Trong má»™t lần trao đổi vá»›i tôi về nghề viết, nhà văn Nguyá»…n Xuân Khánh cho rằng, các nhà văn ở nÆ°á»›c ta khó có thể sống được bằng nghề, cứ nhÆ° ông, hÆ¡n ba mÆ°Æ¡i năm viết được 5 cuốn tiểu thuyết, trung bình cứ 6 năm má»›i viết xong má»™t cuốn, má»—i cuốn được vài chục triệu đồng nhuận bút thì sống bằng văn chÆ°Æ¡ng sao nổi.

“Là nhà văn, cứ thấy thích, thấy tâm đắc thì viết thôi! Vì cái nghiệp văn chÆ°Æ¡ng của mình, sống để viết thì mình cứ phải viết, được đồng nào hay đồng ấy, không nên đặt kỳ vọng tiền nong gì vào chuyện văn chÆ°Æ¡ng cả. Dứt khoát ngay từ lúc má»›i cầm bút, tôi Ä‘ã đặt vấn đề nhÆ° thế rồi. Do vậy, khi bị tai nạn nghề nghiệp, tôi xác định phải chọn má»™t nghề lao Ä‘á»™ng bằng chân tay để kiếm sống. Còn viết thì mình vẫn Ä‘á»™c lập, và phải Ä‘á»™c lập, phải hoàn toàn tá»± do, không bị lệ thuá»™c vào cái gì cả thì má»›i viết hay được.

Theo tôi, người viết văn ở nÆ°á»›c mình phải sống bằng má»™t nghề khác thì má»›i “nuôi văn” được, chứ còn nếu viết để sống thì chắc cÅ©ng không sống nổi và có viết mà phải chiều theo người khác, chiều theo thị hiếu, thị trường thì khó mà viết hay được!”, ông nhận định.

Có má»™t Ä‘iều ít người biết, trong cuá»™c đời cầm bút của nhà văn Nguyá»…n Xuân Khánh, ông Ä‘ã có má»™t khoảng thời gian trắng mênh mông đến hÆ¡n hai mÆ°Æ¡i hai năm không hề in ấn má»™t thứ gì hết. NhÆ°ng rồi sau quãng thời gian im ắng lạ thường này, ông trở lại vá»›i hàng ngàn trang tiểu thuyết và lập nên những kỳ tích chói sáng trong văn chÆ°Æ¡ng.

Trong thời gian suốt mấy chục năm không thể sống được bằng ngòi bút của mình, ông Ä‘ã phải làm đủ thứ nghề trên đời. Từ việc Ä‘i làm gác Ä‘êm cho má»™t xí nghiệp, rồi lang thang hành nghề thợ chữa khóa, đến làm thợ may suốt ngày cặm cụi gò lÆ°ng may hàng cho khách. Giai Ä‘oạn khó khăn ấy, Nguyá»…n Xuân Khánh quyết chí Ä‘i học nghề thợ may rồi về mở má»™t tiệm may trong cái xóm nhỏ ven Ä‘ê Trần Khát Chân. Ông may quần áo cho khách và làm hàng may sẵn mang ra bán ở khu chợ trời phố Huế.

Kể lại quá trình viết văn của mình, Nguyá»…n Xuân Khánh cho biết, từ năm 1958 ông Ä‘ã bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết “Làng nghèo” trong má»™t đợt Ä‘i dá»± trại sáng tác của Quân Ä‘á»™i cùng vá»›i các nhà văn: Hoàng Văn Bổn, Phù Thăng, Xuân Sách, Xuân Thiều, Mai Vui, Trúc Hà, Nam Hà… Cuốn tiểu thuyết đầu tay này bắt đầu từ ý tưởng viết về má»™t cái làng kháng chiến, sau này cốt truyện ấy Ä‘ã được nhà văn phát triển thành cuốn tiểu thuyết “Đội gạo lên chùa” được trao giải thưởng Há»™i Nhà văn Việt Nam năm 2011. Sau gần ba chục năm lặng lẽ, năm 1990, Nguyá»…n Xuân Khánh trở lại văn Ä‘àn vá»›i cuốn tiểu thuyết “Miền hoang tưởng” (viết từ năm 1970, đến năm 1990 má»›i được in) và sau đấy là má»™t loạt các tiểu thuyết khác.

Đáng chú ý, vá»›i tiểu thuyết “Hồ Quý Ly” (được trao 3 giải thưởng trong vòng hai năm), Nguyá»…n Xuân Khánh cho biết, ông Ä‘ã phải viết Ä‘i viết lại trong nhiều năm. Bản thảo đầu tiên ông viết từ năm 1979 là má»™t vở kịch, sau Ä‘ó viết lại thành tiểu thuyết vào năm 1985, rồi đến năm 1995, sau nhiều suy nghÄ© trÆ°á»›c sá»± thay da đổi thịt của công cuá»™c đổi má»›i đất nÆ°á»›c, ông viết lại cuốn tiểu thuyết này lần thứ ba, má»—i lần viết lại nhÆ° vậy là má»™t lần nhà văn Ä‘ào sâu thêm.

