Đứng trÆ°á»›c má»™t má»› tÆ° liệu ngổn ngang số liệu, câu hỏi luôn được đặt ra là làm sao bắt những con số Ä‘ó thá»±c sá»± tạo ra thông tin, làm cho bài báo trở nên hấp dẫn...

Cần nghệ thuật!

Có má»™t câu chuyện vui trong giá»›i báo chí cÅ©ng khá lâu rồi, ấy là có nhà báo khi viết về việc má»™t chủ tịch tỉnh xài ô tô sang trọng, anh ấy Ä‘ã dùng hình thức so sánh. Thay vì viết, chiếc ô tô của Chủ tịch tỉnh trị giá hÆ¡n 1 tá»· đồng, nhà báo dùng hình ảnh “Chủ tịch tỉnh cưỡi trên cái ôtô trị giá 500 con trâu để Ä‘i họp”.

Con số ấy hình tượng quá, gợi mở quá... Nó ấn tượng đến chua cay. Người dân (dân miền núi) lúc bấy giờ rất khoái và nhá»› rất lâu. Những người bị phê bình tất nhiên là không thích, họ ấm ức rủa thầm tay nhà báo thâm Ä‘á»™c: ai lại ví ôtô vá»›i trâu! Qua Ä‘ó má»›i thấy, sá»­ dụng con số trong tác phẩm báo chí là má»™t nghệ thuật!

Kinh nghiệm của những nhà báo tên tuổi cho thấy, trong nhiều ngôn ngữ, hệ thống con số vẫn có những cách nói khác toán học để người tiếp nhận dá»… hình dung. Má»™t trong những cách mà nhà báo tạo hiệu quả thông tin cao là cố gắng quy về những con số dá»… nhá»›, dá»… hiểu nhÆ° “má»™t ná»­a”, “má»™t phần ba”, chục, tá, trăm v.v.. Ví dụ, thay vì nói 51,2% có thể nói “hÆ¡n má»™t ná»­a”, thay vì nói: 97.124 Ä‘ôi giày được xuất khẩu, có thể nói: “gần má»™t trăm nghìn Ä‘ôi giày...”.

Chuyện này cÅ©ng chẳng má»›i mẻ gì, ngay vá»›i nhà báo trẻ. NhÆ°ng cần lÆ°u ý ngay, không phải trường hợp nào cÅ©ng có thể làm tròn. Bởi nhà báo phải biết con số nào cần thiết để làm rõ, để hiểu được chủ đề của bài báo và dùng con số nhÆ° thế nào trong bài viết của mình. Khi Ä‘ang so sánh tá»· lệ phát triển dân số giữa 2 năm mà sá»± chênh lệnh được tính theo phần nghìn thì không thể làm tròn được.

Khi nhà báo dùng những con số. Ảnh: TL

Công cụ làm rõ chủ đề

Có nhiều hình thức diá»…n đạt con số má»™t cách thông minh mà các nhà báo giỏi thường dùng, song chÆ°a có ai tổng kết đầy đủ thành phÆ°Æ¡ng pháp. Chẳng hạn, tìm cách quy về những con số được nhiều người quan tâm.

Ví dụ, khi mở đầu má»™t bản tin về chuyện rá»›t giá cà phê, hay chuyện tăng giá xăng dầu, nếu nhà báo Ä‘Æ°a ra 2 con số giữa 2 thời Ä‘iểm để so sánh thì hết sức bình thường. NhÆ°ng nếu chúng ta viết: “Số tiền bán 1 kg cà phê hiện nay chỉ có thể mua được 2 kg gạo” thì người đọc, người nghe hình dung được ngay tình trạng rá»›t giá (bởi giá gạo thì luôn được người dân biết đến).

Con số phần trăm, tá»± thân nó, chứa Ä‘á»±ng sá»± so sánh và hầu nhÆ° được dùng khá phổ biến trong báo chí. Hãy nghÄ© đến con số nguyên thủy 100, Ä‘ây là con số đẹp, tròn trịa và dá»… hiểu. NhÆ°ng sá»­ dụng con số phần trăm cÅ©ng hết sức cẩn thận. Trừ những trường hợp đặc biệt (khi nói về lãi suất hay lạm phát), khi mà con số lẻ cÅ©ng có giá trị, chúng ta không thể làm tròn, hầu hết các trường hợp nên làm tròn cho dá»… nhá»›, dá»… tiếp nhận.

Khi muốn Ä‘Æ¡n giản hóa những dữ liệu phức tạp, nhà báo nên quy đổi dÆ°á»›i dạng per capita. Ảnh: TL

Má»™t kinh nghiệm trong việc xá»­ lý con số là dùng per capita (trên đầu người). Đôi khi để Ä‘Æ¡n giản hóa những dữ liệu phức tạp, chúng ta cần quy đổi dÆ°á»›i dạng per capita. Ví dụ, so sánh sá»± phát triển giữa 2 tỉnh, nếu dùng các báo cáo và Ä‘Æ°a ra các con số từ những báo cáo, nhiều nhà báo dá»… mắc sai lầm bởi sá»± so sánh khập khiá»…ng theo Ä‘úng nghÄ©a Ä‘en của nó. Chính vì thế, người ta thường dùng hình thức tính toán để tạo ra các per capita. Ví dụ, ở tỉnh X hiện có 5 bác sÄ© /1.000 dân, trong khi Ä‘ó con số này ở tỉnh Y là 2 bác sÄ©/1.000 dân.

Má»™t khuyến cáo từ các chuyên gia là không nên viết quá nhiều con số trong má»™t bài báo dù Ä‘ó là những con số không thừa và không nên có hÆ¡n 2 con số trong Ä‘oạn mở đầu (lời dẫn) của má»™t bài báo.

Tóm lại, nhà báo phải luôn chắc chắn con số mình Ä‘Æ°a vào sẽ phục vụ cho chủ đề của bài báo. Luôn luôn nghÄ©, Ä‘ây là bài báo nói về cái gì, và thá»­ trả lời, nếu không dùng con số có được không, ngay cả Ä‘ó là má»™t bài báo về kết quả kinh doanh. Nói cách khác, luôn luôn nghÄ© rằng con số là công cụ để làm sáng tỏ chủ đề chứ không phải là bản chất của bài báo.

Má»™t bài viết trung bình 400 từ không nên có nhiều hÆ¡n 10 con số. Cố gắng phân phối các con số rải đều trong bài.

Nếu cần thiết phải minh chứng bằng những con số nên sá»­ dụng các bảng biểu riêng hàng để cho Ä‘oạn văn, lời bình trôi chảy. Luôn luôn kiểm tra, kiểm tra chéo các dữ liệu số để tránh sá»± sai sót.

Theo Phan Văn Tú/Người làm báo