áº¢nh minh họa: baochinhphu.vn

Luật pháp quốc tế không cấm quốc gia thành viên áp dụng hình phạt tá»­ hình

Hình phạt tá»­ hình được hiểu là việc tÆ°á»›c bỏ tính mạng của má»™t người theo má»™t bản án được tuyên bởi má»™t tòa án hợp pháp, để trừng phạt người Ä‘ó vì Ä‘ã phạm má»™t tá»™i ác nghiêm trọng. Má»—i quốc gia trong má»—i giai Ä‘oạn lịch sá»­ sẽ áp dụng hình phạt này ở các tá»™i danh khác nhau. Hiện nay, trên thế giá»›i còn 83 quốc gia có luật định áp dụng hình phạt tá»­ hình, trong số Ä‘ó phần lá»›n vẫn duy trì và thi hành án tá»­ hình.

Công Æ°á»›c quốc tế về quyền dân sá»±, chính trị năm 1966 không có bất cứ quy định nào cấm quốc gia thành viên áp dụng hình phạt tá»­ hình. Việc duy trì hình phạt tá»­ hình (hình phạt nghiêm khắc nhất) có sức răn Ä‘e nhất định trong phòng, chống những hành vi phạm tá»™i đặc biệt nguy hiểm cho xã há»™i, Ä‘e dọa quyền sống của người khác nhÆ° tá»™i phạm ma túy, tá»™i phạm cố ý giết người...

Qua nghiên cứu, Há»™i Luật gia Việt Nam Ä‘ã Ä‘Æ°a ra những dẫn chứng cụ thể trong các giai Ä‘oạn trÆ°á»›c và sau khi quy định hình phạt tá»­ hình để minh chứng cho tác dụng của hình phạt tá»­ hình đối vá»›i việc làm giảm các hành vi phạm tá»™i đặc biệt nguy hiểm này. Ở nÆ°á»›c Anh, tá»· lệ tá»™i phạm giết người tăng lên kể từ khi hình phạt tá»­ hình bị xóa bỏ, cụ thể, từ 300 vụ (năm 1964) tăng lên 565 vụ (năm 1994) và 833 vụ (năm 2004). Tại nÆ°á»›c Mỹ, giai Ä‘oạn 1993-1997, khi số lượng hình phạt tá»­ hình được áp dụng đối vá»›i tá»™i giết người tăng lên thì tá»· lệ phạm tá»™i giết người giảm xuống 26%.

Theo các chuyên gia, việc áp dụng hình phạt tá»­ hình đối vá»›i người phạm tá»™i đặc biệt nghiêm trọng (buá»™c phải áp dụng hình phạt tá»­ hình) được xem là má»™t trong những biện pháp đền bù thỏa Ä‘áng cho nạn nhân và gia Ä‘ình nạn nhân, đồng thời, Ä‘ây cÅ©ng là hình thức bảo vệ công lý. HÆ¡n nữa, nếu đối xá»­ nhân đạo bằng cách không áp dụng hình phạt tá»­ hình đối vá»›i người phạm tá»™i đặc biệt nghiêm trọng thì vô hình trung Ä‘ã đối xá»­ phi nhân đạo đối vá»›i nạn nhân, vì việc bảo vệ quyền sống cho người phạm tá»™i (bỏ hình phạt tá»­ hình) được xem là Ä‘ã và Ä‘ang dung dưỡng, Æ°u ái bảo vệ quyền sống cho người có hành vi xâm phạm nghiêm trọng hoặc có nguy cÆ¡ Ä‘e dọa nghiêm trọng đến quyền sống của người khác. Thá»±c tế cho thấy, trong tất cả hình phạt được các quốc gia, nhà nÆ°á»›c áp dụng thì tá»­ hình là hình phạt nghiêm khắc nhất, thể hiện sức mạnh của chính quyền nhà nÆ°á»›c đối vá»›i các loại tá»™i phạm đặc biệt nguy hiểm. Việc duy trì hình phạt tá»­ hình phụ thuá»™c Ä‘iều kiện đặc Ä‘iểm, trình Ä‘á»™ phát triển kinh tế-xã há»™i, văn hóa, tôn giáo và hệ thống pháp luật của má»—i quốc gia.

