Loạt bài là lời cảnh tỉnh sâu sắc, vẫn còn nguyên giá trị cho đến hôm nay, khi vụ việc 39 người thiệt mạng trong container khi Ä‘i nÆ°á»›c ngoài bằng con đường bất hợp pháp khiến dÆ° luận chÆ°a hết bàng hoàng. Báo NB&CL Ä‘ã có cuá»™c trò chuyện vá»›i nữ nhà báo Thu Hà về má»™t số ná»™i dung xoay quanh loạt phóng sá»± Ä‘iều tra này để hiểu vì sao, thông tin cách Ä‘ây hàng thập niên mà vẫn mang tính thời sá»±.

+ Câu chuyện “Người Việt nhập cÆ° bất hợp pháp vào Anh” Ä‘ã được chị biết đến nhÆ° thế nào?

- Đó là giai Ä‘oạn cuối năm 2009, báo chí truyền thông Pháp nói nhiều về nạn nhập cÆ° bất hợp pháp phát triển má»™t cách phức tạp ở khu vá»±c biên giá»›i phía Tây Bắc nÆ°á»›c này, đặc biệt là ở thị trấn Calais, nÆ¡i nổi tiếng vá»›i con đường hầm Eurotunnel xuyên qua eo biển Manche, nối Anh vá»›i Pháp và lục địa châu Âu. Theo báo chí Pháp, số người di cÆ° bất hợp pháp ở thị trấn vùng biên nhỏ bé này Ä‘ã có lúc lên đến 700 - 800 người. Nạn cÆ°á»›p bóc, trấn lá»™t, bảo kê, ma túy, “ma cÅ© bắt nạt ma má»›i”. Những vụ lá»™n xá»™n, xô xát giữa các nhóm cá»™ng đồng người nhập cÆ° vá»›i nhau, hoặc giữa người nhập cÆ° vá»›i người dân bản địa… xảy ra nhÆ° cÆ¡m bữa khiến tình hình trật tá»± trị an luôn bất ổn. Để “dọn dẹp” vùng rừng đầm lầy Calais, và ổn định lại an ninh khu vá»±c, cuối tháng 9/2009, các lá»±c lượng chức năng của Pháp Ä‘ã tiến hành những đợt vây ráp, xóa sổ các khu trại lá»›n nhất của người nhập cÆ° bất hợp pháp có tên gọi “Rừng rậm” ở Calais.

Về phía những người Việt nhập cÆ° bất hợp pháp ở khu vá»±c này, trừ má»™t số bị cảnh sát bắt, Ä‘a số Ä‘ã chạy sang những vùng lân cận nhÆ° Dunkerque, Arras... để lánh nạn. Má»™t bá»™ phận người Việt Ä‘ã trôi dạt về Angres, cách đường hầm Eurotunnel chạy qua eo biển Manche tá»›i Anh hÆ¡n 100 km, sống tạm bợ trong những chiếc lều bạt cất tạm ven rừng, nÆ¡i gần đường quốc lá»™.

CÅ©ng ở giai Ä‘oạn cuối năm 2009, do chính quyền Pháp tiến hành chiến dịch giải tỏa các lều trại tị nạn, khá nhiều người Việt bị bắt và bị Ä‘Æ°a đến Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp để tiến hành các thủ tục xác minh nhân thân. Theo ông Bùi Tiến Huệ - Công sứ Việt Nam tại Pháp, phụ trách lãnh sá»± lúc bấy giờ, năm 2009, số lượng người Việt bị bắt và bị Ä‘Æ°a đến Sứ quán tăng vọt, lên đến 140 người.

Nhận thấy Ä‘ây là má»™t vấn đề nóng có liên quan trá»±c tiếp đến vấn đề người Việt Nam và nạn nhập cÆ° bất hợp pháp, tôi quyết định thu thập thông tin tìm hiểu thá»±c trạng vấn đề và thâm nhập thá»±c tế để có tÆ° liệu cho phóng sá»± Ä‘iều tra của mình.

+ Những con người trong tác phẩm của chị có thể nói là sống ngoài vòng pháp luật vá»›i cuá»™c sống chui lủi, trốn tránh tại các khu rừng và trại tị nạn… Con đường để đến và tiếp cận họ, hẳn chị Ä‘ã gặp phải không ít gian nan?

