Sau Ä‘ó, dù có má»™t số khảo sát nghiên cứu, nhÆ°ng phải đến khảo sát nghiên cứu của hai tác giả Hồ HÆ°Æ¡ng Giang năm 1995 và Trần Long Hải năm 1996 má»›i khái quát má»™t loạt vấn đề cÅ©ng nhÆ° những công Ä‘oạn làm tin quốc tế đối ná»™i, nhÆ°ng chỉ dừng lại những việc sản xuất loại tin này cho báo chí Việt Nam.

Một số vấn đề đặt ra

Phải chờ đến hai khảo sát và phân tích của Mai Thị Thanh Hà và Cai Thị Ánh Nguyệt năm 1998 về tin quốc tế phát trên Đài Truyền hình Việt Nam và Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Ná»™i câu chuyện tin quốc tế đối ná»™i cho truyền hình ở Việt Nam má»›i bắt đầu hé lá»™ rõ hÆ¡n những vấn đề cần bàn thảo.

Sau hÆ¡n 20 năm, các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông đại chúng Ä‘ang cung cấp tá»›i công chúng má»™t lượng tin quốc tế má»™t cách nhanh chóng, má»™t số vấn đề đặt ra từ trÆ°á»›c về tin quốc tế đối vá»›i truyền hình ở Việt Nam vẫn cần được khẳng định, bên cạnh nhiều vấn đề khác cần tiếp tục được nêu ra.

Thứ nhất, vấn đề bản quyền của các hãng thông tấn, Ä‘ài truyền hình nÆ°á»›c ngoài ngày càng kiểm soát khắt khe. Điều Ä‘ó khiến nhiều Ä‘ài/ kênh truyền hình nhất là Ä‘ài truyền hình địa phÆ°Æ¡ng bị bó hẹp nguồn tin khai thác, khiến tình hình thế giá»›i khó được phản ánh đầy đủ, thậm chí khá phiến diện, nghiêng nhiều vào phạm trù tin tức này mà vắng bóng hoặc mờ nhạt tin tức ở phạm trù khác. Má»™t số Ä‘ài truyền hình địa phÆ°Æ¡ng do hạn hẹp về tài chính khi mua bản quyền gói tin tức nÆ°á»›c ngoài nên chủ yếu mua gói tin quốc tế của má»™t cÆ¡ quan báo chí trong nÆ°á»›c, má»™t số Ä‘ài truyền hình khác, chủ yếu khai thác trên các trang mạng/Ä‘ài cho miá»…n phí. Tuy nhiên, những gói tin tức miá»…n phí khó bảo đảm Ä‘á»™, chính xác của nguồn tin hay tín hiệu hình ảnh, thậm chí là cả hai.

Thứ hai, số lượng bản tin thời sá»± (trong Ä‘ó có phần tin quốc tế) và những bản tin chuyên biệt quốc tế ngày càng quá nhiều có khoảng 7 - 10 bản tin tùy Ä‘ài/kênh, thậm chí là 24 bản tin. Số lượng này tiêu tốn má»™t lượng tin quốc tế lá»›n, mặt khác kéo ngắn thời gian giữa các bản tin, tạo ra má»™t áp lá»±c lá»›n cho nhiều biên tập viên ở các phòng/ban/tổ quốc tế của Ä‘ài/kênh truyền hình.

Trong khi nhiều phóng viên thường trú nÆ°á»›c ngoài, những biên tập viên tin quốc tế ở trong nÆ°á»›c có năng lá»±c tốt Ä‘ã vượt qua không quá khó khăn thì má»™t số biên tập viên mảng quốc tế gặp không ít trở ngại. Trở ngại do má»™t phần năng lá»±c báo chí của họ còn hạn chế (Ä‘ã có biên tập viên tin quốc tế nói bằng văn bản rằng, họ không hiểu thế nào là dòng thời sá»± chủ lÆ°u!).

