Tranh minh họa: Tạp chí Tuyên giáo

Phản biện - động lực của khoa học

Trong lịch sá»­ phát triển của khoa học, phản biện luôn giữ vai trò quan trọng. Nhiều phát hiện lá»›n của nhân loại ra đời từ những cuá»™c tranh luận gay gắt giữa các học giả. Ngay trong lÄ©nh vá»±c lịch sá»­ học, việc phát hiện sai sót hoặc Ä‘Æ°a ra cách diá»…n giải má»›i về các sá»± kiện lịch sá»­ là Ä‘iều bình thường. Ở Việt Nam, nhiều nhà sá»­ học cÅ©ng nhấn mạnh tầm quan trọng của phản biện.

Theo nhà sá»­ học Lê Văn Lan, lịch sá»­ là má»™t lÄ©nh vá»±c luôn cần được tiếp cận bằng tinh thần khoa học, nghÄ©a là luôn mở ra khả năng tranh luận và bổ sung. Lịch sá»­ không phải là má»™t hệ thống tri thức bất biến; ngược lại, nó luôn được hoàn thiện nhờ những nghiên cứu má»›i và những cuá»™c đối thoại học thuật. CÅ©ng theo ông, tranh luận học thuật là Ä‘iều cần thiết, nhÆ°ng phải dá»±a trên nguyên tắc khoa học: Có dẫn chứng, có phÆ°Æ¡ng pháp và đặc biệt là có sá»± tôn trọng lẫn nhau.

Trong chuẩn má»±c học thuật quốc tế, phản biện luôn Ä‘i kèm vá»›i 3 nguyên tắc cÆ¡ bản: Tôn trọng người viết; dá»±a trên dẫn chứng khoa học; hÆ°á»›ng tá»›i mục tiêu hoàn thiện tri thức. Ngay cả khi phê bình gay gắt má»™t quan Ä‘iểm nào Ä‘ó, các học giả vẫn giữ ngôn từ chừng má»±c. Điều này không chỉ là phép lịch sá»± học thuật mà còn là biểu hiện của văn hóa khoa học.

Tuy nhiên, trong môi trường mạng xã há»™i hiện nay, nhiều cuá»™c tranh luận lại diá»…n ra theo má»™t logic hoàn toàn khác. Thay vì trao đổi học thuật, má»™t số người viết tập trung vào việc “bóc lá»—i” người khác, sá»­ dụng ngôn từ mỉa mai hoặc châm biếm, thậm chí công kích cá nhân. Hiện tượng này được các nhà nghiên cứu truyền thông gọi là “văn hóa bóc lá»—i”, má»™t kiểu tranh luận mà mục tiêu không còn là tìm kiếm sá»± thật, mà là giành chiến thắng trong cuá»™c tranh cãi. Khi Ä‘ó, việc phát hiện sai sót không còn là hành Ä‘á»™ng khoa học, mà trở thành má»™t công cụ thể hiện cái tôi.

Khi “nhặt sạn” trở thành màn trình diá»…n cá nhân

Sá»± phát triển của mạng xã há»™i Ä‘ã tạo ra má»™t không gian tranh luận hoàn toàn má»›i. Bất kỳ ai cÅ©ng có thể tham gia bình luận về các vấn đề lịch sá»­, chính trị hay khoa học. Ở khía cạnh tích cá»±c, Ä‘iều này giúp mở rá»™ng quyền tiếp cận tri thức. NhÆ°ng ở khía cạnh tiêu cá»±c, nó cÅ©ng tạo ra má»™t hiện tượng Ä‘áng chú ý: Những “nhà phê bình mạng xã há»™i”, những người chuyên tìm lá»—i của người khác để khẳng định vị thế cá nhân. Trong nhiều trường hợp, việc “nhặt sạn” được thá»±c hiện không phải để Ä‘óng góp cho tri thức, mà để tạo ra sá»± chú ý. Những bài viết mang tính “bóc lá»—i” thường thu hút nhiều lượt tÆ°Æ¡ng tác, bởi chúng dá»… kích thích tâm lý hiếu kỳ của công chúng.

Kiểu “nhặt sạn” thiếu chuẩn má»±c không chỉ làm tổn thÆ°Æ¡ng cá nhân người bị phê bình mà còn gây ra nhiều hệ lụy sâu rá»™ng. Thứ nhất, làm méo mó hình ảnh của giá»›i nghiên cứu: Khi các cuá»™c tranh luận lịch sá»­ trên mạng xã há»™i trở nên gay gắt và mang tính cá nhân, công chúng dá»… hiểu lầm rằng giá»›i học thuật luôn mâu thuẫn và công kích lẫn nhau. Điều này làm suy giảm niềm tin của xã há»™i đối vá»›i khoa học.

