Nhà báo Phan Quang (Ảnh: Việt HÆ°ng)

Xin được làm phóng viên đến cuối đời

Từ báo Cứu quốc Liên khu IV, năm 1954, qua má»™t sá»± chọn lọc khắt khe, Phan Quang được Ä‘iều Ä‘á»™ng về báo Nhân Dân, cÆ¡ quan ngôn luận của Đảng Lao Ä‘á»™ng Việt Nam (nay là Đảng Cá»™ng sản Việt Nam). Đây là tờ báo chính thống lá»›n nhất của cả nÆ°á»›c có ảnh hưởng cá»±c kỳ sâu sắc đến đời sống tinh thần của cả má»™t thời đại, thá»±c sá»± là người tuyên truyền, cổ Ä‘á»™ng, tổ chức tập thể vì sá»± nghiệp xây dá»±ng đất nÆ°á»›c và đấu tranh thống nhất theo học thuyết về báo chí cách mạng của Lê-nin.

Tại báo Nhân Dân, dÆ°á»›i sá»± lãnh đạo, dìu dắt của Đảng mà trá»±c tiếp là Chủ tịch Hồ Chí Minh và đồng chí Trường Chinh; cá»™ng vá»›i ná»— lá»±c học hỏi không ngừng, dấn thân vào cuá»™c sống trong niềm say mê lý tưởng, nguyện hy sinh vì sá»± nghiệp; các nhà báo Hoàng Tùng, Thép Má»›i, Quang Đạm, Nguyá»…n Thành Lê; Phan Quang và Hồng Hà, Hà Đăng, Hữu Thọ, Nguyá»…n Hữu Chỉnh, Diệu Bình, Quang Thái, Trần Kiên, Trần Minh Tân, Chính Yên… làm nên má»™t thế hệ vàng khó lặp lại vá»›i những công trạng không chỉ phục vụ thời sá»± mà còn góp phần hết sức căn bản làm nên nền tảng, diện mạo, đạo lý… cho nền báo chí nÆ°á»›c nhà.

Phan Quang làm báo Nhân Dân 28 năm liền, từ 1954 đến 1982, từ phóng viên đến Trưởng ban Nông thôn, Trưởng ban Kinh tế, Trưởng ban Xây dá»±ng Đảng, Trưởng ban Phóng viên Thường trú…, Ủy viên Ban Biên tập. Hàng nghìn bài báo mang phong cách riêng biệt, bầu nên nhà báo Phan Quang có uy tín vá»›i Đảng, vá»›i dân được viết trong thời kỳ này.

Nhà báo Hoàng Tùng, Tổng biên tập báo Nhân dân, Bí thÆ° Trung Æ°Æ¡ng Đảng, má»™t người giống nhÆ° Chế Lan Viên rất kiệm lời khen, Ä‘ã viết về người đồng nghiệp, người cán bá»™ của mình nhÆ° thế này: “Ngay trong những ngày cuá»™c kháng chiến chống Mỹ còn tiếp tục ác liệt, ngoài công việc hằng ngày, anh Ä‘ã dịch xong tác phẩm đồ sá»™ nổi tiếng thế giá»›i: Nghìn lẻ má»™t Ä‘êm. Khi ta Ä‘ang hiếm giấy, tôi nói nên in chậm lại…

Trong thời gian làm việc ở báo Nhân Dân, Phan Quang là má»™t trong mấy đồng chí Ä‘i nhiều nhất, viết nhiều nhất. Đi bằng xe đạp dÆ°á»›i sá»± gầm rú của máy bay và tiếng nổ của bom Mỹ. Anh viết nhiều về nông thôn, nông dân, góp phần to lá»›n cùng Lê Điền, Hữu Thọ và nhiều đồng chí khác, phát Ä‘á»™ng các phong trào hợp tác hóa, thâm canh, cuá»™c vận Ä‘á»™ng thâm canh lúa, làm ra 5 tấn thóc 1 hecta má»™t năm…

Ở miền Bắc, anh quen biết cuá»™c sống, con người gần nhÆ° ở khắp các tỉnh. Và nhiều người kể cả lãnh đạo lẫn dân thường, nhất là bí thÆ° đảng bá»™, chủ tịch ủy ban, chủ nhiệm hợp tác xã đều quen thân Phan Quang. Anh còn là người bạn đồng hành của các nhà khoa học… Người ta ví Phan Quang là má»™t chuyên gia sành sỏi về nông nghiệp, nông thôn. Sá»± Ä‘ánh giá ấy không sai má»™t chút nào.

