Vi phạm bản quyền ngày càng tăng

Tình trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ nói chung và bản quyền nói riêng Ä‘ang khá phổ biến và nghiêm trọng tại Việt Nam. Sá»± vi phạm này có thể dá»… dàng nhận thấy trong các hoạt Ä‘á»™ng văn học, nghệ thuật, khoa học.

Ngay cả các cÆ¡ quan báo chí được coi là các chủ thể nắm giữ quyền lá»±c thứ tÆ° cÅ©ng không ngoại lệ. Tình trạng các bài viết, tác phẩm báo chí bị xâm phạm bản quyền không còn là Ä‘iều má»›i lạ tại Việt Nam.

Đây là hệ quả tất yếu nảy sinh từ mặt bằng ý thức pháp luật của người dân chÆ°a cao, từ nền tảng đạo đức kinh doanh chÆ°a bám rá»… vững chắc trong cá»™ng đồng doanh nghiệp, cá»™ng thêm sá»± quá tải hoạt Ä‘á»™ng xá»­ lý của cÆ¡ quan có thẩm quyền.

Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) là cÆ¡ quan báo chí lá»›n tại Việt Nam. Vá»›i hÆ¡n 4.000 cán bá»™, phóng viên và tổng thời lượng phát sóng 205 giờ/ngày trên các kênh từ VTV1 đến VTV9, Đài THVN cÅ©ng là má»™t trong các chủ sở hữu quyền tác giả lá»›n nhất tại Việt Nam. Tuy nhiên, VTV Ä‘ã và Ä‘ang phải đối mặt vá»›i tình trạng vi phạm bản quyền của mình vá»›i mức Ä‘á»™ ngày càng nghiêm trọng.

Ngay tháng đầu tiên phát sóng 2 bá»™ phim “Người phán xá»­” và “Sống chung vá»›i mẹ chồng” trên VTV3 Ä‘ã có hÆ¡n 400 trang Facebook và tài khoản Youtube vi phạm.

Tình trạng tá»± ý thu lại chÆ°Æ¡ng trình, biến đổi khuôn hình, che logo VTV và phát lại trên Internet ngày càng phổ biến. Má»—i khi có các chÆ°Æ¡ng trình hấp dẫn, hàng loạt tài khoản Youtube và Facebook Ä‘ã đăng phát lại trái phép dÆ°á»›i hình thức livestream màn hình tivi.

Nghiêm trọng hÆ¡n là tình trạng vi phạm các giải thể thao quốc tế, nhÆ° trường hợp các năm 2016 và 2017, VTV Ä‘ã bị đối tác cung cấp bản quyền Champions League và Europa League ngừng cung cấp tín hiệu giữa chừng do tình trạng vi phạm trên hạ tầng số tại Việt Nam. Bên cạnh sá»± thiệt hại về kinh tế, việc cắt sóng Ä‘ã ảnh hưởng lá»›n đến Ä‘ông đảo khán giả khi họ không còn được thưởng thức món ăn tinh thần là môn thể thao “vua” nữa.

Sức mạnh của truyền thông

Các cÆ¡ quan báo chí có má»™t quyền lá»±c rất mạnh, nhÆ°ng ít khi được sá»­ dụng trong xá»­ lý vi phạm bản quyền của mình. Từ má»™t số trường hợp thá»±c tế của VTV cho thấy, việc đẩy mạnh truyền thông để đấu tranh vá»›i vi phạm bản quyền Ä‘ã nâng cao Ä‘áng kể hiệu quả xá»­ lý.

Đơn cá»­ nhÆ° vụ việc 2 tiệm cầm đồ tại Quận 9 TP. Hồ Chí Minh xâm phạm bản quyền (mỹ thuật ứng dụng) của Đài THVN khi tá»± ý in trái phép logo VTV trên biển hiệu. Thay vì áp dụng phÆ°Æ¡ng pháp xá»­ lý thông thường là đề nghị Thanh tra Bá»™ xá»­ lý vá»›i quy trình 2 - 3 tháng, VTV Ä‘ã sá»­ dụng truyền thông để đấu tranh và hiệu quả rất khả quan. Các cá»­a hàng vi phạm Ä‘ã ngay lập tức gỡ biển vi phạm trong vòng 3 tiếng kể từ khi Ä‘á»™i phóng viên VTV vào cuá»™c phản ánh vi phạm, nhằm cảnh báo đến cÆ¡ quan chức năng tại địa phÆ°Æ¡ng.