Thứ hai, làm nghèo nàn môi trường tranh luận: Má»™t môi trường học thuật lành mạnh cần sá»± tôn trọng lẫn nhau. Khi ngôn từ công kích trở nên phổ biến, nhiều nhà nghiên cứu sẽ ngại tham gia tranh luận công khai, bởi họ không muốn biến mình thành đối tượng của những cuá»™c công kích cá nhân.

Thứ ba, làm lệch hÆ°á»›ng sá»± quan tâm của công chúng: Thay vì tập trung vào ná»™i dung khoa học, dÆ° luận lại bị cuốn vào những cuá»™c tranh cãi cá nhân. Kết quả là vấn đề lịch sá»­, vốn cần được tiếp cận bằng tÆ° duy khoa học, lại bị biến thành những cuá»™c “đấu khẩu mạng”.

 Trong mọi nền học thuật, đạo đức nghề nghiệp luôn là yếu tố cốt lõi. Má»™t nhà nghiên cứu có thể chỉ ra sai sót của người khác, nhÆ°ng họ phải làm Ä‘iều Ä‘ó bằng thái Ä‘á»™ tôn trọng. Theo quan Ä‘iểm của nhiều học giả, phản biện khoa học phải tuân thủ 3 nguyên tắc cÆ¡ bản: 1. Phản biện quan Ä‘iểm, không công kích cá nhân. 2. Dá»±a trên tÆ° liệu và phÆ°Æ¡ng pháp khoa học. 3. HÆ°á»›ng tá»›i mục tiêu làm sáng tỏ sá»± thật. Nếu thiếu những nguyên tắc này, phản biện rất dá»… biến thành công kích.

Nhà sá»­ học DÆ°Æ¡ng Trung Quốc từng nhấn mạnh rằng, tranh luận lịch sá»­ phải đặt trên nền tảng văn hóa. Theo ông, khoa học chỉ phát triển khi các học giả tôn trọng nhau ngay cả khi họ bất đồng quan Ä‘iểm. Đó cÅ©ng là tinh thần mà nhiều nhà khoa học Việt Nam luôn theo Ä‘uổi: Tranh luận thẳng thắn nhÆ°ng không cá»±c Ä‘oan; phản biện mạnh mẽ nhÆ°ng không xúc phạm.

Phản biện cần văn hóa

Trong ká»· nguyên mạng xã há»™i, không chỉ người viết mà cả cá»™ng đồng cùng có trách nhiệm định hình văn hóa tranh luận. Công chúng cần tỉnh táo trÆ°á»›c những cuá»™c tranh cãi ồn ào. Không phải ai chỉ ra sai sót của người khác cÅ©ng là người có thẩm quyền học thuật. Ngược lại, không phải công trình nào của các nhà khoa học cÅ©ng hoàn toàn không có sai sót. Điều quan trọng là phân biệt giữa phản biện khoa học và công kích cá nhân. Má»™t xã há»™i trưởng thành không cổ vÅ© cho những cuá»™c tranh luận thiếu văn hóa; ngược lại, nó khuyến khích những cuá»™c trao đổi dá»±a trên dữ liệu, lập luận và sá»± tôn trọng.

Tri thức nhân loại luôn tiến bá»™ nhờ phản biện, nhÆ°ng phản biện chỉ có giá trị khi nó được thá»±c hiện bằng thái Ä‘á»™ khoa học và văn hóa. Trong lÄ©nh vá»±c lịch sá»­, nÆ¡i gắn liền vá»›i ký ức và bản sắc của má»™t dân tá»™c, Ä‘iều Ä‘ó càng trở nên quan trọng. “Nhặt sạn” không phải là Ä‘iều xấu, nhÆ°ng nếu việc “nhặt sạn” được thá»±c hiện bằng thái Ä‘á»™ ngạo mạn, bằng ngôn từ xúc phạm, hoặc bằng mục Ä‘ích cá nhân thì nó không còn là phản biện khoa học nữa.

Má»™t môi trường học thuật lành mạnh không cần những cuá»™c “đấu khẩu mạng”. Nó cần những người làm khoa học nghiêm túc, những người hiểu rằng tôn trọng người khác chính là nền tảng của tri thức. Văn hóa phản biện, suy cho cùng, không chỉ là vấn đề học thuật, Ä‘ó còn là thÆ°á»›c Ä‘o trình Ä‘á»™ văn hóa và trách nhiệm xã há»™i của má»—i người cầm bút trong thời đại số.

Theo THẢO NGUYÊN/Báo QĐND

https://www.qdnd.vn/phong-chong-tu-dien-bien-tu-chuyen-hoa/nhat-san-hay-van-hoa-phan-bien-lech-chuan-tren-mang-xa-hoi-1039495