Việc tác phẩm văn há»c gây chú ý, tạo phản ứng Ä‘a chiá»u trong dÆ° luáºn xã há»™i không phải bây giá» má»›i diá»…n ra. Sau ngày thống nhất Tổ quốc, đặc biệt là giai Ä‘oạn đất nÆ°á»›c đổi má»›i, há»™i nháºp trong bối cảnh địa chính trị thế giá»›i có những biến Ä‘á»™ng sâu sắc mang tính bÆ°á»›c ngoặt, Ä‘á»i sống văn há»c trong nÆ°á»›c chịu sá»± tác Ä‘á»™ng, chi phối từ nhiá»u khuynh hÆ°á»›ng tÆ° tưởng. Chính vì váºy Ä‘ã có nhiá»u cuá»™c tranh luáºn diá»…n ra trong giá»›i sáng tác và công chúng văn há»c. Tuy nhiên, do trÆ°á»›c Ä‘ây không gian mạng chÆ°a phát triển nên mức Ä‘á»™ ảnh hưởng không diá»…n ra nhanh chóng, phủ sóng toàn diện nhÆ° hiện nay.
Äánh giá Ä‘á»i sống văn há»c trong thá»i kỳ đổi má»›i, há»™i nháºp, Há»™i nghị văn hóa toàn quốc năm 2021 chỉ rõ, bên cạnh những thành tá»±u đạt được, chúng ta còn thiếu những tác phẩm văn hóa, văn há»c, nghệ thuáºt lá»›n, tầm cỡ, phản ánh được tầm vóc của sá»± nghiệp đổi má»›i, có tác dụng tích cá»±c đối vá»›i việc xây dá»±ng đất nÆ°á»›c, xây dá»±ng con ngÆ°á»i...
Thá»±c tế cho thấy, bên cạnh dòng chủ lÆ°u của văn há»c cách mạng, Ä‘á»i sống văn há»c cÅ©ng xuất hiện không ít tác phẩm có ná»™i dung tÆ° tưởng lệch lạc, Ä‘á»™c hại, Ä‘i ngược lợi ích quốc gia, dân tá»™c, phản bá»™i lý tưởng cách mạng và truyá»n thống tốt đẹp của tiên tổ, ông cha. Má»™t số tác giả công khai thể hiện hành Ä‘á»™ng phản trắc, phản bá»™i, từ bá» Tổ quốc, quê hÆ°Æ¡ng ra nÆ°á»›c ngoài sinh sống, trở thành những con rối để các thế lá»±c thù địch lợi dụng, giáºt dây, chống phá đất nÆ°á»›c. Ban đầu, khi còn giá trị lợi dụng, há» nhÆ° những cái loa lá»›n tiếng chỉ trích, quy chụp Äảng, Nhà nÆ°á»›c, Ä‘òi Việt Nam phải Ä‘a nguyên, Ä‘a đảng, xuất bản những tác phẩm cổ xúy hành vi lệch lạc, lối sống thá»±c dụng, tha hóa đạo đức. Vá» sau, nhÆ° quả chanh Ä‘ã vắt hết nÆ°á»›c, há» bị bá» rÆ¡i nhÆ° xác ve cuối hạ, trở thành những “bóng ma” váºt vá». Má»™t số trÆ°á»ng hợp chết nÆ¡i đất khách quê ngÆ°á»i, ra Ä‘i trong Ä‘á»›n Ä‘au, tủi nhục.
