Trong những bài báo có tính thuyết phục cao, được bạn đọc yêu thích, bài bình luận, bài phản biện là những bài được xem là khó viết nhất. Tất nhiên, về lý thuyết, bài báo thể loại nào cÅ©ng có cái khó riêng của nó, nhÆ°ng phản biện vẫn là bài viết không dá»… thá»±c hiện, khó “nhằn” nhất. Đó là ý kiến chung của những người làm báo, và cÅ©ng là cảm nhận của Ä‘á»™c giả.

Về mặt nghiệp vụ, theo tôi, nếu viết được những bài báo có tính phản biện cao, có trách nhiệm, chứ không phải chỉ “bá»›i móc”, nhà báo Ä‘ã há»™i đủ những yếu tố cần nhất của má»™t “cây bút báo chí” thá»±c thụ, báo hiệu thành công nghề nghiệp.

Có thể lấy ná»™i dung má»™t bài báo in làm ví dụ. Trên những trang báo của tờ báo chính trị - xã há»™i, có những bài viết thuá»™c các thể loại (tin, bình luận, phỏng vấn, phóng sá»±...) khác nhau. Má»—i bài ná»™i dung có tính chất khác nhau. Người làm báo dá»… dàng nhận thấy ngay má»™t thá»±c tế khó có thể bác bỏ: Bài viết có tính tranh luận, tính phản biện cao về má»™t vấn đề nào Ä‘ó Ä‘òi hỏi người viết phải có những phẩm chất “bắt buá»™c”: Bản lÄ©nh, chính kiến, hiểu biết và yêu lẽ phải... Không có bản lÄ©nh, không có chính kiến không thể tranh luận, phản biện.

Riêng về yếu tố “yêu lẽ phải” cần có không thể thiếu. Vì người viết bài phản biện là người trá»±c tiếp đấu tranh cho cái Ä‘úng, cái đẹp, chân - thiện - mỹ, mang lại sá»± công bằng, công lý cho cá»™ng đồng và xã há»™i. Đó là cái Ä‘ích để nhà báo phản biện. Thá»±c ra, người làm báo nào mà chả yêu lẽ phải, không thế thì nghề báo sẽ loại bỏ họ.

Riêng vá»›i người viết phê phán, phản biện, nhÆ° bất công xã há»™i chẳng hạn, Ä‘iều kiện “yêu lẽ phải” còn cao hÆ¡n nhiều, mang đậm chất đạo đức nghề nghiệp. Nếu không, nhà báo dá»… nản lòng trong quá trình tác nghiệp, khó khăn rình rập, trắc trở thường trá»±c, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Có yêu lẽ phải, người viết má»›i Ä‘i đến tận cùng để đạt được Ä‘iều mình mong muốn, Ä‘iều bạn đọc chờ đợi.

Xin Ä‘Æ°a má»™t ví dụ, hiện nay cuá»™c đấu tranh chống tiêu cá»±c tham nhÅ©ng Ä‘ang ở cao trào, bÆ°á»›c vào năm 2019 mức Ä‘á»™ ngày càng quyết liệt. Đủ các loại “củi”, trong Ä‘ó có “củi tÆ°Æ¡i” cỡ lá»›n Ä‘ã được Ä‘Æ°a vào “lò”, nhÆ° mọi người đều biết. Vậy mà, báo chí Ä‘Æ°a tin, bài không phải “thuận buồm xuôi gió”, không gặp khó khăn, cản trở vì những lý do khác nhau.

Nhà báo tranh luận lại, phản biện thế nào vá»›i những luồng dÆ° luận không thuận vá»›i truyền thông chống tham nhÅ©ng tiêu cá»±c? Công dân có quyền cung cấp tài liệu, thông tin cho nhà báo. Các quyền này được pháp luật bảo há»™, cụ thể là Luật Báo chí (2016). Sá»± phản biện của nhà báo, lên án kẻ xấu cÅ©ng dá»±a vào cÆ¡ sở pháp lý này. Đó là logic. Logic tạo nên sức mạnh của phản biện.

Trong Luật Báo chí (2016), ChÆ°Æ¡ng II. Quyền tá»± do báo chí, quyền tá»± do ngôn luận trên báo chí của công dân, được quy định tại Điều 10 “Quyền tá»± do báo chí của công dân”. Công dân có 6 quyền tá»± do báo chí: 1- Sáng tạo tác phẩm báo chí; 2- Cung cấp thông tin cho báo chí; 3-Phản hồi thông tin trên báo chí; 4- Tiếp cận thông tin trên báo chí; 5- Liên kết vá»›i cÆ¡ quan báo chí thá»±c hiện sản phẩm báo chí; 6- In, phát hành báo in. NhÆ° vậy, tác giả bài báo phản biện nắm được logic này sẽ ở má»™t tÆ° thế làm chủ sá»± phản biện của mình khi phân tích, diá»…n giải vấn đề má»™t cách logic. Tác giả làm được nhÆ° vậy, khó có thể bác bỏ được sá»± phản biện thể hiện trong bài viết.