Sá»­ dụng biện pháp truyền thông Ä‘ể đấu tranh vi phạm cÅ©ng thể hiện rõ hiệu quả đối vá»›i các trường hợp vi phạm trong năm 2017. Đây là khoảng thời gian mà 2 doanh nghiệp viá»…n thông lá»›n nhất tại Việt Nam Ä‘ang rất “vô tÆ°” xâm phạm bản quyền chÆ°Æ¡ng trình VTV. Hàng loạt chÆ°Æ¡ng trình của VTV Ä‘ã bị tá»± ý thu và phát trên mạng viá»…n thông, đầu số (box digital), ứng dụng xem tivi của các doanh nghiệp này. Việc thuyết phục và buá»™c họ phải mua bản quyền của VTV là rất khó khăn.

Tất nhiên vẫn có thể áp dụng biện pháp xá»­ phạt vi phạm hành chính, nhÆ°ng rõ ràng vá»›i thời gian kéo dài và mức xá»­ phạt 20 - 30 triệu đồng/vụ sẽ khó mà răn Ä‘e các chủ thể vi phạm. Lúc này, VTV Ä‘ã sá»­ dụng đến sức mạnh báo chí và chỉ cần VTV “tỏ ý” có Ä‘á»™ng thái truyền thông vụ việc thì sá»± vi phạm trên Ä‘ã lập tức chấm dứt. Cả 2 doanh nghiệp Ä‘ã nhanh chóng ký kết các Hợp đồng mua bản quyền vá»›i tổng giá trị lên hÆ¡n 6 tá»· đồng cho năm đầu tiên và tăng lên 10 tá»· cho các năm sau.

Rõ ràng, hiệu quả của biện pháp truyền thông khi đấu tranh vá»›i vi phạm bản quyền là không cần phải bàn cãi. Không phải VTV không biết về hiệu quả của truyền thông. Trong “tay” của VTV có cả báo hình (các kênh truyền hình), báo viết (Tạp chí truyền hình) và báo Ä‘iện tá»­ (VTVnews). NhÆ°ng trong quá khứ, VTV hầu nhÆ° không sá»­ dụng hình thức này vì “ngại” mang tiếng lạm dụng thẩm quyền báo chí của mình cho chuyện “cá nhân”.

Má»™t ví dụ khác, việc lập và công khai trên báo chí danh sách các website chuyên vi phạm bản quyền (còn gọi là danh sách Ä‘en) mà Cục Phát thanh Truyền hình và Thông tin Ä‘iện tá»­ (Cục PTTH&TTĐT) Ä‘ã thá»±c hiện. Má»™t loạt chủ thể nhÆ° Đài THVN, Công ty truyền thông BHD, Hiệp há»™i Ä‘iện ảnh Hoa Kỳ, Ủy ban bản quyền Hàn Quốc... Ä‘ã phối hợp và há»— trợ Cục PTTH&TTĐT xây dá»±ng danh sách 50 trang web Ä‘en này.

Việc công bố danh sách Ä‘en này nhằm truyền thông rá»™ng rãi về tình trạng ăn cắp bản quyền trên mạng Internet. Đích của nó là nhắm đến việc cắt giảm hầu bao của các trang web Ä‘en. Tức là tác Ä‘á»™ng trá»±c tiếp đến các doanh nghiệp uy tín có nhu cầu quảng cáo trên các web.

Khi biết việc quảng cáo trên các web thuá»™c danh sách Ä‘en sẽ mang lại hiệu quả tiêu cá»±c đối vá»›i sản phẩm, dịch vụ của mình chẳng có bất kỳ doanh nghiệp nào chấp nhận bỏ tiền mua quảng cáo trên web cả.

