1. Có ai Ä‘ó nói rằng “Hạnh phúc thì na ná giống nhau còn ná»—i Ä‘au thì má»—i người má»™t khác”.

NhÆ°ng trong đại dịch Covid-19, "châm ngôn" ấy Ä‘ã bị thứ virus quá»· quyệt làm đảo ngược. Hết thảy ngành nghề vá»›i hàng tá»· con người Ä‘ã cùng chìm trong "ná»—i Ä‘au na ná nhau" của sá»± suy thoái, đổ vỡ. Báo chí, nhÆ° má»™t lẽ Ä‘Æ°Æ¡ng nhiên, cÅ©ng nằm trong số Ä‘ó. ChÆ°a cần đến 100 ngày, Virus Corona Ä‘ã giang tay giáng cú đấm cá»±c mạnh làm chao đảo hầu hết các nền báo chí.

Mỹ- nÆ¡i vẫn được coi là có ngành công nghiệp báo chí được xếp vào hàng hùng mạnh nhất- rốt cuá»™c lại là nÆ¡i hứng chịu sá»›m nhất, nặng nề nhất những hệ lụy từ "siêu bão Corona".  Sụt giảm ít nhất 19% doanh thu- Ä‘ó là Æ°á»›c tính của BuzzFeed News về thá»±c trạng kinh doanh của ngành công nghiệp báo chí Mỹ trong mấy tháng "dính dịch Covid-19" vừa qua. Con số này cÅ©ng gần trùng vá»›i báo cáo của Công ty tÆ° vấn kinh doanh FTI Consulting Inc khi cho rằng doanh thu quảng cáo trên các báo tại Mỹ Ä‘ã giảm 20% đến 30% trong thời gian gần Ä‘ây. Äá»ƒ bù sá»›t cho sá»± sụt giảm, giải pháp khả dÄ© nhất vẫn là sa thải và cắt giảm chi phí.

Tại châu Á, châu Úc, sá»± suy thoái cÅ©ng không kém phần dữ dá»™i. News Corp Australia, vừa thông báo sẽ tạm ngừng xuất bản tá»›i 60 ấn phẩm báo chí từ 9/4/2020. Hai tờ báo hàng đầu Philippines là Malaya Business Insight và ManilaStandard Today cÅ©ng vừa quyết định tạm dừng xuất bản.

Ngành công nghiệp báo chí toàn cầu chao đảo là vậy, báo chí Việt Nam cÅ©ng trong tình cảnh không thể khác. Nói nhÆ° Bá»™ trưởng Bá»™ TT& TT Nguyá»…n Mạnh Hùng, báo chí thời gian qua Ä‘ã nói nhiều về những những ngành bị tác Ä‘á»™ng nhiều nhất bởi Covid-19: du lịch, vận tải, sản xuất, bán lẻ... nhÆ°ng chính báo chí cÅ©ng nằm trong những ngành nghề bị Covid-19 làm cho Ä‘iêu đứng nhất. ChÆ°a có những thống kê đầy đủ nhÆ°ng Æ°á»›c tính, sá»± sụt giảm ít nhất là 50%, thậm chí vá»›i nhiều tờ con số này còn lá»›n hÆ¡n nhiều.

Nghiệt ngã và trá»› trêu, "cú tát mạnh" của Covid-19 lại xảy đến Ä‘úng vào thời Ä‘iểm ngành công nghiệp báo chí Ä‘ang trong cÆ¡n bÄ© cá»±c, nhất là báo in. Nhiều tờ báo thời gian qua Ä‘ã phải cám cảnh nhìn lượng Ä‘á»™c giả và doanh thu dần rÆ¡i vào tay báo Ä‘iện tá»­ và các trang mạng xã há»™i. Tại Mỹ, châu Âu, hay Việt Nam, tác Ä‘á»™ng nặng nề gây ra bởi Covid-19 Ä‘ã bồi thêm nhát dao chí mạng, tạo nên má»™t thá»±c tế Ä‘au Ä‘á»›n: đẩy những tờ báo Ä‘ang hấp hối đến "cá»­a tá»­" nhanh hÆ¡n, đẩy cả những tờ báo, những tập Ä‘oàn báo chí hùng mạnh vào cÆ¡n chao đảo, khủng hoảng chÆ°a từng có.