Họ làm công việc biên dịch thuần túy mà chÆ°a hoặc không nhìn ra quan Ä‘iểm, góc Ä‘á»™ tiếp cận của những tin gốc cùng sá»± kiện để chọn lọc chi tiết thông tin theo tiêu chí nhất định, làm thành tin quốc tế đối ná»™i theo định hÆ°á»›ng và phù hợp vá»›i nhu cầu của khán giả Việt Nam. CÅ©ng không ít biên tập viên tin quốc tế thiếu tường minh hoặc không cập nhật kịp lí luận và xu hÆ°á»›ng về tin tức nên chủ yếu biên dịch theo kinh nghiệm hoặc theo lối mòn của người Ä‘i trÆ°á»›c.

Thứ ba, việc tổ chức các phòng/ban/tổ quốc tế ở má»™t số Ä‘ài/kênh truyền hình Ä‘ang đặt ra má»™t loạt vấn đề. Ví dụ, tại má»™t vài Ä‘ài địa phÆ°Æ¡ng có đến hÆ¡n hai chục biên tập viên tin quốc tế nhÆ°ng ở Ä‘ài địa phÆ°Æ¡ng khác lại không có bá»™ phận này. Ngay cả ở má»™t vài kênh truyền hình không nhỏ về quy mô nhÆ°ng tổ làm tin quốc tế lại quá ít người (chỉ có 4). Má»™t kênh khác, tin quốc tế do hai bá»™ phận đảm nhiệm (má»™t là phòng quốc tế trá»±c thuá»™c kênh, còn má»™t do bá»™ phận trá»±c thuá»™c cÆ¡ quan lá»›n hÆ¡n). Mặc dù có sá»± chỉ đạo nhÆ°ng để thống nhất được tiêu chí chọn tin cÅ©ng nhÆ° má»™t số vấn đề khác cần yếu cho việc tạo sản phẩm tin quốc tế đối ná»™i trên kênh truyền hình này quả là không dá»….

Vá»›i những Ä‘ài không có phòng/ban/tổ quốc tế, tin tức quốc tế được mua từ má»™t địa chỉ chung trong nÆ°á»›c để phát. Chúng giống nhau cho nhiều Ä‘ài trong khi công chúng của những vùng miền này rất khác nhau, nhất là về khả năng tiếp cận vá»›i những vấn đề quốc tế.

Thế giá»›i phẳng nhÆ°ng “thế giá»›i quả là rá»™ng lá»›n”. Nhiều công chúng chÆ°a có may mắn ra khỏi đất nÆ°á»›c khiến việc nhìn lên TV dù có thấy bản đồ nÆ¡i diá»…n ra sá»± kiện, sá»± thiếu may mắn kia cÅ©ng là má»™t rào cản vá»›i họ, chÆ°a kể đến những vấn đề quốc tế lá»›n và trừu tượng vốn quá sức hiểu của công chúng có trình Ä‘á»™ trung bình trở xuống, trong khi vá»›i má»™t số Ä‘ài/kênh những vấn đề nhÆ° thế lại có tần số xuất hiện rất cao trên TV.

Thêm nữa, tin quốc tế trÆ°á»›c khi lên sóng, Ä‘ôi khi không còn nhÆ° ý đồ hoạch định của há»™i đồng biên tập (super desk) hay chí ít là của ban/phòng/tổ quốc tế bởi nó còn bị phụ thuá»™c vào bá»™ phận quyết định đầu ra: khi cụm tin trong nÆ°á»›c thời lượng lá»›n, tin quốc tế bị cắt bá»›t; cÅ©ng có khi, đến phút chót má»™t hai tin quốc tế bị loại khỏi bản tin chỉ vì người quyết định đầu ra thiếu tầm nhìn hoặc giữ cái nhìn khá ấu trÄ© về mặt bằng sá»± kiện quốc tế ít nhất ở thời Ä‘iểm bản tin lên sóng.

Họ nhầm lẫn giữa việc làm tin tức quốc tế (là sản phẩm truyền hình cho khán giả) vá»›i việc làm bản báo cáo các sá»± kiện quốc tế trong ngày. Và thậm chí cÅ©ng không hiếm lí do kiểu “tôi không thích anh” khiến má»™t vài tin quốc tế nào Ä‘ó bị nÆ¡i quyết định đầu ra gạt khỏi bản tin mặc cho vỏ bản tin Ä‘ã được phê duyệt.