- Việc tiếp cận những người nhập cÆ° bất hợp pháp không hề dá»… dàng. Vá»›i những người bị bắt và Ä‘Æ°a đến Sứ quán, chỉ cần biết bạn là nhà báo Việt Nam hoặc Ä‘i cùng nhân viên Sứ quán thì họ tránh không tiếp xúc, không nói chuyện hoặc có thì cÅ©ng chỉ là những thông tin không chính xác. Lên vùng biên giá»›i phía Bắc thì cÅ©ng khó tiếp xúc vì họ sống chui lủi, tránh gặp người lạ, đặc biệt là người Việt. Sau vài tuần thu thập thông tin, tôi nhận thấy tÆ° liệu mà các cÆ¡ quan chức năng Pháp và Sứ quán Việt Nam tại Pháp cung cấp là chÆ°a đủ. Để có má»™t bức tranh hoàn chỉnh về tình trạng người Việt nhập cÆ° bất hợp pháp, cần phải tiếp xúc những người Việt này, nhìn tận mắt và nghe tận tai, thì má»›i có đầy đủ thông tin về họ. Qua tìm hiểu, tôi được biết thường có những Ä‘oàn nhân viên thuá»™c các tổ chức nhân đạo vào rừng, trợ giúp những người tị nạn. Và thế là tôi cùng má»™t phóng viên thường trú của Đài Tiếng nói Việt Nam Ä‘ã đề nghị được Ä‘i cùng. Trong vai má»™t nhân viên hoạt Ä‘á»™ng từ thiện, tôi Ä‘ã may mắn đến được tận nÆ¡i những người Việt sống tị nạn, được chứng kiến tình cảnh của họ, được nghe những câu chuyện họ chia sẻ về chuyến hành trình gian nan và vất vả mà họ Ä‘ã trải qua để đến được Calais.

Má»™t số bài báo của nhà báo Thu Hà thá»±c hiện cách Ä‘ây 10 năm.

+ Vụ việc xảy ra ở hạt Essex Ä‘ã có những xác nhận bÆ°á»›c đầu về sá»± có mặt của người Việt trong chiếc contairner định mệnh. Dường nhÆ° những Ä‘iều chị cảnh tỉnh cách Ä‘ây 10 năm Ä‘ã Ä‘úng?

- Đúng vậy, gần 10 năm sau chuyến thâm nhập thá»±c tế để làm phóng sá»± Ä‘iều tra về tình trạng người Việt nhập cÆ° bất hợp pháp vào Anh qua đường biên giá»›i Pháp, đọc các thông tin liên quan đến 39 nạn nhân nói trên cÅ©ng nhÆ° tình trạng nhập cÆ° bất hợp pháp trên báo Ä‘ài của Anh, Pháp và Bỉ, tôi nhận thấy hình thức, hành trình, cÅ©ng nhÆ° Ä‘iểm đến của những người này không hề thay đổi. Điểm đến vẫn là Anh, nÆ¡i họ luôn ngỡ là thiên đường để kiếm sống làm giàu mà không cần giấy tờ. Hành trình vẫn là những con đường vòng qua Trung quốc, Nga, má»™t số nÆ°á»›c Đông Âu rồi vào Pháp, Bỉ, nÆ¡i có đường biên giá»›i trên biển vá»›i Anh. Về hình thức thì vẫn là những cảnh bám hoặc chui vào xe tải, leo lên tàu để vượt biên giá»›i vào Anh, vẫn là những cảnh chịu Ä‘ói, chịu rét, trèo Ä‘èo lá»™i suối, ngày nghỉ Ä‘êm Ä‘i, chui lủi để trốn lá»±c lượng an ninh các nÆ°á»›c. May thì thoát, chẳng may thì bị bắt và tệ nhất là bỏ mạng nhÆ° 39 nạn nhân vừa qua.

+ Câu chuyện nhập cÆ° bất hợp pháp vào Anh của những người Việt má»™t lần nữa lại nóng lên. Đây rõ ràng không phải là câu chuyện má»›i, thế nhÆ°ng dường nhÆ° số người Ä‘i tìm miền đất hứa bằng con đường bất hợp pháp vẫn tăng lên. Theo chị Ä‘âu là nguyên do?

