Nam, Bác Hồ - người thầy của Báo chí Cách mạng Việt Nam Ä‘ã căn dặn các nhà báo: TrÆ°á»›c khi cầm bút, má»—i người cần trả lời ba câu hỏi: Ta viết cho ai? Viết để làm gì? Viết nhÆ° thế nào? Vá»›i Người, viết báo và làm báo là công tác cách mạng để phụng sá»± Tổ quốc, phụng sá»± nhân dân, phụng sá»± giai cấp và nhân loại.

Trong tÆ° tưởng Hồ Chí Minh, văn hóa báo chí chính là cái hay, cái đẹp, và là các giá trị bền vững của báo chí cách mạng đối vá»›i sá»± nghiệp giải phóng dân tá»™c, giải phóng giai cấp và giải phóng con người và xây dá»±ng xã há»™i má»›i.

Báo chí ở các nÆ°á»›c phÆ°Æ¡ng Tây tá»± cho mình là tá»± do và khách quan, nhÆ°ng trong thá»±c tế tác nghiệp họ không thể không phục vụ quan Ä‘iểm chính trị, mục Ä‘ích của chủ bút tờ báo, chủ kênh truyền hình, chủ Ä‘ài phát thanh mà họ phục vụ, và trên hết họ không thể vượt qua tham vọng cố hữu của những thế lá»±c muốn lãnh đạo thế giá»›i.

Thí dụ về nhận định này rất nhiều. Xung quanh cuá»™c xung Ä‘á»™t Ukraine - Nga hiện nay là má»™t minh chứng đặc trÆ°ng. Báo chí phÆ°Æ¡ng Tây lợi dụng “Chiến dịch quân sá»± đặc biệt” của Nga ở Ukraine thể hiện thái Ä‘á»™ chống Nga, bài Nga má»™t cách Ä‘iên cuồng, không phân định căn nguyên của cuá»™c chiến nhằm chống lại trật tá»± thế giá»›i má»™t cá»±c, lập lại trật tá»± thế giá»›i công bằng, bảo đảm quyền bình đẳng cho tất cả mọi người cÅ©ng nhÆ° ngăn chặn những tác nhân gây ra tình trạng áp bức.

Má»™t câu chuyện cÅ© khác, nhÆ°ng vẫn còn nguyên giá trị. Khi Ä‘Æ°a tin về Việt Nam, nhất là trong lÄ©nh vá»±c chính trị, báo chí phÆ°Æ¡ng Tây thường nhìn nhận và Ä‘ánh giá theo cách riêng của họ, nhắm vào các vụ việc tiêu cá»±c để phê phán theo ý đồ.

Hồi năm 2005, trong dịp chúng tôi sang công tác tại Mỹ, trong cuá»™c gặp gỡ, trao đổi vá»›i chủ bút tờ BÆ°u Ä‘iện Oasinhton (Washington Post), lãnh đạo cÆ¡ quan Thông tấn mà tôi tháp tùng có “chất vấn” má»™t câu, đại thể là tại sao quan hệ Việt Nam - Mỹ Ä‘ang tiến triển tốt đẹp nhÆ° thế mà không thấy tờ báo uy tín của ông ta Ä‘Æ°a tin nhiều về Việt Nam. Ông ta nhanh nhẩu trả lời: Là may cho các ông đấy, nếu có Ä‘Æ°a tin, chúng tôi chỉ Ä‘Æ°a những tin xấu thôi! Đó là quan Ä‘iểm, là văn hóa báo chí của phÆ°Æ¡ng Tây: Bad news is good news - Tin xấu là tin tốt.

Rõ ràng văn hóa báo chí ở Ä‘ây thá»±c sá»± khác nhau, khác về cách nhìn, cách tiếp cận, khác hẳn về quan Ä‘iểm.

Để có má»™t văn hóa báo chí lành mạnh, trong tác nghiệp báo chí, nhà báo phải có bản lÄ©nh, đạo đức và lÆ°Æ¡ng tâm trong nhìn nhận và Ä‘ánh giá để thông tin cho chính xác. Có má»™t câu chuyện khá hài hÆ°á»›c về cách nhìn nhận trái ngược nhau về cùng má»™t vụ việc cho thấy cái “nhập nhằng” của sá»± Ä‘ánh giá.

Cùng nhìn thấy má»™t cậu học trò, con trai nhà nọ tay cầm má»™t cuốn sách Ä‘ang ngủ ngon lành, thì người thân thiện vá»›i gia Ä‘ình nhận xét: “Nó là đứa ham học, ngủ mà tay vẫn cầm cuốn sách”, trong khi má»™t người khác không thân thiện thì Ä‘ánh giá: “Thằng ấy lười học quá, cứ cầm tá»›i cuốn sách là ngủ!”. Đây là má»™t thí dụ Ä‘iển hình về cách nhìn nhận và Ä‘ánh giá sá»± việc theo cảm tính cá nhân.