Trong đại dịch Covid-19, làng báo toàn cầu, vì thế, có chung má»™t niềm Ä‘au. 

2. “Will newspapers disappear in the future?- Báo chí sẽ biến mất?

Những câu hỏi ấy Ä‘ã được đặt ra từ lâu, khi công chúng thay đổi cách thức tiếp nhận thông tin, tiệm cận nhiều hÆ¡n tá»›i các loại hình truyền thông má»›i. Cách Ä‘ây chừng chục năm, Ä‘ã có chuyên gia trong lÄ©nh vá»±c truyền thông Ä‘Æ°a ra dá»± Ä‘oán rằng đến năm 2017: "hầu nhÆ° báo giấy sẽ không còn ở Mỹ". “Dá»± báo” ấy, ít nhất, đến thời Ä‘iểm này chÆ°a xảy ra. Ngờ vá»±c của tờ “The Independent”: Stop Press?- Chấm dứt báo in? 3 năm trÆ°á»›c giờ cÅ©ng chÆ°a trở thành hiện thá»±c. 

Vì sao báo in vẫn tồn tại? Vì sao báo chí truyền thống và chính thống vẫn là địa chỉ lui tá»›i chính yếu của công chúng?

Đáp án cho những băn khoăn này, không gì khác là thế mạnh riêng có mà báo in nói riêng, báo chí truyền thống nói chung sở hữu. Đó là việc cung cấp những thông tin Ä‘ã được kiểm chứng má»™t cách tối Ä‘a, những thông tin sâu, riêng biệt và có chính kiến riêng của tòa soạn dá»±a trên sá»± cân nhắc kỹ lưỡng vì lợi ích cá»™ng đồng, lợi ích xã há»™i, đặt lên trên mọi suy diá»…n chủ quan, vượt qua những mÆ°u đồ trục lợi của cá nhân.

Càng trong những tình huống khó khăn, cân não nhất, thì những yếu tố riêng có ấy càng giúp báo chí chứng tỏ sức mạnh của mình.

Đại dịch Covid-19 Ä‘ã là "phép thá»­" rõ nét cho Ä‘iều ấy. “Độc giả cần thông tin chân thá»±c, khách quan, kịp thời về đại dịch.Trong bối cảnh tin giả lan tràn hoành hành, khiến công chúng hoang mang, thông tin chất lượng, chính xác về đại dịch quan trọng hÆ¡n bao giờ hết”, có ai ngờ Ä‘âu những lời ngợi ca báo chí truyền thống ấy được phát Ä‘i từ những "đại gia" mạng xã há»™i, vẫn được xem là "kỳ phùng địch thủ" của báo chí nhÆ° Facebook và Twitter.

Tại Việt Nam, có thể nói không ngoa ngôn rằng, Covid-19 Ä‘ã là dịp để báo chí chính thống thể hiện vai trò "kênh truyền thông chủ lá»±c, dẫn dắt thông tin, Ä‘iều tiết mạng xã há»™i, định hÆ°á»›ng dÆ° luận". Phó Thủ tÆ°á»›ng VÅ© Đức Đam, Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia phòng, chống dịch Covid-19, Ä‘ã nhiều lần tuyên dÆ°Æ¡ng báo chí là "lá»±c lượng trá»±c tiếp xung trận chống dịch cùng lá»±c lượng quân Ä‘á»™i, y tế, công an...".  Tại giao ban báo chí trá»±c tuyến về công tác tuyên truyền phòng, chống dịch ngày 10/4, Phó Thủ tÆ°á»›ng má»™t lần nữa nhấn mạnh: "Báo chí góp phần rất quan trọng trong công tác phòng, chống dịch". 