- Sở dÄ© cho đến nay vẫn có những người lao vào hành trình này tôi nghÄ© nguyên nhân rất lá»›n là do những người nhập cÆ° bất hợp pháp này và cả người nhà của họ chÆ°a được tiếp nhận thông tin má»™t cách đầy đủ. Giống nhÆ° má»™t tảng băng trôi trên biển, thông tin mà họ tiếp nhận được chỉ là bề nổi của tảng băng và nó rất sáng sủa. Còn phần lá»›n những thông tin tiêu cá»±c và Ä‘en tối thì lại chìm ở dÆ°á»›i, không thể nhận thấy nếu không được cảnh báo. Hiện nay, phần lá»›n những người dân cả ở nông thôn và thành phố muốn Ä‘i lao Ä‘á»™ng nhập cÆ° kiểu này tiếp nhận thông tin bề nổi Ä‘ó qua môi giá»›i hoặc thông qua lời kể của những người thân may mắn sang được Anh kiếm được việc. Để nhằm dụ dá»— người dân, những kẻ môi giá»›i vẽ ra viá»…n cảnh và lời hứa tốt đẹp của sá»± giàu sang nÆ¡i trời Tây khiến không ít người Ä‘ã rÆ¡i vào cảnh cầm cố, vay nợ, bán nhà cá»­a để có tiền trả các chi phí cho chuyến Ä‘i. NhÆ°ng nếu bị phát hiện thì họ sẵn sàng “bỏ của chạy lấy người”, bỏ chạy thoát thân, mặc cho những con người khốn khổ Ä‘ó tá»± xoay sở để cứu mình trong tình cảnh cạn tiền bạc, không ngoại ngữ, chẳng giấy tờ. Còn những người Ä‘ã may mắn đến nÆ¡i được coi là “thiên đường” Ä‘ó thường không dám chia sẻ vá»›i người thân nÆ¡i quê nhà những Ä‘au khổ, vất vả, cay đắng, tủi nhục mà họ Ä‘ã và Ä‘ang trải qua. Má»™t phần vì sÄ© diện của bản thân, má»™t phần vì không muốn người nhà phải nặng lòng lo lắng khi biết được ná»—i thống khổ của họ. Tiền được gá»­i về đủ để trang trải nợ nần, thậm chí xây nhà, tậu xe khiến họ hàng làng xóm phải ngưỡng má»™ và ngỡ rằng làm giàu nÆ¡i trời Tây là không khó. Và rồi cứ thế người nọ giá»›i thiệu người kia...

+ Chúng ta Ä‘ã chứng kiến thảm kịch xảy ra. Phải chăng là vì báo chí và truyền thông vẫn chÆ°a làm tròn vai nhiệm vụ tuyên truyền của mình?

- Có chứng kiến tận mắt, có nghe kể tận tai ná»—i thống khổ mà những người Việt nhập cÆ° bất hợp pháp phải chịu Ä‘á»±ng, má»›i thấy được cái giá phải trả đắt đến nhÆ° thế nào, thì chắc nhiều người sẽ không dám lao vào cái hành trình đầy hiểm nguy và rủi ro Ä‘ó. Làm giàu bằng con đường lao Ä‘á»™ng ở nÆ°á»›c ngoài là nguyện vọng chính Ä‘áng của người dân, nhÆ°ng không phải bằng con đường bất hợp pháp. NhÆ°ng nhÆ° tôi Ä‘ã nói, do họ thiếu thông tin nên Ä‘ã tá»± đẩy mình hoặc đẩy con em mình vào cái hành trình đầy rủi ro nguy hiểm. Vậy nên đối vá»›i các cÆ¡ quan truyền thông, trách nhiệm của chúng ta là cần phải tăng cường hÆ¡n nữa công tác truyền thông về cả lao Ä‘á»™ng nÆ°á»›c ngoài hợp pháp và bất hợp pháp, để người dân, nhất là ở vùng nông thôn, có thêm thông tin, hiểu được và cân nhắc trÆ°á»›c khi bỏ tiền để mua lấy những rủi ro nguy hiểm cho con em mình.

+ Trân trọng cảm Æ¡n chị!

Theo: Minh Khuê/ Báo Nhà báo và Công luận