áº¢nh minh họa: thanhnien.vn

Bóc mẽ ý đồ hạ bệ thần tượng, xuyên tạc các giá trị văn hóa

Thời gian qua, bên cạnh phần lá»›n văn nghệ sÄ© vẫn má»™t lòng má»™t dạ thủy chung vá»›i đất nÆ°á»›c, sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị phục vụ đất nÆ°á»›c, xã há»™i, qua Ä‘ó góp phần làm giàu đời sống tinh thần và nâng cao phẩm giá con người, thì má»™t số tác giả lại có biểu hiện lệch lạc trong sáng tạo văn học, nghệ thuật. Điều này Ä‘ã được đại diện Liên hiệp các Há»™i Văn học nghệ thuật Việt Nam thẳng thắn chỉ ra: Má»™t số văn nghệ sÄ© phai nhạt mục tiêu, lý tưởng cách mạng, xem nhẹ trách nhiệm xã há»™i và nghÄ©a vụ công dân. Tác phẩm của họ thường xa rời thá»±c tiá»…n đời sống của đất nÆ°á»›c, của nhân dân. Má»™t số phát ngôn, hồi ký, sách báo, sáng tác văn học có hiện tượng hạ bệ thần tượng lãnh tụ, bôi Ä‘en giá trị thiêng liêng của lịch sá»­, của chế Ä‘á»™, xuyên tạc các giá trị văn hóa truyền thống nhân văn của dân tá»™c.

Má»™t là, bôi Ä‘en các nhân vật truyền thuyết vá»›i mục Ä‘ích “giải thiêng” nguồn cá»™i dân tá»™c. Ví nhÆ° có “tác giả” gốc Việt viết về bánh chÆ°ng nhÆ°ng vá»›i giọng dè bỉu gọi Ä‘ó là món ăn tiểu nông chứng minh sá»± Ä‘ói kém, vụng về, thô tục. Tức là họ mượn món ăn truyền thống cúng tổ tiên trong ngày Tết cổ truyền để “giải thiêng” má»™t biểu tượng văn hóa, thâm hiểm hÆ¡n là “giải thiêng” các Vua Hùng-má»™t biểu tượng thiêng về cá»™i nguồn cÅ©ng nhÆ° tinh thần Ä‘oàn kết dân tá»™c. CÅ©ng má»™t “tác giả” ngoài nÆ°á»›c gốc Việt lại cố tình hiểu thô tục chi tiết “Âu CÆ¡ Ä‘em năm mÆ°Æ¡i người con lên núi, Lạc Long Quân Ä‘em năm mÆ°Æ¡i người con xuống biển” là “tạo ra truyền thống về sá»± ly dị”. Trong tiểu thuyết “Giàn thiêu”, má»™t nhà văn chống cá»™ng xuyên tạc huyền thoại Ỷ Lan cho xây chùa, khuyến khích đạo Phật là cách “hối lá»™” Phật tổ để thoát tá»™i giết Thái hậu Thượng DÆ°Æ¡ng cùng 76 cung nữ; bôi Ä‘en huyền thoại thiền sÆ° Từ Đạo Hạnh đầy bản năng dục vọng, ích ká»·, nhỏ nhen. Ý Ä‘á»“ xấu của họ là làm phân rã tính thiêng đạo Phật vốn ăn sâu vào tâm hồn, tính cách Việt, gieo rắc sá»± nghi ngờ dẫn tá»›i phá hoại sá»± Ä‘oàn kết tôn giáo.

Hai là, hạ bệ các danh nhân lịch sá»­ có thật. Äáng lên án nhất là nhiều đối tượng cố tình lợi dụng sáng tác hình tượng văn học để tập trung bôi nhọ trắng trợn hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh á»Ÿ phÆ°Æ¡ng diện tÆ° tưởng và đạo đức bằng cách bịa đặt, xuyên tạc vá»›i dụng ý tạo ra má»™t con người Hồ Chí Minh khác hẳn, đối lập vá»›i con người Hồ Chí Minh giản dị, trong sáng ở đời thường. Vì hình tượng là má»™t cá nhân thá»±c sá»± vÄ© đại nên để tạo ra má»™t hình tượng khác thì “tác giả” cÅ©ng có thủ Ä‘oạn hết sức tinh vi, ví nhÆ° má»™t nữ tác giả ở hải ngoại công khai tác phẩm bôi nhọ lãnh tụ Hồ Chí Minh rất thô bỉ, thâm hiểm. Bên cạnh Ä‘ó, má»™t số tác giả người Việt nhân danh “giải thiêng” Ä‘ã bôi nhọ hình ảnh anh hùng dân tá»™c Quang Trung-Nguyá»…n Huệ, Nguyá»…n Trãi khi xuyên tạc rằng các nhân vật lịch sá»­ Ä‘ó "mang bản năng thấp kém" trong quan hệ tình ái.