Lá»±a chọn thông tin Æ°u tiên

Nhiệm vụ và mục tiêu của việc chuyển dịch tin quốc tế vào Việt Nam là hiển nhiên và không cần bàn thảo thêm. Tuy nhiên, sản phẩm tin tức, loại tin này Ä‘ã đến lúc cần được tính kÄ© hÆ¡n đến nhu cầu và khả năng xem của công chúng trong nÆ°á»›c. Giờ Ä‘ây, chắc không còn chuyện nhÆ° kết quả khảo sát cách Ä‘ây hÆ¡n 20 năm: hầu hết phụ nữ ở tuổi 30 - 50 thuá»™c thành phần tiểu thÆ°Æ¡ng Ä‘ã không bao giờ xem tin quốc tế trên truyền hình vì họ không hiểu.

NhÆ°ng má»™t câu chuyện khác được đặt ra là nhu cầu và khả năng xem tin quốc tế của công chúng ở các vùng miền khác nhau Ä‘òi hỏi ít nhất các Ä‘ài địa phÆ°Æ¡ng cần có cách tiếp cận hoặc triết lí phù hợp trong việc làm tin quốc tế. Đã đến lúc cần có những “bản tin quốc tế cho người Việt Nam”, phù hợp hÆ¡n vá»›i số công chúng chÆ°a thể tá»± xem tin tức từ các Ä‘ài nÆ°á»›c ngoài. Theo Ä‘ó, ngoài cung cấp bức tranh chính trị thế giá»›i, ngoài tin nóng và khủng hoảng lá»›n, những bản tin này sẽ hiệu quả hÆ¡n nếu Ä‘áp ứng nhiều đến “mối quan tâm” của Ä‘ông đảo công chúng Việt Nam hÆ¡n.

Do vậy, việc chọn những phạm trù thông tin Æ°u tiên phù hợp vá»›i mối quan tâm của người xem trở nên rất quan trọng. Những tin tức này, ngoài nguồn có bản quyền và/hoặc do các cÆ¡ quan thường trú nÆ°á»›c ngoài sản xuất, có thể được ban/phòng/tổ quốc tế làm nên từ chất liệu thông tin quốc tế đủ Ä‘á»™ tin cậy. Sản phẩm chót là bản tin sẽ không còn là bản tin quốc tế toàn cầu (do các Ä‘ài/kênh/hãng nÆ°á»›c ngoài làm cho toàn thế giá»›i) thuần túy được chuyển dịch để phát ở Việt Nam bằng tiếng Việt.

Khi bản tin quốc tế cho người Việt Nam Ä‘áp ứng tốt mối quan tâm, thích hợp vá»›i trình Ä‘á»™ xem của công chúng trong nÆ°á»›c sẽ góp phần làm văn minh hóa xã há»™i Việt Nam (đặc biệt là về ăn uống, Ä‘i lại, học hành, lối sống và lối nghÄ©).

Má»™t số gợi ý

Cùng vá»›i xu thế báo chí chuyên biệt, mối quan tâm và nhu cầu xem cÅ©ng nhÆ° năng lá»±c xem của công chúng địa phÆ°Æ¡ng (theo vùng miền) đối vá»›i tin quốc tế Ä‘ã cung cấp cho chúng tôi cÆ¡ sở để gợi ý má»™t lối làm bản tin quốc tế cho Ä‘ài địa phÆ°Æ¡ng ở Việt Nam.

Đây là bản tin quốc tế về đời sống dân sinh thế giá»›i phục vụ nhu cầu xem của bà con ở địa phÆ°Æ¡ng. Theo Ä‘ó, tập trung nhiều hÆ¡n vào các phạm trù tin tức nhÆ° sức khỏe, đời sống tiêu dùng, thá»±c phẩm an toàn, thị trường (nông sản, hàng hóa, nguyên liệu cho sản xuất), việc làm, thiên tai thời tiết, học hành, Ä‘i lại, phát minh, sáng kiến, ý tưởng, thể thao. Bản tin này cÅ©ng chú trọng Ä‘áng kể đến đời sống cá»™ng đồng người Việt ở nÆ°á»›c ngoài.

