áº¢nh minh họa: tienphong.vn

1. Khát khao có má»™t công trạng nào Ä‘ó để được ghi danh trong đời là mong Æ°á»›c chính Ä‘áng, bình thường của con người má»™t khi họ Ä‘ã ý thức được về danh hiệu được tôn vinh. Lúc đầu khao khát ấy không phải là thói xấu mà là má»™t Æ°á»›c muốn khẳng định mình, mong được người đời ghi nhận.

Thời cổ đại Hy Lạp, Ä‘ã có những truyền thuyết về chiến công của các dÅ©ng sÄ© mà tiêu biểu là 12 chiến công của dÅ©ng sÄ© Heracles (Hercules) nhÆ° nguồn cảm hứng cho các câu chuyện mang màu sắc thần thoại ca ngợi sức mạnh, lòng dÅ©ng cảm, sá»± thông minh... của con người. Hình tượng người anh hùng này ra đời trong thời kỳ xã há»™i đề cao khí chất dÅ©ng sÄ© và mẫu hình người chiến thắng tất cả mọi trở lá»±c Ä‘ã thành lý tưởng sống của những người chân chính.

Khi Nguyá»…n Công Trứ (1778-1858) tuyên bố “Làm trai sống ở trong trời đất/ Phải có danh gì vá»›i núi sông” thì dù cái danh ấy còn mang dấu ấn của lý tưởng Nho giáo nhÆ°ng cÅ©ng không thể phủ nhận tính tích cá»±c của khao khát vào đời ấy. Nó bá»™c lá»™ má»™t thái Ä‘á»™ sống tích cá»±c, muốn được người đời thừa nhận bằng thá»±c lá»±c, tài năng và trí tuệ hÆ¡n người của mình, là danh thÆ¡m chứ không phải danh vọng theo kiểu tầm gá»­i, càng không phải là “xú danh” Ä‘áng khinh bỉ theo quan niệm của các trí thức Nho giáo.

Đưa ra ví dụ nhÆ° vậy để muốn nói rằng danh tiếng tốt, thá»±c danh là kết quả công sức và trí tuệ của các anh hùng, chí sÄ©, tá»± nó là tấm gÆ°Æ¡ng có tác dụng khích lệ người đời sống theo họ để Ä‘óng góp cho đời nhiều Ä‘iều tá»­ tế và hữu ích hÆ¡n. Những người theo lý tưởng nhập thế giúp đời ít khi suy nghÄ© được, mất khi bắt tay vào hành Ä‘á»™ng. Họ xác định được hÆ°á»›ng Ä‘i của đời mình thì má»™t lòng má»™t dạ theo hÆ°á»›ng Ä‘ó. Họ coi những thá»­ thách trong đời nhÆ° những trở lá»±c cần vượt qua để khẳng định sức mạnh và niềm tin vào những gì tốt đẹp và họ được sinh ra để hoàn thành các nghÄ©a vụ vá»›i đời, không tính toán hÆ¡n thiệt, không bận lòng về những thua thiệt mình phải chịu. Bởi vậy, họ được người đời tôn vinh cả khi sống và sau khi chết. Ở Việt Nam, rất nhiều người nhÆ° vậy Ä‘ã được nhân dân lập đền thờ nhÆ° những phúc thần.

2. Tuy nhiên, nhÆ° mặt trái của tấm huân chÆ°Æ¡ng, khao khát lập nhiều chiến công để có má»™t danh thÆ¡m để đời là má»™t phần của cuá»™c sống và có thể Ä‘em lại những lợi ích nào Ä‘ó nên không ít người, dù không có năng lá»±c thá»±c sá»± nhÆ°ng lại muốn được vinh danh nên Ä‘ã mượn danh, giả danh, chiếm Ä‘oạt chiến công của người khác bằng nhiều thủ Ä‘oạn. Họ dùng mọi "mÆ°u ma chÆ°á»›c quá»·" để giành chiến công của người khác về mình, sống hai mặt, thậm chí còn lập ra bè phái để hãm hại người tốt, toan tính những lợi ích riêng cho mình và gia Ä‘ình. Đây không chỉ còn là những hành vi giá»›i hạn trong khuôn khổ ứng xá»­, đạo đức, lối sống, nó liên quan tá»›i má»™t thá»±c tế khác rá»™ng và mang ý nghÄ©a xã há»™i lá»›n hÆ¡n. Đó là sá»± ích ká»·, thói tham lam, là phần xấu xí của tính cách con người và của đời sống. Khi những thói xấu của con người có Ä‘iều kiện trá»—i dậy, nó sẽ làm băng hoại đời sống.