Má»™t vấn đề khác, lâu nay, trong hoạt Ä‘á»™ng báo chí, nhất là ở các địa phÆ°Æ¡ng, dÆ° luận rất băn khoăn, bức xúc về vấn đề bổ nhiệm người lãnh đạo cÆ¡ quan báo chí không được Ä‘ào tạo báo chí. Không có nghiệp vụ làm báo, không hiểu tác nghiệp báo chí và nhiều yêu cầu đối vá»›i người làm báo thì lãnh đạo, chỉ đạo cÆ¡ quan báo chí sao được? Nghề báo Ä‘òi hỏi rất cao về nghiệp vụ và trình Ä‘á»™, hiểu biết má»›i có thể sáng tạo tác phẩm báo chí, quản lý cÆ¡ quan báo chí. Lãnh đạo là người có vai trò, vị trí quyết định chất lượng tờ báo, Ä‘ài phát thanh truyền hình. Nếu không có đủ trình Ä‘á»™ làm báo sẽ dẫn đến hệ quả tờ báo kém hấp dẫn, Ä‘ài PT&TH chất lượng thấp, ít người xem, hiệu quả không cao.

Vậy, chúng ta viết bài phê phán, phản biện vấn đề này nhÆ° thế nào? Không phải dá»… nếu không có chính kiến, bản lÄ©nh, lại chủ quan, thiếu kinh nghiệm, hiểu biết về báo chí. Để phản biện thuyết phục, người làm báo cần bản lÄ©nh mạnh mẽ khi khẳng định: Việc bổ nhiệm cán bá»™ lãnh đạo báo chí nhÆ° thế, về nguyên tắc là không sai.

Trong Luật Báo chí (2016), Mục 2. Tiêu chuẩn bổ nhiệm người Ä‘úng đầu cÆ¡ quan báo chí, quy định, có 4 tiêu chuẩn, trong Ä‘ó “có thẻ nhà báo còn hiệu lá»±c”. Hiện nay, Ä‘ang tiến hành quy hoạch lại hệ thống báo chí theo yêu cầu của Đảng và Nhà nÆ°á»›c. Má»™t trong những vấn đề Ä‘áng quan tâm, cần phải “quy hoạch” là Ä‘á»™i ngÅ© lãnh đạo cÆ¡ quan báo chí.

Trong tình hình má»›i, trong bối cảnh mạng xã há»™i phát triển mạnh mẽ, vấn đề người lãnh đạo báo chí không có nghiệp vụ làm báo sẽ phải thay đổi. Đó là logic của sá»± phản biện.

Tôi Ä‘ã thá»±c hiện bài viết phản biện vào năm 2013, 2014 về công tác bảo tồn di tích lịch sá»­ văn hóa Thành Cổ Loa. Trên tạp chí Người Làm Báo có đăng bài “Cái má»›i là... cái cÅ© được phát hiện”. Qua bài viết, tôi kể lại việc Ä‘ã Ä‘i Ä‘iều tra thá»±c địa ở Thành Cổ Loa, xã Cổ Loa (Đông Anh, Hà Ná»™i) sau hÆ¡n ná»­a thế ká»· (1962) được công nhận là di tích lịch sá»­ văn hóa quốc gia vẫn chÆ°a được cắm mốc giá»›i trên thá»±c địa và xác định 3 khu vá»±c bảo vệ (K1,K2,K3) di tích theo yêu cầu của Luật Di sản - nguyên nhân sâu xa và trá»±c tiếp gây hại làm xuống cấp di sản vô giá này.

Tôi Ä‘ã phản biện, qua bài viết của mình má»™t cách khách quan, có trách nhiệm do Ä‘ã phát hiện tÆ°Æ¡ng quan logic giữa yêu cầu bảo tồn di tích Quốc gia đặc biệt (QGĐB) Thành Cổ Loa và thá»±c trạng xuống cấp hiện hữu ở những vòng thành cổ này. Và năm sau, năm 2015, tin vui Ä‘ã đến: Chính phủ phê duyệt và công bố Bản Quy hoạch tổng thể di tích quốc gia đặc biệt Thành Cổ Loa! Vấn đề cắm mốc giá»›i thá»±c địa và xác định các khu vá»±c bảo vệ di tích sẽ sá»›m được tiến hành.

Đối vá»›i bài báo phê phán, phản biện, bạn đọc là người được hưởng lợi nhất. Nó chở ý kiến, suy nghÄ©, mong muốn của họ. Chúng nuôi dưỡng lòng tin Ä‘ang suy giảm trong xã há»™i, góp tiếng nói đấu tranh chống tham nhÅ©ng tiêu cá»±c, góp phần mang lại sá»± công bằng trong xã há»™i. Tuy nhiên, cần nhắc lại: Viết phản biện không dá»…, không bao giờ dá»… dàng.

Để viết bài báo phản biện thành công, cuá»™c sống, nghề nghiệp, công chúng Ä‘òi hỏi người làm báo rất nhiều nhÆ° Ä‘ã đề cập. Người làm báo cần “nhìn” sâu vào hành trang nghề nghiệp mình Ä‘ang có xem còn thiếu những gì để bổ khuyết./.

Theo Nguyá»…n Minh Nguyên/Tạp chí Người làm báo