Qua cuốn truyện này, nhà văn cÅ©ng muốn chuyển tải vấn đề hệ trọng của đổi má»›i trong lịch sá»­ đất nÆ°á»›c Ä‘ã được các triều đại phong kiến tiến bá»™ đề cập tá»›i từ nhiều thế ká»· trÆ°á»›c. Và hiện tượng Hồ Quý Ly nhÆ° má»™t bài học lịch sá»­ mà cho đến hôm nay chúng ta vẫn cần phải suy ngẫm. Ông cho biết, ngay trong thời Ä‘iểm cuốn tiểu thuyết “Hồ Quý Ly” ra mắt bạn đọc, cÅ©ng Ä‘ã có má»™t số ý kiến muốn phủ định vì cho rằng, Hồ Quý Ly là má»™t nhân vật không chính thống. Người ta không muốn công nhận Hồ Quý Ly ở khía cạnh là má»™t con người muốn “Thay sông đổi núi” vì sá»± cường thịnh của đất nÆ°á»›c mà chỉ muốn thấy vị vua này ở khía cạnh chiếm ngôi báu của nhà Trần trÆ°á»›c Ä‘ó Ä‘ã có nhiều công lao vá»›i đất nÆ°á»›c trong ba lần đại phá quân Nguyên-Mông.

Thời gian qua, có nhiều tranh luận trái chiều nhau về việc hÆ° cấu các nhân vật lịch sá»­ của các nhà văn khi viết tiểu thuyết lịch sá»­. Trao đổi vá»›i tôi về vấn đề này, nhà văn Nguyá»…n Xuân Khánh cho rằng, có thể chia thành ba loại nhân vật được đề cập đến trong các tiểu thuyết lịch sá»­: Thứ nhất là các danh nhân có tiếng tăm và là nhân vật chính danh trong lịch sá»­.

Vá»›i loại nhân vật này thì người viết chỉ nên hÆ° cấu trong má»™t chừng má»±c hạn chế và nên dè dặt, không nên Ä‘i quá xa so vá»›i chính sá»­. Thứ hai là loại nhân vật phụ, ít có tiếng tăm trong lịch sá»­ hoặc chỉ được nhắc đến má»™t vài chữ trong lịch sá»­ thì người viết có thể hÆ° cấu nhiều hÆ¡n. Thứ ba là loại nhân vật hoàn toàn do người viết hÆ° cấu, không có trong lịch sá»­ nhÆ°ng cần có mặt trong tiểu thuyết để góp má»™t cách nhìn, làm rõ những vấn đề còn chÆ°a sáng rõ trong lịch sá»­.

Nhà văn cÅ©ng cho biết, những người viết tiểu thuyết lịch sá»­ hôm nay, ít người khai thác theo kiểu minh họa lịch sá»­ nhÆ° ngày xÆ°a nữa mà theo khuynh hÆ°á»›ng hiện đại, họ thường thông qua lịch sá»­ để đặt những vấn đề má»›i mà con người hôm nay Ä‘ang quan tâm.

Trong những lần trả lời phỏng vấn báo chí, nhà văn Nguyá»…n Xuân Khánh thường nói, ông viết văn từ sá»± chiêm nghiệm và quan sát lâu dài, bền bỉ của bản thân. Theo ông: “Người ta có 2 cách viết, cách thứ nhất là viết vềmá»™t mảng sống nào Ä‘ó của đời mình, còn cách thứ hai là viết từ sá»± tổng hợp những vốn sống mình thu nhận được”.

“Vá»›i Hồ Quý Ly thì quan Ä‘iểm phong kiến cho đấy là nhân vật phản diện, nhÆ°ng trong tiểu thuyết của tôi, vá»›i cách nhìn má»›i thì đấy lại là nhân vật tích cá»±c, có Ä‘óng góp cho đất nÆ°á»›c. Còn đối vá»›i những nhân vật chính diện trong lịch sá»­ Ä‘ã trở thành danh nhân rồi thì việc hÆ° cấu của nhà văn phải rất cẩn trọng. Đối vá»›i nhân vật Hồ Quý Ly, tôi đặt ra trong tiểu thuyết của tôi nhiều góc nhìn của các nhân vật lịch sá»­ khác về nhân vật này. Lúc thì dÆ°á»›i cái nhìn của ông Trần Khát Chân, lúc thì dÆ°á»›i góc nhìn của ông Hồ Nguyên Trừng, khi thì nhìn vá»›i góc Ä‘á»™ của những người thuá»™c phe Hồ Quý Ly, khi lại nhìn dÆ°á»›i góc Ä‘á»™ của những người thuá»™c phe đối lập, nghÄ©a là có người khen thì có người chê, có người tán thành lại có người phản biện. Và tôi Ä‘Æ°a ra nhiều góc nhìn nhÆ° vậy để cho Ä‘á»™c giả tá»± Ä‘ánh giá và Ä‘Æ°a ra kết luận chứ tác giả không nên áp đặt chủ kiến của mình, vì nhân vật Hồ Quý Ly có nhiều cái hay và cÅ©ng có nhiều cái dở, nếu chỉ Ä‘Æ°a má»™t chiều chắc sẽ gặp sá»± phản ứng gay gắt của dÆ° luận”, nhà văn Nguyá»…n Xuân Khánh cho biết.