Má»™t khi những Ä‘iều dối trá lấn lÆ°á»›t, thắng thế, nó có thể làm đạo đức xã há»™i suy tàn. Nó không chỉ là chuyện tranh hÆ¡n má»™t lợi lá»™c nào Ä‘ó mà có nguy cÆ¡ hủy hoại con người, vì nó bắt đầu từ sá»± giả dối, rồi từng bÆ°á»›c Ä‘Æ°a giả dối lên tầm cao hÆ¡n, biến nó thành lợi lá»™c cho cá nhân và đồng bọn. Đám người này dùng giả dối để sống nên dùng giả dối để gạt người, lừa đời và từng bÆ°á»›c leo lên các bậc thang danh vọng.

“Trưởng thành” từ giả dối, dùng giả dối để ứng xá»­ vá»›i đời nên từng bÆ°á»›c, Ä‘ám người này dù chỉ lo mÆ°u lợi cho mình nhÆ°ng về khách quan lại làm băng hoại xã há»™i. Bởi vậy, trong các câu chuyện cổ, bao giờ cÅ©ng có má»™t minh quân thay trời hành đạo, trừng phạt cái giả dối lúc này Ä‘ã thành cái ác, lập lại ká»· cÆ°Æ¡ng để bảo đảm đời sống con người diá»…n ra bình thường.

Câu chuyện dân gian về Lý Thông và Thạch Sanh của dân tá»™c ta là má»™t sá»± tổng kết thá»±c tiá»…n và Ä‘úc kết ra những bài học về luật nhân quả, về lẽ công bằng, về sá»± trừng phạt những giả dối, tàn ác, tranh công đổ lá»—i (người có thể tha thứ nhÆ°ng trời đất không dung túng tá»™i ác) theo triết lý dân gian. Nó thể hiện mÆ¡ Æ°á»›c của con người về sá»± công bằng: Cái xấu phải bị trừng trị, sá»± tá»­ tế, những Ä‘iều tốt đẹp phải được Ä‘áp đền mặc dù trong đời thá»±c không phải kẻ xấu, kẻ ác nào cÅ©ng bị trừng trị và người tốt nào cÅ©ng được hạnh phúc. Người ta biết cả nhÆ°ng vẫn cứ mÆ¡ Æ°á»›c vì Æ°á»›c mÆ¡ nhiều khi trở thành Ä‘iểm tá»±a tinh thần cho con người tồn tại, hành Ä‘á»™ng và mÆ¡ về má»™t thế giá»›i công bằng hÆ¡n.

3. Thói hám danh từ bình diện đạo đức sau má»™t thời gian không được ngăn chặn kịp thời Ä‘ã ngày má»™t trầm trọng hÆ¡n thành sá»± tha hóa, rồi lan ra những lÄ©nh vá»±c khác. Nó không chỉ làm băng hoại đời sống tinh thần mà còn gây ra những hậu quả tai hại trong đời sống kinh tế, quan hệ xã há»™i, chui cả vào những lÄ©nh vá»±c xÆ°a nay vốn được coi là thiêng liêng nhÆ° đức tin, lÄ©nh vá»±c tinh thần, vào bá»™ máy quản lý vốn được coi là nghiêm cẩn nhÆ° thanh tra, kiểm sát, tòa án...