Ba là, xuyên tạc về cuá»™c kháng chiến cách mạng của dân tá»™c ta. Má»™t số "tác giả" lợi dụng văn học để xuyên tạc cuá»™c kháng chiến chống Mỹ, cứu nÆ°á»›c của quân và dân ta, coi Ä‘ó không phải là cuá»™c đấu tranh chống xâm lược mà chỉ là sá»± xung Ä‘á»™t ý thức hệ giữa “cá»™ng sản” và “tÆ° bản”. Có "nhà văn" cho nhân vật nhại câu thÆ¡ nổi tiếng (“Đường ra trận mùa này đẹp lắm!” của Phạm Tiến Duật) để ngầm mỉa mai cả má»™t thời anh hùng của dân tá»™c Việt Nam. Lại có "nhà phê bình văn học" lèo lái dÆ° luận bằng cái gọi là “nhận định” tÆ° duy văn học cách mạng 1945-1975 là “tÆ° duy cổ tích”, tức là tÆ° duy không có thật, hoang đường...

Không được lợi dụng tính chất hÆ° cấu của sáng tác văn chÆ°Æ¡ng để xuyên tạc lịch sá»­

Lấy chất liệu từ hiện thá»±c cuá»™c sống, nhờ tài năng hÆ° cấu, óc tưởng tượng, liên tưởng, nhà văn kiến tạo nên tác phẩm. Từ hiện thá»±c khách quan, hình tượng nghệ thuật Ä‘i vào tác phẩm sẽ bị khúc xạ bởi lăng kính chủ quan của nhà văn, do vậy, tất yếu luôn mang má»™t Ä‘á»™ “mờ” nhất định. Hình tượng được miêu tả càng xa hiện tại, Ä‘á»™ “mờ” càng lá»›n. Thế nên hầu hết “tác phẩm” Ä‘i theo lối “hạ bệ thần tượng” thường là truyện/tiểu thuyết lịch sá»­. Các “tác giả” trên Ä‘ã làm cái việc ngược đời là trồng cây Ä‘á»™c lên trên nền móng bằng vàng của lịch sá»­ nên cây không thể sống được, nó tá»± héo úa, sá»›m muá»™n cÅ©ng bị Ä‘á»™c giả dọn vứt Ä‘i. Má»™t vài trong số họ “biện luận” rằng Ä‘ã là văn chÆ°Æ¡ng thì phải hÆ° cấu, nếu viết Ä‘úng nhÆ° lịch sá»­ thì không còn là văn chÆ°Æ¡ng.

Nhìn từ triết học liên hóa thì quá khứ là bệ phóng, là Ä‘iểm tá»±a nên hiện tại phải tôn trọng, trân trọng lịch sá»­ để rút ra bài học cho tÆ°Æ¡ng lai. Vá»›i văn chÆ°Æ¡ng, chỉ được phép hÆ° cấu trên nền móng ổn định của lịch sá»­. Hiểu vậy thì nhà văn hoàn toàn có thể sáng tạo má»›i về Nguyá»…n Trãi, Quang Trung... theo hÆ°á»›ng làm tôn lên những phẩm chất anh hùng cao cả, nhân văn. Còn viết ngược lại là phá vỡ cấu trúc má»™t biểu tượng văn hóa, tức phá hoại di sản văn hóa dân tá»™c.