NhÆ° vậy, trong khó khăn bá»™n bề âu lo bởi gánh nặng "cÆ¡m áo gạo tiền", bởi những chao đảo chÆ°a từng có của kinh tế báo chí, bởi những hiểm nguy khó lường khi tác nghiệp trong má»™t đại dịch mà lây lan nhanh là đặc tính số 1, các cÆ¡ quan báo chí vẫn tiên phong vào cuá»™c vá»›i tâm thế quyết liệt nhất. Báo chí Ä‘ã vào cuá»™c, bằng sứ mệnh, trách nhiệm và trái tim nồng ấm vá»›i đất nÆ°á»›c, vì sá»± tin yêu của Ä‘á»™c giả. 

3. "Cây sồi vững chãi nhất của khu rừng không phải là cây được bảo vệ khỏi cÆ¡n bão và giấu mình tránh ánh nắng mặt trời. Đó chính là cái cây mọc ở khu đất trống, ở Ä‘ó nó buá»™c phải đấu tranh cho sá»± sinh tồn của mình chống chọi vá»›i gió mÆ°a và mặt trời rát bỏng"- câu châm ngôn ấy của Napoleon Hill khiến tôi liên tưởng tá»›i những người làm báo ngày hôm nay. 

Đã từ lâu, giá»›i báo chí truyền thống Ä‘ã nhận diện rất rõ về cÆ¡n bÄ© cá»±c mà họ Ä‘ã, Ä‘ang và sẽ còn phải đối mặt; nhận diện rõ về những Æ°u thế về tiện ích, Ä‘á»™ lan tỏa mà công nghệ Ä‘ã tạo cho những loại hình truyền thông má»›i. Đã từ lâu, báo giá»›i Ä‘ã  hiểu rằng để bảo toàn cho sá»± tồn tại của mình, cách duy nhất là chuyển đổi và "nâng cấp" chính mình, vừa để thích nghi vá»›i những nhu cầu thông tin má»›i vừa giữ cho mình lợi thế riêng biệt trong biển sóng cạnh tranh ngày càng dữ dá»™i. 

Trên bình diện quốc tế, con đường tồn tại ấy được hóa giải bằng nhiều cách. Từ việc buá»™c mình phải ná»— lá»±c đổi má»›i, bắt đầu ngay từ việc thay đổi… khổ báo, nhÆ° cách Wall Street Jourrnal Ä‘ã làm, chấp nhận chuyển từ việc in trên khổ giấy lá»›n Broadsheet mang tính“nghiêm túc” sang tabloid- khổ báo từng má»™t thời bị dè bỉu. Rồi chuyển đổi, từ báo giấy sang online, rồi thá»±c hiện  mô hình paywall - thu phí đọc tin và giờ Ä‘ây là Ä‘òi bản quyền từ các hãng công nghệ; Thá»±c hiện chuyển dịch quyết liệt cho má»™t hÆ°á»›ng Ä‘i má»›i: Nichemarkets- thị trường ngách, hÆ°á»›ng tá»›i những ná»™i dung chất lượng, đặc biệt và khác biệt, “phản ánh phải chân xác - bình luận phải có chiều sâu thông tin và phân tích phải minh triết” nhÆ° cách New York Times Ä‘ã làm và rất thành công.

Tại Việt Nam, nhiều tòa soạn thời gian qua cÅ©ng Ä‘ã có sá»± chuyển dịch liên tục về phÆ°Æ¡ng cách, tÆ° duy, chiến lược làm báo, ná»— lá»±c làm má»›i mình. Thị trường ngách- tập trung vào bản sắc và chất lượng cÅ©ng Ä‘ã là hÆ°á»›ng Ä‘i được nhiều tờ báo nhÆ° Nông thôn Ngày nay/ Dân Việt hÆ°á»›ng mạnh tá»›i.

HÆ°á»›ng tá»›i những tác phẩm chính thống, những bài viết chất lượng cao và ná»™i dung bản quyền, sá»­ dụng công nghệ nhÆ° "cánh tay nối dài" là hÆ°á»›ng Ä‘i hiện nay của báo Ä‘iện tá»­ Vietnamplus; phát triển những đề tài có chiều sâu, riêng có, đậm bản sắc, xây dá»±ng báo chí dữ liệu vá»›i hệ thống cung cấp thông tin toàn cảnh, Ä‘a dạng, phong phú trên nền tảng trí tuệ nhân tạo và tá»± Ä‘á»™ng... là má»™t trong những hÆ°á»›ng Ä‘i Ä‘ang được tờ Vietnamnet tìm kiếm vá»›i quyết tâm đổi má»›i hiệu quả nhất để phát triển...