Trên các trang báo, trang mạng bây giờ không thiếu thí dụ về những dòng tin, bài báo “vô thưởng, vô phạt”, thậm chí không Ä‘áng Ä‘Æ°a lên mặt báo, những thứ mà lÆ°á»›t qua Ä‘ã thấy “ngứa cái tại”, “gai con mắt”. Nghi án yêu Ä‘Æ°Æ¡ng, nghi án mang bầu của má»™t nghệ sÄ© này nọ, liệu có cần đăng tải nhan nhản? Có những nhà báo đứng ra bênh vá»±c má»™t nhân vật lạm dụng tá»± do ngôn luận, gây rối xã há»™i, liệu có nên? Đưa tin nhấn mạnh vào tiêu cá»±c, không chú ý nhiều tá»›i các nhân tố tích cá»±c, gÆ°Æ¡ng người tốt, việc tốt… là không Ä‘úng vá»›i thá»±c tế khách quan của cuá»™c sống, tác Ä‘á»™ng xấu tá»›i tâm lý xã há»™i.

Về việc này, gần Ä‘ây Báo Nhà báo & Công luận cho biết, báo Ä‘iện tá»­ Vietnamnet từ lâu Ä‘ã quy định tá»· lệ tin, bài tích cá»±c mang tính xây dá»±ng, giải pháp của báo phải đạt ít nhất 30% trên tổng số tin, bài. Quy định được là tốt, nhÆ°ng trong trường hợp này, môt câu hỏi logic đặt ra là 70% tin, bài còn lại được đăng thuá»™c loại gì?

Trở lại vấn đề “Mắt sáng, Lòng trong, Bút sắc” Ä‘ề cập ở bài viết này. Đây là vấn đề cốt yếu của nền Báo chí Cách mạng vì dân, vì nÆ°á»›c, trong Ä‘ó cần ủng há»™ cái má»›i, cái tích cá»±c, chống những xu thế tiêu cá»±c, vì mục tiêu phát triển xã há»™i. Thế nhÆ°ng, ở thời Ä‘iểm hiện nay, má»™t vài người làm báo vẫn vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm, có thể vì đồng tiền xấu xí Ä‘ã và Ä‘ang dùng ngòi bút của mình để sáng tạo ra những tác phẩm báo chí không giống ai, bênh vá»±c những thứ không cần bênh vá»±c, gây hại cho đời sống xã há»™i.

Lý thuyết báo chí Ä‘ã từng dạy về việc lá»±a chọn Ä‘Æ°a hay không Ä‘Æ°a má»™t vụ việc, Ä‘Æ°a thông tin dài hay ngắn, tóm gọn lại là Ä‘Æ°a tin nhÆ° thế nào. Kỹ năng này của người làm báo rất quan trọng, vì vá»›i sản phẩm báo chí của mình, nhà báo là người có thể tạo dá»± luận, hÆ°á»›ng dẫn dÆ° luận. Những Ä‘iều này quyết định văn hóa của người làm báo. Chính vì vậy, nhà báo cần nhận thức rõ trách nhiệm của mình đối vá»›i xã há»™i, thá»±c hiện Ä‘úng nghÄ©a vụ của má»™t công dân khi tác nghiệp để giữ vững “đạo nhà” của nghề báo.

Hiện nay các tổ chức Há»™i Nhà báo Việt Nam ở Trung Æ°Æ¡ng và địa phÆ°Æ¡ng Ä‘ang vào cuá»™c để triển khai thá»±c hiện phong trào thi Ä‘ua xây dá»±ng cÆ¡ quan báo chí văn hóa và người làm báo văn hóa, thá»±c hiện 12 tiêu chí Ä‘ã công bố. Tôi nhất trí vá»›i đề xuất của Chủ tịch Há»™i Nhà báo Thái Nguyên về việc Trung Æ°Æ¡ng Há»™i Nhà báo Việt Nam cần có những quy định cụ thể, chi tiết hÆ¡n nữa để các cấp Há»™i bám sát vào xây dá»±ng thang Ä‘iểm chấm để việc thá»±c thi hiệu quả hÆ¡n.

NhÆ° Ä‘ã nói ở trên, văn hóa, văn hóa báo chí mang tính bao trùm, có nhiều biểu hiện khác nhau trong thá»±c tiá»…n, cho nên việc xác định thêm các yếu tố cụ thể để xây dá»±ng môi trường văn hóa trong cÆ¡ quan báo chí, trong Ä‘ó có người làm báo văn hóa, là thiết thá»±c và hết sức quan trọng. Bài viết này chỉ đề cấp đến yêu cầu “Mắt sáng, Lòng trong, Bút sắc” Ä‘ối vá»›i người làm báo để tạo nên những tác phẩm báo chí thá»±c sá»± có ích cho xã há»™i, qua Ä‘ó tạo nên má»™t văn hóa báo chí tÆ°Æ¡i sáng của chúng ta.

Theo Nhà báo Hà Minh Huệ/Báo NB&CL

https://www.congluan.vn/van-hoa-bao-chi-nhin-tu-goc-do-mat-sang-long-trong-but-sac-post211113.html