Không ít người Ä‘ã tìm mọi cách để được tặng những danh hiệu cao, xã há»™i gọi cách làm khuất tất này má»™t cách mỉa mai là chạy danh hiệu (giáo sÆ°, phó giáo sÆ°, nhà giáo nhân dân, chiến sÄ© thi Ä‘ua, thậm chí cả danh hiệu anh hùng). Má»—i kỳ bình bầu các danh hiệu lại xuất hiện những chuyện lùm xùm, thiếu minh bạch, không Ä‘úng chuẩn. Nhiều danh hiệu cao quý về thá»±c chất không còn là sá»± tôn vinh của tổ chức, ngành, xã há»™i mà là danh hiệu của các há»™i đồng. Đó cÅ©ng là má»™t dạng hành vi tham nhÅ©ng có dá»± mÆ°u, có tổ chức, gây tổn hại cho xã há»™i, làm loạn các chuẩn giá trị cần nhanh chóng loại bỏ khỏi đời sống.

Không chỉ những người ít học làm việc này mà có cả những người trong giá»›i trí thức, văn nghệ sÄ©-những người lâu nay vốn được xã há»™i coi trọng vì trí tuệ, nhân cách cÅ©ng mắc phải. Danh hiệu Ä‘em lại lợi lá»™c. Đó là sá»± Ä‘ánh bóng tên tuổi, là Ä‘iều kiện để có thể được bổ nhiệm ở những chức danh quản lý nào Ä‘ó hay ít nhất cÅ©ng Ä‘em lại cho họ những “danh hiệu” để người đời tôn vinh.

Rất nhiều loại ká»· lục, danh hiệu “chui” người ta Ä‘ã làm bất chấp đạo lý. Vì có cầu nên có cung. Người có quyền ban ân huệ nhiều khi biết người “xin” các danh hiệu không xứng Ä‘áng nhÆ°ng vì logic quan hệ, logic lợi ích nên Ä‘ã nhắm mắt làm liều. Thói hÆ° vinh không chỉ còn là hiện tượng của cá nhân mà Ä‘ã “lấn sang” bá»™ máy quản lý. Tình trạng “làm láo nháo, báo cáo hay” trong thá»±c thi các nhiệm vụ của nhiều cÆ¡ quan khá phổ biến. Mấy năm trÆ°á»›c, có vị lãnh đạo Quốc há»™i than thở ngành nào, tỉnh nào cÅ©ng báo cáo chỉ tiêu tăng trưởng GDP vượt chỉ tiêu nhÆ°ng thá»±c chất thấp hÆ¡n nhiều. Cái hại của việc làm này là người ta tạo ra những giá trị ảo cho xã há»™i, Ä‘ã tin vào những “chiến công tưởng tượng” rồi lại bắt người khác tin Ä‘ó là “chiến công có thá»±c”.

4. Tính tÆ° hữu là má»™t thuá»™c tính của con người. Danh vọng là má»™t thứ của cải, hàng hóa thì khao khát sở hữu má»™t danh vị nào đấy cÅ©ng là thói quen của con người. NhÆ°ng con người là má»™t sinh vật có ý thức, cần phải hiểu được giá»›i hạn của mình. Lòng tham, nhất là tham nhÅ©ng thứ không thuá»™c về mình dá»… dẫn đến những hành vi nhẹ thì là thiếu đạo đức, nặng thì vi phạm pháp luật. Hám danh, tá»± Ä‘ánh bóng tên tuổi ở má»™t chừng má»±c nào Ä‘ó sẽ bị cá»™ng đồng chê cười.

Còn chạy chức, chạy danh hiệu, chạy khen thưởng lại là hành vi vi phạm các quy định của Nhà nÆ°á»›c, thậm chí vi phạm pháp luật. Giả dối sẽ không còn là hành vi trái đạo lý nữa khi nó có dá»± mÆ°u, có kế hoạch, có nhắm đến những mục Ä‘ích vượt ra ngoài đạo đức, nó là má»™t hành vi tham nhÅ©ng, là sá»± vi phạm pháp luật cần được xá»­ lý bằng luật pháp. Đó là sá»± ứng xá»­ công bằng và văn minh, bảo đảm cho xã há»™i phát triển lành mạnh.