Báo Lao Động nhÆ° chia sẻ của Tổng ThÆ° ký Tòa soạn Hoàng Lâm, luôn xác định đầu tÆ° vào những chuyên mục mang hàm lượng trí tuệ, chất xám cao và sá»± dấn thân đồng thời tận dụng công nghệ để sáng tạo ná»™i dung... 

Rõ ràng, báo chí Ä‘ã không hề khuất phục trÆ°á»›c mọi thá»­ thách, không hề thụ Ä‘á»™ng, không lúc nào ngừng sáng tạo, ngừng ná»— lá»±c và quyết liệt hết mức cho sá»± tồn tại  của mình.

NhÆ°ng, trong bối cảnh kinh tế báo chí "bá»™n bề khó khăn" nhÆ° hiện tại, nhÆ° "cây sồi mọc ở khu đất trống, buá»™c phải đấu tranh cho sá»± sinh tồn, chống chọi vá»›i gió mÆ°a và mặt trời rát bỏng", báo chí dù trong thể chế nào, nền kinh tế nào thì ná»— lá»±c tá»± thân chÆ°a bao giờ là đủ. 

Trên đất Mỹ, nhìn thấy rõ cÆ¡n sóng thần bÄ© cá»±c Ä‘ang chờ chá»±c đổ sập xuống báo chí truyền thống, hai đại gia mạng xã há»™i nhÆ° Facebook, Twitter, dù thá»±c tế là "kỳ phùng địch thủ", Ä‘ã không thể can tâm ngồi yên đứng nhìn.

CÅ©ng Ä‘ang chịu suy giảm nặng nề doanh thu bởi Covid-19 nhÆ°ng Facebook Ä‘ã là người Ä‘i đầu trong việc “giải cứu báo chí” khi tuyên bố đầu tÆ° 100 triệu USD cho báo chí. Äá»‘i tượng được Æ°u tiên nhất trong Dá»± án giải cứu báo chí của Facebook là những tờ báo chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi đại dịch. TrÆ°á»›c mắt là khoản trợ cấp 5.000 USD cho má»—i tờ báo Ä‘ang chịu khủng hoảng tại Mỹ và Canada vá»›i mục tiêu: Khoản tiền này sẽ không chỉ giúp các tờ báo gỡ khó ngay trong thời Ä‘iểm này mà còn tạo cÆ¡ há»™i cho truyền thông địa phÆ°Æ¡ng đẩy nhanh quá trình chuyển đổi kinh doanh theo hÆ°á»›ng phát triển kỹ thuật số bền vững hÆ¡n. 

TrÆ°á»›c Ä‘ó, cÅ©ng để "giải cứu báo chí", đầu năm 2019, Facebook Ä‘ã chi 300 triệu USD vào các chÆ°Æ¡ng trình tin tức trong vòng 3 năm. Twitter cÅ©ng vừa cam kết sẽ há»— trợ các tờ báo tại Mỹ vá»›i tổng số tiền là 1 triệu USD.  

Má»™t tin vui cho báo chí Mỹ, đặc biệt là các tờ báo, nhà xuất bản địa phÆ°Æ¡ng vốn  hạn chế về tiềm lá»±c, trong đạo luật cứu trợ trị giá 2,2 nghìn tỉ USD vừa được Tổng thống Donald Trump ký ngày 3/4 có tên họ. Má»™t quỹ liên bang để trả tiền cho các quảng cáo trên báo chính phủ cÅ©ng là má»™t ý kiến Ä‘ang được bàn luận sôi nổi. 