Anh viết nhiều thể loại: xã luận, bình luận, phóng sá»± Ä‘iều tra, bút ký. Phong cách làm việc và viết của anh rất nghiêm chỉnh, khoa học” (Má»™t phong cách làm việc - Tạp chí Người làm báo, số tháng 1-2000).

Năm 1982, khi nhà báo, nhà văn LÆ°u Quý Kỳ, Vụ trưởng Vụ Báo chí Ban Tuyên huấn Trung Æ°Æ¡ng, Tổng ThÆ° ký Há»™i Nhà báo Việt Nam từ trần Ä‘á»™t ngá»™t trong chuyến công tác nÆ°á»›c ngoài; Phan Quang được tổ chức Ä‘iều Ä‘á»™ng giữ vị trí này và ít lâu sau được bầu làm Tổng ThÆ° ký Há»™i Nhà báo Việt Nam.

Mở đầu bài ký chân dung viết về LÆ°u Quý Kỳ (ThÆ°Æ¡ng nhá»› vẫn còn, Tập I), Phan Quang thốt: “Chạy trời không khỏi nắng”. Ấy là vì ông vốn không thích làm công tác quản lý chút nào. Mấy năm trÆ°á»›c, khi LÆ°u Quý Kỳ sắp vào tuổi 60, cấp trên ngỏ ý muốn Ä‘iều Phan Quang sang thay, để cho ông vốn sức khỏe yếu, được bá»›t việc, nghỉ hÆ°u và làm công tác khác phù hợp hÆ¡n. Phan Quang Ä‘ã thiết tha nói vá»›i Tổng Biên tập Hoàng Tùng, lúc này Ä‘ã tham gia Ban Bí thÆ° Trung Æ°Æ¡ng Đảng, xin được tiếp tục làm má»™t chân phóng viên cho đến cuối đời. NhÆ°ng nếu Hoàng Tùng muốn cÅ©ng không giữ được, vì tổ chức thấy rằng, không ai Ä‘úng hÆ¡n, tốt hÆ¡n Phan Quang trong cÆ°Æ¡ng vị Ä‘ó.

Rồi Phan Quang được bầu làm Đại biểu chính thức Đại há»™i VI của Đảng. Trong bÆ°á»›c chuyển lịch sá»­ trọng đại này, Phan Quang vừa là chứng nhân, đồng thời là tác nhân làm nên những đổi thay quan trọng của đất nÆ°á»›c trên tinh thần đổi má»›i.

Nhà văn hóa, nhà kiến trúc xã há»™i

(Ảnh: Vietnamnet)

Quốc há»™i Khóa VIII quyết định thành lập Bá»™ Thông tin (1987). Hai anh em họ Phan, cán bá»™ Ban Tuyên huấn Trung Æ°Æ¡ng, Phan Hiền và Phan Quang cùng lúc từ giã ngôi nhà cổ kính phố Hoàng Văn Thụ - Nguyá»…n Cảnh Chân (vốn là Lycée Albert Sarraut thời Pháp) về phố Quán Sứ giúp Bá»™ trưởng, Nhạc sÄ© Trần Hoàn xây dá»±ng Bá»™ Thông tin. Thứ trưởng Phan Quang được phân công phụ trách mảng báo chí, phát thanh, truyền hình, xuất nhập khẩu sách báo…, đồng thời trá»±c tiếp làm công tác đối ngoại của Bá»™, thá»±c hiện chủ trÆ°Æ¡ng của Đảng mở cá»­a, Ä‘a dạng hóa, Ä‘a phÆ°Æ¡ng hóa quan hệ vá»›i nÆ°á»›c ngoài. Ông được bầu làm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc há»™i Khóa VIII, và làm tiếp ba nhiệm kỳ (1987-2002).

Năm 1988 đến hết năm 1997, ông là Tổng Giám đốc, Tổng Biên tập, Bí thÆ° Ban Cán sá»± Đảng Đài Tiếng nói Việt Nam.

Phan Quang giữ chức Chủ tịch Há»™i Nhà báo, Bí thÆ° Đảng Ä‘oàn của Há»™i hai nhiệm kỳ V và VI từ năm 1989 đến 2000. Ngay từ khi má»›i sang thay nhà báo LÆ°u Quý Kỳ, ông được giao trách nhiệm giúp lãnh đạo Há»™i chuẩn bị Đại há»™i lần thứ IV của Há»™i, sẽ tiến hành cuối năm 1984, mà ông sẽ được bầu làm Phó Tổng ThÆ° ký Thường trá»±c (Tổng ThÆ° ký nhiệm kỳ này là nhà báo Đào Tùng, Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam, kiêm nhiệm).