CÅ©ng có tác giả lại vận dụng thô thiển “giải cấu trúc” (deconstructivism) vốn là lý thuyết chống lại sá»± tuyệt đối hóa của chủ nghÄ©a cấu trúc coi ngôn ngữ là hệ thống ổn định, bất biến. Giải cấu trúc kêu gọi khám phá mâu thuẫn của văn bản để tìm ra “nghÄ©a bỏ sót” còn bị Ä‘óng kín. Có người căn cứ vào má»™t đặc Ä‘iểm của văn học kháng chiến là phân cá»±c ta-địch, tốt-xấu, dÅ©ng cảm-hèn hạ... rồi xếp văn học này vào loại hình tÆ° duy cổ tích, tức đẩy nó về vá»›i thời xa xÆ°a, lạc hậu. Chỉ lấy má»™t đặc trÆ°ng, cố tình bỏ qua các đặc Ä‘iểm khác để ép vấn đề vào má»™t loại hình khác, dân gian mỉa mai cách làm này là “gọt chân cho vừa giày”. Sá»± quy chụp khiên cưỡng này không chỉ thể hiện sá»± thiếu khoa học, còn là thái Ä‘á»™ thiếu tôn trọng lịch sá»­, thiếu trân trọng giá trị văn hóa dân tá»™c.

Văn nghệ sÄ© không nên nhìn đời bằng con mắt hẹp hòi, nhỏ nhoi

Xét riêng trong văn học, nghệ thuật thì nhân dân vừa sáng tạo ra của cải vật chất, vừa sáng tạo ra những giá trị tinh thần. Vô luận trong trường hợp nào, tác phẩm nghệ thuật đều phải phản ánh những sá»± kiện, những vấn đề của đời sống có ý nghÄ©a đối vá»›i vận mệnh, hạnh phúc của nhân dân. Không chỉ là cá»™i nguồn, là Ä‘á»™ng lá»±c, là mục tiêu của sáng tạo nghệ thuật, còn là người tiếp nhận, phổ biến, trao truyền, do vậy, nhân dân cÅ©ng là người Ä‘iều chỉnh nghệ thuật Ä‘i Ä‘úng vá»›i quỹ đạo tiến bá»™. Vì thế, mọi sá»± “chấn hÆ°ng”, “đổi má»›i” đều phải căn cứ vào vấn đề gốc là nhân dân. Phải hÆ°á»›ng về nhân dân, viết về họ vá»›i những quan niệm, suy nghÄ©, Æ°á»›c mÆ¡, những khát khao, những ná»—i buồn... Phải dùng ngôn ngữ, nếp nghÄ©, nếp cảm của nhân dân để sáng tạo. Nghệ thuật cần “cái khác” nhÆ°ng “mỹ học cái khác” phải phù hợp, phải nằm trong nền mỹ học dân tá»™c-má»™t nền mỹ học của nhân dân.

Trong văn học, nghệ thuật, tÆ° tưởng, quan niệm là vấn đề nền tảng nên phải thật quan tâm, chú ý đến việc giáo dục tÆ° tưởng chính trị và cập nhật tri thức cho văn nghệ sÄ© má»™t cách thá»±c chất, hiệu quả. Thá»±c tế vừa qua cho thấy, vì gốc không vững nên có “cây” nghệ sÄ© ngả theo xu hÆ°á»›ng ngoại lai Ä‘ã lạc hậu vá»›i thiên hạ, xa lạ vá»›i văn hóa Việt, lại Ä‘em về “lai ghép” thành ra há»—n Ä‘á»™n, tối tăm. Đây không chỉ là quan niệm, còn là vấn đề nhận thức và tri thức về văn hóa, văn minh thời đại. Vì không hiểu lịch sá»­, trường phái, ý thức, không phân biệt được tích cá»±c-tiêu cá»±c, những cái không phù hợp của “hậu hiện đại” mà có người “bứng” cả cái cÅ©, cái lạ (không phải má»›i) về Việt Nam rồi “sáng tác”... Ngoài sá»± thiếu tỉnh táo, cảm tính còn cho thấy sá»± đọc chÆ°a rá»™ng về cái hay-dở, cÅ©-má»›i của thế giá»›i.