Không có quảng cáo, các web này sẽ èo uá»™t mà chết dần vì không có kinh phí duy trì hosting, thuê nhân công Ä‘iều hành... Kết quả đến ngay lập tức khi công khai danh sách Ä‘en: má»™t doanh nghiệp quảng cáo nắm giữ 58% thị phần quảng cáo ở Việt Nam Ä‘ã rút toàn bá»™ quảng cáo trên các trang web Ä‘ó. Điều này hoặc sẽ khiến các trang web dừng hoạt Ä‘á»™ng, hoặc ít nhất cÅ©ng khiến các chủ web chùn tay trong việc xâm phạm bản quyền.

Bài học từ bản quyền Worldcup 2018

Hoạt Ä‘á»™ng phòng ngừa vi phạm bản quyền của VTV đối vá»›i Giải bóng Ä‘á Worldcup 2018 tại Nga vừa qua là má»™t bài học kinh nghiệm má»›i nhất đối vá»›i má»—i cÆ¡ quan báo chí, tổ chức truyền hình. Việc mua bản quyền giải bóng Ä‘á lá»›n nhất hành tinh là vô cùng phức tạp.

Nếu nhÆ° giá trị bản quyền Worldcup 2006 chỉ là 2 triệu USD, Worldcup 2010 là 2,7 triệu USD thì tổng chi phí cho giải đấu Worldcup 2018 Ä‘ã lên tá»›i khoảng 14 triệu USD. Vì vậy, đến 7/6/2018, chỉ vài ngày trÆ°á»›c khi diá»…n ra trận đầu tiên, VTV má»›i Ä‘àm phán thành công vá»›i Infront Sports & Media - đại diện kinh doanh bản quyền tại khu vá»±c Đông Nam Á và trở thành quốc gia cuối cùng trên thế giá»›i có bản quyền truyền hình của ngày há»™i bóng Ä‘á lá»›n nhất hành tinh.

Vấn đề phức tạp nhất lại không phải là việc mua bản quyền mà là bảo vệ bản quyền giải đấu. Điều kiện tiên quyết là phải đảm bảo các biện pháp khóa mã tín hiệu để không tràn sóng ra ngoài lãnh thổ Việt Nam. Nếu không đảm bảo Ä‘iều này thì FIFA sẽ dừng cấp quyền phát sóng giải đấu của VTV. Mối lo bị “cắt sóng” giải đấu không phải là ná»—i lo mÆ¡ hồ, xa xăm nào Ä‘ó.

Vụ việc tháng 5/2017, VTV bị đối tác ngừng cung cấp tín hiệu các giải bóng Ä‘á châu Âu là bài học nhãn tiền. Hàng chục trang web, trong Ä‘ó có nhiều cÆ¡ quan báo chí Ä‘ã tùy tiện đăng tải các trận đấu và không hề có biện pháp ngăn ngừa, chặn tín hiệu IP ngoài Việt Nam. Kết quả là VTV bị cắt quyền phát sóng, khán giả không được thưởng thức các trận bóng, thiệt hại là hàng triệu USD và sá»± mất uy tín trÆ°á»›c đối tác quốc tế.

Cần nhắc lại là việc giá»›i hạn địa lý của các giải đấu trên nền tảng Internet là vô cùng phức tạp do sá»± lan tỏa không rào cản biên giá»›i. Bất kỳ cá nhân, doanh nghiệp nào cÅ©ng có thể thu phát chÆ°Æ¡ng trình giải bóng Ä‘á và truyền phát trên tài khoản cá nhân hoặc website mà không thể bị giá»›i hạn lãnh thổ. Mối lo cắt sóng là hiện hữu khi ngay trong vài ngày đầu tiên của Worldcup 2018, VTV Ä‘ã phát hiện 700 trường hợp vi phạm và chỉ Ä‘ánh hạ thành công hÆ¡n 300 trường hợp trong số Ä‘ó.