Ngoài ra, ông còn tham gia Ủy ban TƯ Mặt trận Tổ quốc từ khóa II, rồi Ủy viên Đoàn Chủ tịch MTTQ Việt Nam, Phó Chủ tịch Tổ chức quốc tế các Nhà báo (OIJ), Thành viên Ban lãnh đạo Liên Ä‘oàn Báo chí các nÆ°á»›c ASEAN (CAJ)…

Sau khi được nghỉ hÆ°u ở tuổi 75, ông vẫn được anh em giữ lại, tiếp tục làm Phó Chủ tịch Há»™i Giao lÆ°u văn hóa Việt Nam - Nhật Bản (mà ông Ä‘ã cùng Trần Hoàn, VÅ© Khắc Liên, DÆ°Æ¡ng Ngọc Đức, Hồng Đăng, LÆ°u Trần Tiêu, VÆ°Æ¡ng Thịnh… là những thành viên sáng lập) hai nhiệm kỳ nữa. Ông cÅ©ng được cá»­ làm thành viên Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Há»™i hữu nghị Việt Nam. Cùng vá»›i nhà văn hóa Hữu Ngọc, nhà sá»­ học DÆ°Æ¡ng Trung Quốc, nhà báo Phan Quang là ba thành viên được cá»­ tham gia vá»›i tÆ° cách cá nhân, không đại diện cho má»™t há»™i hữu nghị nào thành viên của Liên hiệp.

Giai Ä‘oạn từ sau đổi má»›i, Phan Quang có ba cống hiến lá»›n: Má»™t là xây dá»±ng Đài Tiếng nói Việt Nam theo hÆ°á»›ng hiện đại hóa, tiếp cận trình Ä‘á»™ phát thanh hiện đại thế giá»›i; làm cho Đài có má»™t hạ tầng mạnh chÆ°a từng có; Ä‘á»™i ngÅ© phóng viên có trình Ä‘á»™ tác nghiệp quy chuẩn, năng Ä‘á»™ng, khởi đầu những chÆ°Æ¡ng trình phát thanh thanh trá»±c tiếp chÆ°a từng có trÆ°á»›c Ä‘ây. Hai là, Ä‘óng vai trò chủ chốt trong việc xây dá»±ng Luật Báo chí, Quy Æ°á»›c về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam, Ä‘Æ°a báo chí nÆ°á»›c ta há»™i nhập quốc tế mà vẫn giữ bản sắc của mình, phục vụ sá»± nghiệp Đổi má»›i. Ba là, vá»›i hoạt Ä‘á»™ng báo chí, vá»›i công tác đối ngoại của Quốc há»™i, ông là nhà ngoại giao nhân dân xuất sắc giữ vững nguyên tắc đối ngoại, đường lối chính trị của Đảng, quảng bá hình ảnh, đất nÆ°á»›c, con người Việt Nam; tăng cường sá»± hiểu biết, tình Ä‘oàn kết, hữu nghị vá»›i nhân dân các nÆ°á»›c.

Đồng thời, cÅ©ng nhÆ° trÆ°á»›c Ä‘ây, ông không ngừng viết, đặc biệt đẩy mạnh và nâng cao thể “du ký”, tranh thủ viết vào những dịp Ä‘i công cán nÆ°á»›c ngoài, được tập hợp trong các cuốn sách nhÆ° ThÆ¡ thẩn Paris, Bên má»™ vua Tần, Chia tay trên sông, v.v.

Các cụ nói: Cái quan định luận. NhÆ°ng không phải ai cÅ©ng nhÆ° vậy. Những Ä‘ánh giá về Phan Quang Ä‘ã được những người có thẩm quyền nhÆ° Chế Lan Viên và Hoàng Tùng khẳng định rõ và cÅ©ng được hàng triệu Ä‘á»™c giả của ông thừa nhận. Tuy nhiên, Ä‘ó chỉ là nói về Phan Quang trên tÆ° cách nhà báo. “Đã tin Ä‘iều trÆ°á»›c ắt nhằm Ä‘iều sau”, song nếu tìm hiểu về Phan Quang mà không thấy được những cống hiến to lá»›n của ông trên cÆ°Æ¡ng vị nhà quản lý, nhà hoạt Ä‘á»™ng chính trị thì sẽ là chÆ°a đủ. Sá»± Ä‘ánh giá, ghi nhận này thuá»™c về Nhà nÆ°á»›c, Há»™i Nhà báo Việt Nam và những người có thẩm quyền.