Vạch trần luận Ä‘iệu xuyên tạc "Việt Nam vi phạm nhân quyền vì duy trì hình phạt tá»­ hình"

Luật pháp Việt Nam Ä‘ang giảm dần số tá»™i danh áp dụng hình phạt tá»­ hình theo xu hÆ°á»›ng chung nhÆ°ng có lá»™ trình phù hợp vá»›i Ä‘iều kiện kinh tế-xã há»™i. Thá»±c tế, chính sách hình sá»± của Việt Nam cân bằng giữa răn Ä‘e tá»™i phạm và nhân đạo. Vá»›i tình hình chính trị, kinh tế-xã há»™i hiện nay chÆ°a phải là thời Ä‘iểm mà Việt Nam xóa bỏ hình phạt tá»­ hình. Mặt khác, việc Việt Nam áp dụng hình phạt này đối vá»›i tá»™i phạm đặc biệt nghiêm trọng không phải là “vi phạm nhân quyền” nhÆ° má»™t số thế lá»±c rêu rao, bởi lẽ:

Thứ nhất, Việt Nam luôn ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền sống theo Hiến pháp, pháp luật và thông lệ quốc tế.

DÆ°á»›i sá»± lãnh đạo của Äáº£ng Cá»™ng sản Việt Nam, Việt Nam giành được Ä‘á»™c lập, tá»± do và giữ vững nền Ä‘á»™c lập, tá»± do Ä‘ó trong suốt 8 thập ká»· qua. Đây là cÆ¡ sở chính trị-xã há»™i để Việt Nam bảo vệ, bảo đảm quyền con người, trong Ä‘ó có quyền sống. Thông qua 5 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992, 2013), quyền sống luôn được ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm. Hiến pháp Việt Nam năm 2013 hiến định: “Mọi người có quyền sống. Tính mạng con người được pháp luật bảo há»™. Không ai bị tÆ°á»›c Ä‘oạt tính mạng trái luật” (Điều 19), đồng thời “Nghiêm cấm các hành vi Ä‘e dọa cuá»™c sống, sức khỏe của người khác và cá»™ng đồng” (Điều 38).

Quyền sống không chỉ là sá»± toàn vẹn về tính mạng mà còn bao gồm cả tá»± do về tinh thần, bảo đảm sá»± tồn tại của con người nhÆ° việc chống chiến tranh, tá»™i phạm chiến tranh, phòng, chống các hành vi xâm hại tính mạng con người, giảm tá»· lệ chết ở bà mẹ và trẻ sÆ¡ sinh. Ở Việt Nam hiện nay, tá»· lệ tá»­ vong mẹ Ä‘ã giảm trên 5 lần, từ mức 233/100.000 trẻ đẻ sống (năm 1990) xuống còn 44/100.000 trẻ đẻ sống (năm 2023); tá»· suất tá»­ vong trẻ em dÆ°á»›i 1 tuổi giảm hÆ¡n 4 lần, từ 44‰ xuống còn 11,6‰; tá»· suất tá»­ vong trẻ em dÆ°á»›i 5 tuổi Ä‘ã giảm gần 4 lần, từ mức 58‰ xuống còn 16,9‰.

 Hiến pháp 2013 hiến định “Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tá»±, an toàn xã há»™i, đạo đức xã há»™i, sức khỏe của cá»™ng đồng” (khoản 2 Điều 14). Điều Ä‘ó cho thấy, ở Việt Nam, quyền con người trong các trường hợp trên bao gồm cả quyền sống có thể bị giá»›i hạn vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tá»±, an toàn xã há»™i, đạo đức xã há»™i, sức khỏe của cá»™ng đồng. Trong các biện pháp giá»›i hạn Ä‘ó bao gồm cả hình phạt tá»­ hình.