95 năm qua, Báo chí cách mạng Việt Nam Ä‘ã luôn là binh chủng quan trọng trên mặt trận tÆ° tưởng văn hóa, luôn Ä‘i đầu, tiên phong và ý thức được sứ mệnh tuyên truyền của mình… NhÆ° chia sẻ của Phó Chủ tịch Thường trá»±c HNBVN Hồ Quang Lợi: "Rõ ràng là, báo chí có má»™t trách nhiệm rất to lá»›n trong đời sống xã há»™i. Báo chí không chỉ Ä‘Æ¡n thuần hoạt Ä‘á»™ng nhÆ° những doanh nghiệp mà là thá»±c hiện nhiệm vụ chính trị của Đảng, Nhà nÆ°á»›c và Nhân dân giao phó", "Càng khó khăn thì báo chí càng phải năng Ä‘á»™ng để vượt khó, Ä‘òi hỏi báo chí phải năng Ä‘á»™ng, sáng tạo", nhÆ°ng, "Thá»±c tế là, báo chí luôn cần được sá»± há»— trợ, giúp đỡ của các cấp chính quyền, để có đủ năng lá»±c, đủ sức mạnh, đủ Ä‘iều kiện hoàn thành tốt nhiệm vụ, để nhà báo “sống” hết lòng vá»›i nghề".

Những mong mỏi ấy cụ thể sẽ là gì? NhÆ° của nhà báo, TS. Nguyá»…n Anh Tuấn – Tổng Biên tập Tạp chí Nhà Đầu tÆ° là: “Trong cÆ¡n bÄ© cá»±c này, báo chí ít nhất cÅ©ng phải được hưởng há»— trợ của Chính phủ nhÆ° doanh nghiệp khó khăn bởi khác vá»›i doanh nghiệp thuần túy, sản phẩm của báo chí là thông tin, má»™t loại hàng hóa đặc biệt. Báo chí cần được xem xét nhÆ° doanh nghiệp và nằm trong đối tượng Ä‘iều chỉnh của Dá»± thảo Nghị định mà Bá»™ Tài chính Ä‘ang chủ trì hoàn thiện theo Chỉ thị số 11/CT-TTg của Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ về các nhiệm vụ, giải pháp cấp bách tháo gỡ khó khăn cho sản xuất kinh doanh, bảo đảm an sinh xã há»™i ứng phó vá»›i dịch Covid-19";

NhÆ° mong mỏi của nhà báo Lê Xuân SÆ¡n – Tổng Biên tập báo Tiền Phong là: “Có thể có má»™t khoản kinh phí Ä‘áng kể cho việc thông tin, tuyên truyền phòng chống COVID- 19”; nhÆ° nhà báo LÆ°u Quang Định – Tổng Biên tập báo Nông thôn Ngày Nay/Dân Việt là việc “báo chí cần những lối Ä‘i, cần có những cÆ¡ chế thoáng hÆ¡n nữa, được cÆ¡ quan chủ quản, Bá»™ Thông tin & Truyền thông, Chính phủ xem xét há»— trợ về quy định, cÆ¡ chế để các cÆ¡ quan báo chí được phép tăng cường làm những việc ngoài mặt báo, theo tôn chỉ mục Ä‘ích của mình, muốn có được cÆ¡ chế đặt hàng từ Bá»™, từ Chính phủ theo tinh thần và chủ trÆ°Æ¡ng Ä‘ã Ä‘Æ°a ra từ lâu, mong muốn luật chÆ¡i sòng phẳng hÆ¡n nữa giữa báo chí vá»›i các nhà mạng viá»…n thông”…

NhÆ° nhà báo Lê Trọng Minh – Tổng Biên tập báo Đầu tÆ° là việc: "Chính phủ vẫn có thể há»— trợ các cÆ¡ quan báo chí khắc phục khó khăn bằng việc tạm thời cho phép Ä‘iều tiết Quỹ phát triển sá»± nghiệp của chính cÆ¡ quan báo chí để trả lÆ°Æ¡ng, nhuận bút. Quỹ này hàng năm vẫn được bổ sung từ chính phần chênh lệch thu chi của cÆ¡ quan báo chí (nếu có)"... 

Nói nhÆ° má»™t đồng nghiệp của tôi, trong tình cảnh các cÆ¡ quan báo chí, đặc biệt là các cÆ¡ quan báo chí phải tá»± chủ về tài chính dường nhÆ° Ä‘ã “kiệt sức”, việc lên tiếng “cầu cứu” cÅ©ng là vạn bất đắc dÄ©, không còn lá»±a chọn nào hÆ¡n... Sá»± vạn bất đắc dÄ© ấy, những mong muốn ấy, mong rằng sẽ được lắng nghe và thấu hiểu.