HÆ¡n 50 năm Tổ quốc thống nhất, gần 40 năm Äảng ta khởi xÆ°á»›ng, lãnh đạo công cuá»™c đổi má»›i đất nÆ°á»›c, những thăng trầm thá»i cuá»™c và Ä‘á»™ sâu của lịch sá» giúp chúng ta ngày càng nháºn rõ chân lý: Những tác phẩm được xây dá»±ng từ ná»n tảng truyá»n thống, từ bản sắc dân tá»™c, từ lợi ích quốc gia, từ cái tâm phụng sá»± Tổ quốc, nhân dân... thì sẽ có chá»— đứng, giá trị bá»n vững. Bản sắc dân tá»™c chính là tấm “căn cÆ°á»›c” để Ä‘Æ°a văn hóa, văn há»c Việt Nam há»™i nháºp quốc tế. Sá»± đổi má»›i của văn há»c, dù có Ä‘i theo khuynh hÆ°á»›ng nào, hình thức nào, ảnh hưởng của những trào lÆ°u sáng tác nào... vẫn phải dá»±a vào, bám vào ná»n tảng gốc rá»… của dân tá»™c. Äi ngược lại giá trị căn cốt ấy, tác phẩm văn há»c dù có được xem là “Ä‘á»•i má»›i”, “phá cách” kiểu gì, cuối cùng vẫn là thứ vô giá trị, tháºm chí là rác rưởi gây hại.
Bàn đến vấn Ä‘á» mang tính thá»i đại của văn há»c, thiết nghÄ© chúng ta phải cần đến những há»™i nghị, há»™i thảo chuyên Ä‘á», những công trình nghiên cứu quy mô. Trong phạm vi má»™t bài báo, nhắc lại những vấn Ä‘á» mang tính nguyên tắc để chúng ta có cÆ¡ sở, căn cứ vá» thế giá»›i quan, phÆ°Æ¡ng pháp luáºn khi Ä‘ánh giá, luáºn giải các vấn Ä‘á» nảy sinh trong Ä‘á»i sống văn há»c má»™t cách Ä‘úng đắn, chuẩn má»±c. Trong má»i cuá»™c tranh luáºn, để phân biệt tháºt-giả, trắng-Ä‘en, vàng-thau... chúng ta không thể phán xét má»™t cách cảm tính mà cần phải quy nó vá» chuẩn má»±c chung. Äó là cái trục của há»c thuáºt, là cái tâm của những khuynh hÆ°á»›ng thẩm mỹ, là hệ tham chiếu cho những khám phá, đổi má»›i, tìm tòi. Äá»i sống xã há»™i váºn Ä‘á»™ng, biến đổi từng ngày, từng giá». Văn há»c, muốn làm thá»a mãn nhu cầu công chúng, cÅ©ng phải không ngừng đổi má»›i. NhÆ°ng cho dù có đổi má»›i thế nào, đổi má»›i đến Ä‘âu thì chức năng của văn há»c vẫn là hÆ°á»›ng con ngÆ°á»i đến những giá trị chân-thiện-mỹ. Trượt khá»i chức năng cÆ¡ bản Ä‘ó, tác phẩm văn há»c không thể được xem là có chất lượng.
Trong văn há»c cách mạng Việt Nam, giữ vững tính đảng là nguyên tắc mang tính rÆ°á»ng cá»™t. Biểu hiện cao nhất, phổ quát nhất của tính đảng trong văn há»c Ä‘ó là tính dân tá»™c, tính nhân dân, tính thá»i đại, hÆ°á»›ng con ngÆ°á»i đến chân-thiện-mỹ. Bởi, trong sứ mệnh lãnh đạo đất nÆ°á»›c, ngoài lợi ích của quốc gia, dân tá»™c, nhân dân, Äảng ta không có lợi ích nào khác. NhÆ° váºy, tính đảng là thuá»™c tính quan trá»ng nhất của văn há»c cách mạng, thể hiện ở sá»± kiên định, trung thành vá»›i lý tưởng, Ä‘Æ°á»ng lối của Äảng, phản ánh tinh thần cách mạng xã há»™i chủ nghÄ©a, phục vụ sá»± nghiệp xây dá»±ng và bảo vệ Tổ quốc, phụng sá»± nhân dân. Äể tác phẩm văn há»c giữ vững tính đảng Ä‘òi há»i nhà văn, ngÆ°á»i sáng tác phải có láºp trÆ°á»ng tÆ° tưởng vững vàng, có trình Ä‘á»™ lý luáºn chính trị sâu sắc, có tinh thần cống hiến, phục vụ nhân dân. Nhà văn thông qua tác phẩm của mình góp phần tuyên truyá»n, giáo dục, bồi đắp phẩm giá con ngÆ°á»i, bảo tồn tâm hồn dân tá»™c, xây dá»±ng môi trÆ°á»ng văn hóa lành mạnh, củng cố vững chắc ná»n tảng tÆ° tưởng của Äảng, đấu tranh chống lại những tÆ° tưởng sai lệch, thù địch, làm phÆ°Æ¡ng hại đến lợi ích quốc gia, dân tá»™c và Ä‘á»i sống hòa bình, hạnh phúc của nhân dân.