Theo Bá»™ luật Hình sá»± 2015 (sá»­a đổi, bổ sung các năm 2017, 2025), tá»­ hình là “hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối vá»›i người phạm tá»™i đặc biệt nghiêm trọng thuá»™c má»™t trong nhóm các tá»™i xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, các tá»™i phạm về ma túy, tham nhÅ©ng và má»™t số tá»™i phạm đặc biệt nghiêm trọng khác do Bá»™ luật này quy định” (khoản 1 Điều 40). Rõ ràng, Việt Nam áp dụng hình phạt tá»­ hình có cÆ¡ sở pháp lý vững chắc, phù hợp vá»›i thá»±c tiá»…n đấu tranh phòng, chống tá»™i phạm và ý chí, nguyện vọng của nhân dân. Đây không phải là vi phạm nhân quyền mà là biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền sống, quyền được sống trong hòa bình của đại Ä‘a số người dân.

Thứ hai, chính sách hình sá»± của Việt Nam ngày càng hoàn thiện, giảm hình phạt tá»­ hình, tuân thủ nguyên tắc pháp quyền.

Hình phạt tá»­ hình không phải công cụ trừng phạt bừa bãi mà là biện pháp cuối cùng để bảo vệ xã há»™i trÆ°á»›c tá»™i phạm cá»±c kỳ nghiêm trọng. Hình phạt này chỉ áp dụng cho người có hành vi phạm tá»™i Ä‘e dọa trá»±c tiếp đến an ninh quốc gia hoặc tính mạng con người, phù hợp vá»›i luật nhân quyền quốc tế.

Để phù hợp xu hÆ°á»›ng quốc tế và yêu cầu nhân đạo trong chính sách hình sá»± trong thời kỳ đổi má»›i đất nÆ°á»›c, số lượng hình phạt tá»­ hình ở Việt Nam liên tục được giảm từ 44 tá»™i năm 1985 (chiếm khoảng 20% tổng số tá»™i danh) xuống 29 tá»™i năm 1999 (chiếm khoảng 11% tổng số tá»™i danh), 22 tá»™i năm 2009 (chiếm khoảng 8% tổng số tá»™i danh), 18 tá»™i năm 2015 (chiếm khoảng 5,7% tổng số tá»™i danh) và còn 10 tá»™i năm 2025 (chiếm khoảng 4% tổng số tá»™i danh).

Luật sá»­a đổi, bổ sung má»™t số Ä‘iều của Bá»™ luật Hình sá»± 2025 Ä‘ã bỏ án tá»­ hình ở 8 tá»™i danh, gồm: Tá»™i hoạt Ä‘á»™ng nhằm lật đổ chính quyền nhân dân; tá»™i gián Ä‘iệp; tá»™i phá hoại cÆ¡ sở vật chất-kỹ thuật của nÆ°á»›c Cá»™ng hòa xã há»™i chủ nghÄ©a Việt Nam; tá»™i sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; tá»™i vận chuyển trái phép chất ma túy; tá»™i tham ô tài sản; tá»™i nhận hối lá»™; tá»™i phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược. Bên cạnh Ä‘ó, pháp luật hình sá»± hiện hành quy định không áp dụng hình phạt tá»­ hình vá»›i người dÆ°á»›i 18 tuổi, phụ nữ có thai, phụ nữ Ä‘ang nuôi con dÆ°á»›i 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tá»™i; không thi hành án tá»­ hình đối vá»›i người bị kết án nếu là phụ nữ có thai hoặc phụ nữ Ä‘ang nuôi con dÆ°á»›i 36 tháng tuổi; người đủ 75 tuổi trở lên; người mắc bệnh ung thÆ° giai Ä‘oạn cuối.

Những con số trên là minh chứng rõ nét nhất cho sá»± ná»— lá»±c mạnh mẽ về tÆ° duy, nhận thức, xây dá»±ng và thá»±c tiá»…n thi hành, áp dụng quy định pháp luật của Việt Nam trong lá»™ trình giảm hình phạt tá»­ hình. Mặt khác, việc thi hành án tá»­ hình được thá»±c hiện theo quy trình chặt chẽ, bảo đảm tính nhân đạo và tuân thủ pháp luật. Mọi vụ án có khung hình phạt tá»­ hình đều trải qua 3 cấp xét xá»­ (sÆ¡ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm) và phải được Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao, Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao phê chuẩn trÆ°á»›c khi thi hành án. Ngoài ra, để bảo đảm tố tụng đối vá»›i vụ án áp dụng đặc biệt nghiêm trọng, Bá»™ luật Tố tụng hình sá»± 2015 (sá»­a đổi, bổ sung năm 2021) quy định chặt chẽ các thủ tục Ä‘iều tra, truy tố, xét xá»­, thi hành án đối vá»›i những người phạm tá»™i có khung hình phạt tá»­ hình. Cùng vá»›i Ä‘ó, Nhà nÆ°á»›c luôn Æ°u tiên giảm nhẹ hình phạt thông qua ân giảm án, đặc xá. 