Nền báo chí cách mạng Việt Nam Ä‘ã được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta khai sáng. Đường lối phát triển báo chí cách mạng Việt Nam được hoàn thiện qua các thời kỳ. Cùng vá»›i các vị tiền bối khác trong làng báo, Phan Quang là má»™t trong những yếu nhân góp phần xây dá»±ng và thá»±c thi xuất sắc đường lối Ä‘ó, tạo nên mẫu hình Nhà báo – Chiến sÄ©. Äáº·c biệt, ông có công lá»›n trong việc tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giá»›i để há»™i nhập và làm giàu cho bản sắc dân tá»™c trên lÄ©nh vá»±c văn hóa nói chung, báo chí nói riêng. Đồng thời, giá»›i thiệu má»™t số kinh nghiệm tác nghiệp cá nhân cÅ©ng rất thú vị, bổ ích cho người làm báo chuyên nghiệp. NhÆ° vậy, Ä‘óng góp của ông đối vá»›i báo chí Việt Nam được thể hiện trên ba mặt: Tác phẩm báo chí, kinh nghiệm viết báo và góp phần làm nên đường hÆ°á»›ng cho má»™t nền báo chí cách mạng tiến bá»™ và nhân văn. Sá»± nghiệp của ông không chỉ làm vẻ vang cho bản thân còn tạo nên vị thế quan trọng và vẻ vang của nghề báo trong xã há»™i.

Nhà báo Phan Quang trở nên má»™t nhà văn hóa bởi hoạt Ä‘á»™ng phong phú của ông trên nhiều lÄ©nh vá»±c nhÆ° giáo dục, đối ngoại, văn học… Sau tập truyện mở đầu Không khai (NXB Minh Đức, 1954), ông Ä‘ã có hàng chục tập truyện ngắn, truyện vừa, bút ký, truyện thiếu nhi, sách bàn về nghề báo… mà Ä‘áng chú ý là Hẹn cÆ°á»›i, Đất rừng, Má»™t mình giữa đại dÆ°Æ¡ng, Chinh phục Hymalaya, Đất nÆ°á»›c má»™t dải, Lâm Đồng - Đà Lạt, Hạt lúa bông hoa, Đồng bằng sông Cá»­u Long, Quê hÆ°Æ¡ng, Nghề báo nghiệp văn, ThÆ°Æ¡ng nhá»› vẫn còn, Cho đến khi giã từ trần thế, Tầm nhìn...

Về dịch, ông Ä‘ã cho in hàng chục tập lần lượt ra mắt bạn đọc từ khi má»›i về Hà Ná»™i nhÆ° Hoa lạ (1957), rồi Há»™i chợ bán người, Những ngôi sao ban ngày, Trở lại vá»›i đời, Sá»­ thi huyền thoại Đông Tây, Nghìn lẻ má»™t ngày, Trà thÆ°, Chuyện rừng châu Phi… Kỳ vÄ© nhất là Nghìn lẻ má»™t Ä‘êm. Vá»›i quà tặng này cho thiếu nhi Việt Nam, nhiều người ví Phan Quang nhÆ° ông già Noel. Và cÅ©ng nhân chuyện này, nhá»› lại ý kiến chỉ đạo của Hoàng Tùng vì hiếm giấy, dành giấy cho những công việc cần kíp khác mà mãi đến năm 1981 bá»™ sách này má»›i có Ä‘iều kiện ra mắt bạn đọc qua Nhà xuất bản Văn học.

Có thể có người nghÄ© rằng, những con người thời chiến tranh chỉ biết đến tuyên truyền mà không biết đến văn hóa, chỉ chú mục cái trÆ°á»›c mắt mà không trù liệu cái lâu dài. Không! Bên cạnh những hạn chế mà thời đại nào cÅ©ng có, thì Ä‘ó là thời người ta phải hy sinh! Chắc hẳn, Nghìn lẻ má»™t Ä‘êm hay nhiều tác phẩm lá»›n khác được ra đời, phổ biến sá»›m hÆ¡n, sẽ tốt hÆ¡n rất nhiều. Nói nhÆ° vậy, để chúng ta cần trân trọng hÆ¡n kho tàng của cải thông tin đồ sá»™ mà ngày nay chúng ta có được. Việc còn lại là biến chúng thành giá trị người, giá trị tiến bá»™, thành sức mạnh của dân tá»™c.

Ai Ä‘ã, Ä‘ang và sẽ đến vá»›i nghề báo có thể thấy được sá»± khởi đầu và hÆ°á»›ng cần Ä‘i cho nghề nghiệp của mình qua cuá»™c đời của nhà báo Phan Quang - má»™t nhà báo, nhà văn hóa, nhà kiến trúc xã há»™i.

Theo Tiến sÄ© Nguyá»…n SÄ© Đại/Báo Dân Trí