Trong thời đại há»™i nhập vá»›i thế giá»›i, bên cạnh việc học tập tinh hoa lý luận văn nghệ nÆ°á»›c ngoài, vấn đề căn cốt là chú trọng nghiên cứu tiếp thu, kế thừa, phát triển lý luận văn nghệ truyền thống dân tá»™c. Vấn đề này Bác Hồ Ä‘ã nhắc nhở từ mấy chục năm trÆ°á»›c: “Muốn thấy hết cái hay, cái đẹp của nghệ thuật dân tá»™c ta, thì phải đừng bị trói buá»™c bởi những tiêu chuẩn này nọ của nghệ thuật phÆ°Æ¡ng Tây... phải dá»±a trên tiêu chuẩn của ta. Tiêu chuẩn ấy là gì? Đó là nền mỹ học ẩn chứa trong thá»±c tiá»…n truyền thống nghệ thuật dân gian, dân tá»™c”. Bất kỳ lý thuyết nào cÅ©ng ra đời trên má»™t cÆ¡ sở xã há»™i riêng, do vậy, lý thuyết nÆ°á»›c ngoài nào vào Việt Nam bao giờ cÅ©ng có “Ä‘á»™ vênh” nhất định. Nếu không có sá»± Ä‘iều chỉnh, khắc phục, “Ä‘á»™ vênh” ấy sẽ tạo ra những hệ lụy tất yếu. Trong khi Ä‘ó mỹ học của nền văn học, nghệ thuật truyền thống của ta là cả má»™t kho vàng tÆ° tưởng còn chìm trong các sáng tác văn chÆ°Æ¡ng chÆ°a được khám phá, khai thác.

Để văn nghệ sÄ© không Ä‘i chệch hÆ°á»›ng, có biểu hiện lệch lạc trong sáng tác, rất cần nhắc lại ý kiến của cố Tổng Bí thÆ° Nguyá»…n Phú Trọng (1944-2024) trong bài phát biểu tại Lá»… ká»· niệm 75 năm Ngày thành lập Liên hiệp các Há»™i Văn học nghệ thuật Việt Nam (25-7-1948 / 25-7-2023): “Thời đại chúng ta, cuá»™c sống quanh ta có rất nhiều Ä‘iều để nói, để viết, nhÆ°ng quan trọng là nói nhÆ° thế nào và viết nhÆ° thế nào? Nhiều người thường bảo, văn nghệ phải chiếu sáng cuá»™c sống, chứ không chỉ là nÆ¡i cuá»™c sống hiện hình; văn nghệ bồi dưỡng, nâng cao con người chứ không phải chỉ là nÆ¡i giãi bày tâm trạng cá nhân, hạ thấp con người. Các văn nghệ sÄ© nhận thức và thể hiện thật rõ Ä‘iều Ä‘ó để xứng Ä‘áng vá»›i niềm tin yêu và hy vọng má»›i của nhân dân; đừng để cho sá»± tầm thường, dá»… dãi ám ảnh mình”.

Muốn vậy, các văn nghệ sÄ© phải luôn duy trì ngọn lá»­a khát vọng lá»›n lao, lý tưởng cao cả, hòa chung nhịp đập trái tim mình vá»›i nhịp đập trái tim toàn dân tá»™c, lăn lá»™n vá»›i thá»±c tiá»…n lao Ä‘á»™ng, cuá»™c sống phong phú, sôi Ä‘á»™ng của các tầng lá»›p nhân dân, chứ không phải chỉ sa vào tâm trạng cá nhân, gặm nhấm tâm tÆ°, yếm thế, lấy tiểu xảo thay cho tài năng, nhìn đời bằng góc nhìn hẹp hòi, nhỏ nhoi, thậm chí coi văn nghệ chỉ Ä‘Æ¡n giản nhÆ° là má»™t thú vui, giải trí hoặc má»™t cuá»™c chÆ¡i, má»™t sá»± Ä‘am mê tầm thường. Điều Ä‘ó không những làm tổn thÆ°Æ¡ng đến sứ mệnh cao cả của văn nghệ sÄ© cách mạng mà còn gây tác hại khôn lường đến sá»± phát triển lành mạnh của nền văn học, nghệ thuật nÆ°á»›c nhà.

Theo PGS, TS NGUYỄN THANH TÚ/Báo QĐND

https://www.qdnd.vn/phong-chong-tu-dien-bien-tu-chuyen-hoa/phe-phan-khuynh-huong-sang-tac-lech-lac-lam-phuong-hai-nen-van-hoc-nghe-thuat-cach-mang-1034121