NhÆ° váºy, cÆ¡ sở để giá»›i phê bình cÅ©ng nhÆ° Ä‘á»™c giả thẩm định, Ä‘ánh giá, cảm thụ, phê bình... tác phẩm văn há»c chính là phải dá»±a vào nguyên tắc mang tính rÆ°á»ng cá»™t này. Rá»i xa nguyên tắc rÆ°á»ng cá»™t, những tranh luáºn, tranh cãi sẽ dá»… rÆ¡i vào kiểu “ông nói gà, bà nói vịt”; “trống Ä‘ánh xuôi, kèn thổi ngược” mang nặng cảm tính. Rá»i xa nguyên tắc rÆ°á»ng cá»™t, sá»± ồn ào trong tranh luáºn (tháºm chí là tranh cãi) sẽ dá»… tạo ra môi trÆ°á»ng để các thế lá»±c thù địch lợi dụng xuyên tạc, kích Ä‘á»™ng, chống phá, nhất là trong bối cảnh Äảng ta Ä‘ang chuẩn bị cho Äại há»™i lần thứ XIV...
Không thể Ä‘á»™c láºp văn há»c vá»›i chính trị
Các nghị quyết, quyết sách của Äảng, trong Ä‘ó, Nghị quyết Trung Æ°Æ¡ng 5, khóa VIII năm 1998 vá» xây dá»±ng và phát triển ná»n văn hóa Việt Nam tiên tiến, Ä‘áºm Ä‘à bản sắc dân tá»™c và Há»™i nghị văn hóa toàn quốc năm 2021 Ä‘ã Ä‘ánh giá, hoạch định, định hÆ°á»›ng những vấn Ä‘á» mang tầm chiến lược vá» phát triển văn hóa, văn há»c, nghệ thuáºt Việt Nam trong thá»i kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nÆ°á»›c. Từ nghiên cứu lý luáºn, Ä‘úc kết thá»±c tiá»…n, Äảng ta Ä‘ã lá»±a chá»n những lÄ©nh vá»±c trá»ng tâm để táºp trung lãnh đạo, chỉ đạo, trong Ä‘ó quan trá»ng nhất là chiến lược xây dá»±ng con ngÆ°á»i Việt Nam vá»›i trá»ng tâm là xây dá»±ng tÆ° tưởng, đạo đức, lối sống và xây dá»±ng môi trÆ°á»ng văn hóa lành mạnh. CÆ°Æ¡ng lÄ©nh xây dá»±ng đất nÆ°á»›c trong thá»i kỳ quá Ä‘á»™ lên chủ nghÄ©a xã há»™i năm 1991 và CÆ°Æ¡ng lÄ©nh (bổ sung, phát triển năm 2011) Ä‘ã xác định xây dá»±ng và phát triển ná»n văn hóa Việt Nam tiên tiến, Ä‘áºm Ä‘à bản sắc dân tá»™c là má»™t trong những đặc trÆ°ng cÆ¡ bản của chế Ä‘á»™ xã há»™i chủ nghÄ©a mà chúng ta lá»±a chá»n, kiên trì xây dá»±ng. Trá»ng tâm xây dá»±ng và phát triển văn hóa là xây dá»±ng con ngÆ°á»i có nhân cách, xây dá»±ng môi trÆ°á»ng văn hóa lành mạnh; chú trá»ng mối quan hệ giữa văn hóa và chính trị, văn hóa và kinh tế; xây dá»±ng văn hóa trong Äảng và trong hệ thống chính trị...