Vá»›i các quan chức trong bá»™ máy công quyền, sá»± hám danh, thói giả dối, tá»± Ä‘ánh bóng tên tuổi bằng các danh hiệu học vấn không còn là hành vi thiếu đạo đức nữa mà nó tác hại hÆ¡n nhiều. Những người này không hề hành Ä‘á»™ng bá»™t phát theo kiểu nhất thời hÆ°ng phấn mà họ tính toán kỹ lưỡng và có những bÆ°á»›c Ä‘i rất kín kẽ để đạt mục Ä‘ích.

Họ hiểu rằng khi xã há»™i coi trọng danh hiệu, bằng cấp thì để có thể lọt vào diện quy hoạch, họ Ä‘ã lo trÆ°á»›c các loại bằng cấp, các danh hiệu để vừa làm đẹp lý lịch, vừa đạt chuẩn theo tiêu chí. Thế là từng bÆ°á»›c họ Ä‘i đến Ä‘ích không bằng tài năng Ä‘ích thá»±c mà bằng sá»± lắt léo của các quan hệ và sá»± há»— trợ của các danh hiệu, bằng cấp dù các danh hiệu Ä‘ó hợp pháp nhÆ°ng bản thân họ không có thá»±c lá»±c.

Họ là những đồ giả khoác bá»™ cánh đẹp và Ä‘iều nguy hại ở chá»— bá»™ cánh ấy có thể lừa người. Rồi khi Ä‘ã ổn định ở vị trí có thể ban phát ân huệ, họ bắt đầu gia ân, ra oai để kết bè cánh dối trá vá»›i cấp trên, Ä‘è nén cấp dÆ°á»›i, xem thường các quy định và luật pháp, má»™t tay che trời nhÆ° những ông vua con thống trị má»™t lÄ©nh vá»±c, má»™t vùng, má»™t tổ chức. Trong các báo cáo lên cấp trên, bao giờ họ cÅ©ng tá»± khen cÆ¡ quan mình, trong Ä‘ó có cá nhân hết lời khen nhÆ° má»™t Ä‘Æ¡n vị mẫu má»±c, trong sạch, Ä‘oàn kết, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Rồi xin các danh hiệu này, danh hiệu khác nhÆ° những bảo đảm bằng vàng cho vị trí của họ.

Thông tin bị bÆ°ng bít, sá»± thật bị giấu kín. Chỉ đến khi mọi chuyện bị phanh phui thì xã há»™i má»›i biết sá»± sa sút về phẩm chất ở má»™t nÆ¡i nào Ä‘ó Ä‘ã mục ruá»—ng tất cả. Việc phải xá»­ lý “cả cụm” ở má»™t bá»™, ngành, địa phÆ°Æ¡ng, má»™t Ä‘Æ¡n vị, nhiều cán bá»™ đứng đầu có bề dày cống hiến, có danh vọng rất lá»›n phải dính vòng lao lý, phải nhận các hình thức trừng phạt thời gian qua là những dẫn chứng sinh Ä‘á»™ng về sá»± tha hóa này. Có thể nói, quá trình từ háo danh, tha hóa đến vi phạm quy định, vi phạm pháp luật không phải là ngẫu nhiên. Háo danh chỉ nhÆ° bÆ°á»›c đầu mà nếu không bị ngăn chặn, tất yếu sẽ dẫn đến những sá»± tha hóa tệ hại hÆ¡n.

NhÆ° vậy, thói hám danh (Ä‘ã hàm nghÄ©a xấu chứ không còn là khao khát lập nên những kỳ tích, chiến công để tỏ mặt vá»›i đời của những người chân chính) cần loại bỏ khỏi đời sống chúng ta, vì nó là mầm mống gây ra những thói xấu đầu Ä‘á»™c xã há»™i. Đấy không là chuyện riêng của má»™t ai mà là vấn đề xã há»™i, cần nhận thức cho rõ. Nó là phần hÆ° hỏng, là thói xấu nhÆ°ng tồn tại cùng vá»›i đời sống con người. Bởi vậy, má»™t xã há»™i muốn lành mạnh cần chung tay loại trừ nó ra khỏi đời sống.