Thứ ba, Việt Nam duy trì hình phạt tá»­ hình không trái vá»›i quy định của pháp luật nhân quyền quốc tế, vì thế không vi phạm nhân quyền. 

Công Æ°á»›c quốc tế về quyền dân sá»±, chính trị năm 1966 quy định “Mọi người đều có quyền cố hữu là được sống. Quyền này phải được pháp luật bảo vệ. Không ai có thể bị tÆ°á»›c mạng sống má»™t cách tùy tiện. Ở những nÆ°á»›c mà hình phạt tá»­ hình chÆ°a được xóa bỏ thì chỉ được phép áp dụng án tá»­ hình đối vá»›i những tá»™i ác nghiêm trọng nhất... Không má»™t quy định nào trong Ä‘iều này có thể được viện dẫn để trì hoãn hoặc ngăn cản việc xóa bỏ hình phạt tá»­ hình tại bất kỳ quốc gia thành viên nào của Công Æ°á»›c” (khoản 1, 2, 6 Điều 6).

Vá»›i quy định Ä‘ó, luật nhân quyền quốc tế vẫn quy định mở việc áp dụng các biện pháp pháp lý để tÆ°á»›c Ä‘oạt quyền sống của con người theo trình tá»±, thủ tục y tế và pháp lý chặt chẽ, trong Ä‘ó bao gồm cả hình phạt tá»­ hình. Điều Ä‘ó có nghÄ©a rằng, mặc dù coi quyền sống của con người luôn là quyền gốc, quyền thiêng liêng, quý giá nhất của con người nhÆ°ng luật nhân quyền quốc tế không coi quyền sống là quyền tuyệt đối và cÅ©ng không cấm các quốc gia thành viên áp dụng hình phạt tá»­ hình.

Vá»›i những quy định của Công Æ°á»›c quốc tế về quyền dân sá»±, chính trị năm 1966 (Việt Nam Ä‘ã gia nhập từ năm 1982), việc Việt Nam còn duy trì hình phạt tá»­ hình trong pháp luật và thá»±c tế hoàn toàn không trái vá»›i quy định pháp luật nhân quyền quốc tế. Vì thế, mọi cáo buá»™c của thế lá»±c thù địch cho rằng Việt Nam vi phạm nhân quyền vì còn duy trì hình phạt tá»­ hình là sai sá»± thật và không có cÆ¡ sở pháp lý. Sá»± tiến bá»™ của chính sách, pháp luật hình sá»± Việt Nam thể hiện qua việc giảm dần số lượng hình phạt tá»­ hình và hoàn thiện hệ thống tÆ° pháp hình sá»± chính là câu trả lời Ä‘anh thép đối vá»›i những xuyên tạc của thế lá»±c thù địch về vấn đề trên. Những cáo buá»™c Ä‘ó càng bá»™c lá»™ rõ âm mÆ°u, thủ Ä‘oạn lợi dụng vấn đề nhân quyền của thế lá»±c thù địch để can thiệp vào công việc ná»™i bá»™ của Việt Nam, nhằm chống phá Đảng, Nhà nÆ°á»›c Việt Nam, do Ä‘ó, chúng ta cần phải cảnh giác, đấu tranh, bác bỏ.

Theo TS ĐẶNG VIẾT ĐẠT, Học viện Chính trị khu vá»±c IV, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh/Báo QĐND  

https://www.qdnd.vn/phong-chong-dien-bien-hoa-binh/chinh-sach-hinh-su-cua-nha-nuoc-viet-nam-can-bang-giua-ran-de-toi-pham-va-nhan-dao-1011252