Bàn về sáng tạo trong tiểu thuyết lịch sá»­, nhà văn Nguyá»…n Xuân Khánh cho rằng: “Viết về nhân vật hay sá»± diá»…n biến lịch sá»­ có thật cÅ©ng có cái khó. Đó là nếu tác giả non tay, sẽ rÆ¡i vào minh họa lịch sá»­. Cuốn sách sẽ giống nhÆ° má»™t quyển sá»­, không có sức hấp dẫn. Vì vậy tác giả phải là người dày công sÆ°u tầm, dày công suy nghÄ©, lại phải có trí tưởng tượng phong phú, phát hiện được những Ä‘iều má»›i trong cái tưởng nhÆ° cÅ©. Ta Ä‘ã gặp má»™t số quyển sách nhÆ° thế. Điều này càng làm cho chúng ta thấy vai trò của hÆ° cấu trong tiểu thuyết lịch sá»­.

Má»™t vấn đề vô cùng quan trọng trong sáng tác tiểu thuyết lịch sá»­ là vấn đề Ä‘ánh giá lịch sá»­. Lịch sá»­ diá»…n ra vá»›i các sá»± kiện và nhân vật nhất định. Nó diá»…n ra chỉ má»™t lần và không lặp lại. Ta cứ tưởng nhÆ° nó hoàn toàn cố định, song không phải. DÆ°á»›i con mắt của nhiều người khác nhau và những cái nhìn ở những thời đại khác nhau, sẽ có nhiều ý kiến khác nhau.

Tôi nghÄ© tính dá»… nhạy cảm, dá»… gây tranh cãi cÅ©ng là tính hấp dẫn của đề tài lịch sá»­. Nếu nhÆ° có tranh cãi, có sá»± không đồng thuận cÅ©ng là lẽ thường và lành mạnh trong má»™t nền văn học dân chủ tiến bá»™. Nhà văn viết về đề tài lịch sá»­ chúng tôi trÆ°á»›c khi viết Ä‘ã phải Ä‘ánh giá lịch sá»­ sao cho công bằng, khách quan khoa học, tránh chủ quan làm sai lệch vấn đề. Nhà văn chịu trách nhiệm về những trang viết của mình. Còn những nhà phê bình, nhà quản lý thì cÅ©ng nên bình tÄ©nh khách quan, tránh thành kiến, Ä‘ao to búa lá»›n”.

Theo nhà phê bình văn học Lã Nguyên: “Má»™t trong những cách tân nghệ thuật quan trọng của Nguyá»…n Xuân Khánh là đổi má»›i nguyên tắc truyện kể, biến tiểu thuyết thá»±c sá»± trở thành câu chuyện của mình và về mình, mang đậm dấu ấn của má»™t cá tính sáng tạo. Ông sá»­ dụng kết cấu nhÆ° má»™t ngôn ngữ nghệ thuật đầy sức mạnh. Tiểu thuyết của ông mở rá»™ng “khung” văn bản, tạo ra má»™t không gian lịch sá»­ có chiều sâu, chứa Ä‘á»±ng nhiều lá»›p văn hoá truyện kể còn lÆ°u giữ trong kí ức nhân loại, mang lại cho chúng những nét nghÄ©a má»›i mẻ. Văn hoá xá»­ thế và cặp đối lập “âm – dÆ°Æ¡ng” là mã tạo nghÄ©a truyện kể trong ba cuốn tiểu thuyết gần Ä‘ây của Nguyá»…n Xuân Khánh. Dá»±a vào bá»™ mã nghệ thuật này, ông Ä‘ã biến má»™t chủ đề trung tâm liên quan liên quan tá»›i vận mệnh dân tá»™c trong suốt hàng ngàn năm lịch sá»­ thành ba khúc biến tấu mang tên “Hồ Quý Ly”, “Mẫu thượng ngàn” và “Äá»™i gạo lên chùa”. Từ “Làng nghèo”, “Miền hoang tưởng”, “TrÆ° cuồng” chuyển qua những khúc biến tấu này, Nguyá»…n Xuân Khánh chuyển từ tiểu thuyết vạch trần thá»±c tại sang tiểu thuyết luận đề lịch sá»­.

Tiểu thuyết luận đề lịch sá»­ biến nhân vật thành má»™t hệ thống Ä‘iểm nhìn phát ngôn cho tÆ° tưởng tác giả, cản trở nhà văn trong việc sá»­ dụng khẩu ngữ và lá»›p ngôn từ đậm chất văn xuôi. Vì thế, dẫu có nhiều cách tân nghệ thuật thế nào,“Hồ Quý Ly”, “Mẫu thượng ngàn” và “Äá»™i gạo lên chùa” vẫn không vượt ra ngoài khuôn khổ của “lối viết cổ Ä‘iển”.

Theo Nguyá»…n Việt Chiến/Báo Công an nhân dân