Từ quan Ä‘iểm của Äảng vá» sá»± nghiệp văn hóa, soi chiếu vào Ä‘á»i sống văn há»c, chúng ta thấy rõ Ä‘ã có những lúc, những nÆ¡i, má»™t bá»™ pháºn trong giá»›i sáng tác, giá»›i thẩm định cÅ©ng nhÆ° công chúng văn há»c có biểu hiện mÆ¡ hồ, lệch lạc vá» tÆ° tưởng, mục tiêu sáng tạo. Tháºm chí có những tác giả lấy danh nghÄ©a cách tân, đổi má»›i sáng tác để kêu gá»i tách văn há»c ra khá»i mối quan hệ vá»›i chính trị. Há» ngụy biện rằng khi văn há»c Ä‘á»™c láºp vá»›i chính trị, nhà văn má»›i có tá»± do ngôn luáºn, tá»± do sáng tác Ä‘úng nghÄ©a (!). Äây là quan Ä‘iểm hết sức phi lý. Vá» mặt lý luáºn, chính trị và văn há»c Ä‘á»u là những hình thái ý thức của kiến trúc thượng tầng, có mối quan hệ biện chứng. Vá» thá»±c tiá»…n, lịch sá» Ä‘ã chứng minh, ở Ä‘âu văn há»c và chính trị tách rá»i, tháºm chí đối láºp nhau thì Ä‘ó là dấu hiệu suy vong của thể chế chính trị và Ä‘á»i sống xã há»™i. Bài há»c nhãn tiá»n từ sá»± sụp đổ hệ thống xã há»™i chủ nghÄ©a ở Liên Xô và Äông Âu cách Ä‘ây hÆ¡n 30 năm luôn nóng hổi tính thá»i sá»±. Sau hÆ¡n 3 tháºp niên nhìn lại, ngay cả nhiá»u nhà nghiên cứu có tÆ° tưởng đối láºp vá»›i Chủ nghÄ©a Mác-Lênin trên thế giá»›i cÅ©ng phải thẳng thắn thừa nháºn sá»± sụp đổ của Liên Xô và Äông Âu không những không mang lại tráºt tá»± hòa bình cho thế giá»›i, không mang lại hạnh phúc cho nhân loại mà còn đẩy những mâu thuẫn, thách thức thá»i đại trở nên gay gắt hÆ¡n. Những cuá»™c xung Ä‘á»™t vÅ© trang, xung Ä‘á»™t sắc tá»™c, tôn giáo, cạnh tranh lợi ích giữa các nÆ°á»›c lá»›n làm cho địa chính trị thế giá»›i diá»…n biến phức tạp, khó lÆ°á»ng, môi trÆ°á»ng hòa bình bị Ä‘e dá»a... chính là minh chứng rõ nét.
Trong bối cảnh Ä‘ó, chấn hÆ°ng Ä‘á»i sống văn há»c là má»™t trong những giải pháp căn cÆ¡ để bảo tồn, phát triển bản sắc văn hóa dân tá»™c, giữ vững ổn định chính trị, tạo sức mạnh chính trị tinh thần xây dá»±ng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc. Nhất quán, kiên định, bảo vệ tính đảng trong văn há»c chính là cách để ná»n văn há»c cách mạng Việt Nam phát triển bá»n vững, là môi trÆ°á»ng để nhà văn và Ä‘á»™i ngÅ© sáng tác văn há»c thể hiện ý thức công dân, trách nhiệm xã há»™i của nghệ sÄ© trÆ°á»›c Tổ quốc và nhân dân...
(còn nữa)
Theo NGUYỄN PHAN THANH HÀ/Báo QÄND