Đối vá»›i các phạm trù khác của tin tức quốc tế, công chúng địa phÆ°Æ¡ng sẽ trông đợi chủ yếu vào ChÆ°Æ¡ng trình Thời sá»± 19h của Ä‘ài quốc gia, má»™t chÆ°Æ¡ng trình thời sá»± hiện có rating cao nhất ở trong nÆ°á»›c và Ä‘iều này nói lên tính cần yếu cÅ©ng nhÆ° khả năng Ä‘áp ứng về tin tức phổ quát (trong Ä‘ó có tin quốc tế) đối vá»›i công chúng cả nÆ°á»›c.

Ngoài tin tức, bản tin quốc tế của Ä‘ài địa phÆ°Æ¡ng nên bao gồm cả phóng sá»± ngắn và tiêu Ä‘iểm về má»™t sá»± kiện, hiện tượng hay vấn đề nổi bật, có ảnh hưởng rá»™ng hoặc có tính phổ quát hÆ°á»›ng nhiều đến lợi ích của người xem địa phÆ°Æ¡ng theo vùng miền. Theo Ä‘ó, các câu chuyện cần được khai thác nghiêng nhiều về công dụng, tác dụng, ảnh hưởng, chỉ dẫn tÆ° vấn và cảnh báo.

Bản tin quốc tế ở Ä‘ài địa phÆ°Æ¡ng nên tạo cân bằng giữa thông tin và giải trí thông qua việc cho người xem giải trí bằng tin tức về âm nhạc, Ä‘iện ảnh, há»™i họa, văn học thế giá»›i, cùng vá»›i Ä‘ó là những chuyện lạ/Ä‘á»™c/thú vị có ý nghÄ©a tích cá»±c và thiết thân đến đời sống của họ.

Bản tin này cÅ©ng cần lÆ°u tâm Ä‘áng kể đến phần dá»± báo thời tiết trên má»™t số thành phố lá»›n của thế giá»›i, nhất là khu vá»±c Đông Nam Á, Đông Bắc Á và những nÆ°á»›c hiện có Ä‘ông đồng bào Việt Nam sinh sống, học tập, lao Ä‘á»™ng... Ở Ä‘ây, ngoài bản đồ, vá»›i má»—i thành phố, dùng má»™t hình ảnh đặc trÆ°ng tràn màn hình, Ä‘Æ°a bảng nền nhiệt vá»›i chữ và số size lá»›n. Kết thúc dá»± báo, khuôn cuối dừng lại ở thành phố nào thì cấp thêm thông tin liên quan về nÆ¡i Ä‘ó, thậm chí nếu có thể Ä‘Æ°a thêm thông tin khoảng cách giờ bay từ Hà Ná»™i, TP. HCM. Má»™t số nghiên cứu về truyền thông của nÆ°á»›c ngoài cho biết, chính những dữ liệu liên quan này có sức hấp dẫn rất lá»›n vá»›i công chúng.

Bản tin này trong má»™t số trường hợp cÅ©ng có thể cấp thêm mục Ä‘iểm mạng liên quan đến tin quốc tế của bản tin. Tuy nhiên, không phải số bản tin nào cÅ©ng làm Ä‘iểm mạng, mà chỉ nên làm khi trên báo Ä‘iện tá»­ có nguồn comments (phản hồi) về tin mà bản tin quốc tế của Ä‘ài sẽ Ä‘Æ°a. Và vá»›i Ä‘iều kiện những comments đủ hay, có kịch tính, thú vị. Không chọn những comments quá gay gắt, Ä‘i chệch định hÆ°á»›ng, cÅ©ng nhÆ° không phù hợp vá»›i lợi ích chung. Mục Ä‘iểm mạng của bản tin này cÅ©ng chỉ nên Ä‘Æ°a hai luồng comments khác nhau, không bình luận thêm./.

Theo: VÅ© Quang Hào/ Người làm báo