4. Tin vui cho những người làm báo Ä‘ang ngày Ä‘êm lăn xả, bất chấp hiểm nguy trên "trận tuyến Covid-19" là những mong muốn, kiến nghị của giá»›i báo chí Ä‘ã bắt đầu được lắng nghe. Tại giao ban báo chí trá»±c tuyến chiều ngày 10/4, Phó thủ tÆ°á»›ng VÅ© Đức Đam Ä‘ã quả quyết: “Phải có cÆ¡ chế để các nhà báo an toàn khi tác nghiệp, tòa soạn báo được áp dụng các biện pháp chống dịch”.

CÅ©ng tại buổi giao ban, Bá»™ trưởng TT&TT Nguyá»…n Mạnh Hùng cÅ©ng cho biết từ tình hình thá»±c tế báo chí, Bá»™ TT&TT Ä‘ang báo cáo Chính phủ về việc tăng ngân sách đặt hàng báo chí và đề nghị giảm, giãn, miá»…n thuế cho các cÆ¡ quan báo chí cÅ©ng nhÆ° xin lùi thời gian tá»± chủ báo chí. Bá»™ Ä‘ã có công văn gá»­i các cÆ¡ quan chủ quản của báo chí là các bá»™, các địa phÆ°Æ¡ng tăng ngân sách cho cÆ¡ quan báo chí. Bá»™ cÅ©ng Ä‘ã đề nghị lên Ban chỉ đạo và Chính phủ là anh em báo chí tác nghiệp trong dịch Covid-19 được hưởng chế Ä‘á»™ đặc thù nhÆ° nghị quyết 30 của Chính phủ. Bá»™ TT&TT cÅ©ng Ä‘ã quyết định sá»­ dụng 9 tá»· đồng ngân sách dá»± phòng để đặt hàng báo chí, truyền hình; huy Ä‘á»™ng 3 tá»· tiền mặt từ các doanh nghiệp viá»…n thông để há»— trợ trá»±c tiếp cho các phóng viên tác nghiệp trong dịch Covid-19. Các nhà mạng viá»…n thông cÅ©ng Ä‘ã ra quyết định miá»…n phí toàn bá»™ kênh truyền và hosting máy chủ cho các cÆ¡ quan báo chí Ä‘iện tá»­ trong 2 tháng 4-5/2020... 

Tờ Vogue Italia Ä‘ã chọn trang bìa màu trắng cho số báo xuất bản giữa những ngày đỉnh dịch Covid-19, nhÆ° lý giải của Tổng Biên tập Emanuele Farneti: Chúng tôi chọn màu trắng vì màu trắng là sá»± hồi sinh, là ánh sáng sau bóng tối… Nó đại diện cho không gian và thời gian để suy nghÄ©, cÅ©ng nhÆ° để lắng lại… Màu trắng là biểu tượng của má»™t tÆ°Æ¡ng lai tÆ°Æ¡i sáng hÆ¡n. Màu trắng không phải là đầu hàng, mà là má»™t tờ giấy trắng Ä‘ang chờ được viết, trang tiêu đề của má»™t câu chuyện má»›i sắp bắt đầu... 

Thật vậy, ngày mai sẽ luôn là má»™t ngày má»›i... Trong khủng hoảng bởi đại dịch, nếu chúng ta lắng lại má»™t chút, không lảng tránh hay nhìn theo cách khác, kiên định vá»›i con đường mình Ä‘ã chọn, biết hy vọng, biết nuôi niềm tin, thì má»™t trang má»›i nhất định sẽ lại bắt đầu, ngày mai biết Ä‘âu sẽ tốt hÆ¡n ngày hôm qua.

Tất cả đều là có thể, nếu chúng ta hiểu rất rõ rằng: Lối Ä‘i ngay dÆ°á»›i chân mình! 

Theo Hồng Sâm/Báo Nhà báo và Công luận