Bài học lá»›n nhất từ giải bóng Ä‘á này chính là việc nâng cao ý thức pháp lý về bản quyền của người dân và kêu gọi sá»± chung tay góp sức của cả cá»™ng đồng, đặc biệt là sá»± hợp lá»±c của các cÆ¡ quan báo chí. Bản thân VTV Ä‘ã thá»±c hiện nhiều chÆ°Æ¡ng trình truyền hình để tuyên truyền, phổ biến công khai, rá»™ng rãi, các Ä‘iều khoản chi tiết của FIFA liên quan đến bản quyền.

Hàng loạt cÆ¡ quan báo chí khác Ä‘ã hợp lá»±c vá»›i VTV và cùng cất cao lời kêu gọi tuân thủ luật bản quyền, nhÆ° Lao Ä‘á»™ng, Tuổi trẻ, Thanh niên, Dân trí, Pháp luật, Phụ nữ.... Nhờ vậy, Ä‘ông đảo người dân Ä‘ã hiểu rõ vấn đề và tá»± nguyện há»— trợ bảo vệ bản quyền bằng cách lên tiếng phản đối vi phạm, thậm chí là rà soát, phát hiện các trường hợp vi phạm để gá»­i link về cho VTV xá»­ lý.

Đặc biệt, Ä‘ã xuất hiện má»™t nhóm “hiệp sÄ©” tình nguyện rà soát, quét các link và các trang vi phạm trên mạng Internet và báo cáo về VTV để xá»­ lý vi phạm. Lá»±c lượng “hiệp sÄ©” Ä‘ánh chặn vi phạm bản quyền ban đầu có 11 người tham gia sau Ä‘ó tăng lên 23 người. Đây là những người có kiến thức về Internet và có tài khoản tham gia các mạng xã há»™i, nhóm kín có sá»± vi phạm bản quyền mà người bình thường không dá»… dàng được kết nạp.

Vào giờ diá»…n ra các trận đấu trá»±c tiếp, họ Ä‘ã ngồi rà soát, quét link, khi phát hiện vi phạm để thông tin, ngăn chặn. Có thể nói, việc rà soát và há»— trợ VTV ngăn chặn vi phạm Ä‘ã phát huy được hiệu quả rõ rệt. Trong các loạt trận đấu sau của worldcup 2018, tình trạng livestream trên YouTube và Facebook giảm rõ rệt.

Có thể nói, Ä‘iểm sáng nhất của chiến dịch truyền thông này chính là sá»± thấu hiểu và chia sẻ giúp đỡ của toàn xã há»™i đối vá»›i má»™t vấn đề phức tạp là bản quyền. Từ việc vô tÆ° dùng “chùa” tác phẩm đến việc hiểu rằng cần phải xin phép khi sá»­ dụng tác phẩm người khác là má»™t bÆ°á»›c tiến rất dài trên con đường bảo vệ bản quyền tại Việt Nam.

Quyền sở hữu trí tuệ là quyền dân sá»± và má»—i chủ thể phải có trách nhiệm trong bảo vệ quyền của chính mình. Việc thụ Ä‘á»™ng, chỉ trông chờ vào Ä‘á»™ng thái xá»­ lý của cÆ¡ quan chức năng sẽ không Ä‘em đến hiệu quả cao. Đã đến lúc, các cÆ¡ quan báo chí phải sá»­ dụng tối Ä‘a sức mạnh truyền thông để bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí của mình.

Việc sá»­ dụng nhuần nhuyá»…n từng loại hình báo chí vá»›i tần suất, phÆ°Æ¡ng thức phù hợp sẽ góp phần tối Æ°u hóa công tác phòng chống vi phạm sở hữu trí tuệ của các cÆ¡ quan báo chí. Đây sẽ là “lời giải” phù hợp cho “bài toán” vi phạm bản quyền Ä‘ang nhức nhối của các cÆ¡ quan báo chí tại Việt Nam hiện nay./.

Theo Quỳnh Anh/Người làm báo