Hát Xoan là di sản đầu tiên trên thế giá»›i được UNESCO đồng ý rút khỏi Danh

sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, chuyển sang Danh

sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. 

“Đây là lần đầu tiên, Ủy ban Liên Chính phủ quyết định rút má»™t di sản ra khỏi Danh sách di sản văn h phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp để chuyển sang Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều này khẳng định những ná»— lá»±c của các cấp, các ngành và cá»™ng đồng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của dân tá»™c,” đại diện Cục Di sản Văn hóa - Bá»™ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định.

TrÆ°á»›c Ä‘ó, vào ngày 24/11/2011, UNESCO Ä‘ã ghi danh Hát Xoan vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của thế giá»›i.

Nỗ lực phục hồi

Báo cáo định kỳ quốc gia về tình trạng của Hát Xoan chỉ rõ, trong thời gian qua, những ná»— lá»±c của cá»™ng đồng địa phÆ°Æ¡ng và Chính phủ Ä‘ã khôi phục Ä‘áng kể khả năng tồn tại của di sản này kể từ khi được ghi danh tại Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của thế giá»›i.

Cụ thể, vào năm 2009, bốn phường Xoan có khoảng 100 người hát và nhạc công (trong Ä‘ó, hÆ¡n má»™t ná»­a Ä‘ã trên 60 tuổi), hoạt Ä‘á»™ng không thường xuyên. Đến nay, số thành viên của các phường đạt gần 200 người (vá»›i Ä‘á»™ tuổi trung bình là 35).

Nếu nhÆ° ở thời Ä‘iểm năm 2009 chỉ có 7 người trong tổng số 31 nghệ nhân cao tuổi (từ 80-104 tuổi) có khả năng trình diá»…n và truyền dạy các bài bản cổ của Hát Xoan thì đến nay, Ä‘ã có 62 người kế nhiệm được Ä‘ào tạo, trang bị đầy đủ các kỹ năng để truyền dạy.

 
Bên cạnh Ä‘ó, Ä‘ánh giá Ủy ban Liên Chính phủ về thá»±c hiện Công Æ°á»›c bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (Công Æ°á»›c 2003) cÅ©ng chỉ rõ, dá»± án bảo vệ và phát huy giá trị di sản Hát Xoan được Thủ tưởng Chính phủ Việt Nam phê duyệt (thá»±c hiện từ năm 2013 và tiếp tục cho đến năm 2020) Ä‘ã Ä‘óng má»™t vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ và phục hồi di sản vá»›i sá»± há»— trợ đầy đủ của cá»™ng đồng.

Việc truyền dạy Hát Xoan được triển khai đồng thời vá»›i việc Ä‘ào tạo, phổ biến kiến thức về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, phục hồi không gian cần thiết để thá»±c hành di sản, sÆ°u tập các tài liệu văn học trên thá»±c tế, giá»›i thiệu di sản trong trường học…

Di sản Hát Xoan Ä‘ã được kiểm kê rá»™ng rãi vá»›i sá»± tham gia của cá»™ng đồng từ năm 2012 và các thông tin được cập nhật hàng năm.

Bởi vậy, Ủy ban Liên Chính phủ Ä‘ã ghi nhận đề nghị của Việt Nam về việc Ä‘Æ°a Hát Xoan Phú Thọ, Việt Nam ra khỏi Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Truyền thống “uống nÆ°á»›c nhá»› nguồn”

Nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan - nguyên Phó Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam cho biết, Hát Xoan (còn có tên gọi khác là Hát Lãi Lèn, Hát Đúm, Hát Thờ, Hát Cá»­a Ä‘ình) là má»™t trong những nét sinh hoạt văn hóa Ä‘á»™c Ä‘áo của nhân dân Phú Thọ.

Hát Xoan thường được tổ chức vào má»—i dịp Tết đến, Xuân về để tưởng nhá»› công Æ¡n các vua Hùng, Ä‘ón chào năm má»›i và cầu mong má»™t năm mÆ°a thuận, gió hòa, mùa màng tÆ°Æ¡i tốt, nhà nhà no đủ, quốc thái dân an.

Theo thông báo từ Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, Hồ sÆ¡ đề cá»­ Hát Xoan vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Ä‘ã Ä‘áp ứng được các tiêu chí sau:

1/ Những thá»±c hành di sản Hát Xoan là má»™t cách thờ cúng và bày tỏ lòng biết Æ¡n đối vá»›i các vị vua Hùng. Các học viên Xoan được tổ chức thành các phường hát vá»›i người đứng đầu được gọi là các ông/bà “Trùm.”

Đó là những người bảo tồn các bài hát, chọn đệ tá»­, truyền dạy bài bản, phong cách hát và tổ chức các hoạt Ä‘á»™ng của phường.

Thông báo của Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể khẳng định: “Hồ sÆ¡ đề cá»­ thể hiện cách thức các cá»™ng đồng Ä‘ã đầu tÆ° nhiều công sức vào việc phổ biến kiến thức và truyền dạy Hát Xoan cho những người lÆ°u giữ má»›i, từ Ä‘ó, chức năng xã há»™i của việc thá»±c hành được tăng cường. Hát Xoan tạo ra sá»± gắn kết, hòa hợp, tôn trọng lẫn nhau của cá»™ng đồng cÆ° dân bản địa, thể hiện sá»± kế tục qua việc kết nối di sản sống vá»›i nhu cầu thá»±c hành ngày nay.”

Bên cạnh Ä‘ó, truyền thống “uống nÆ°á»›c nhá»› nguồn” cÅ©ng được thể hiện rõ ở di sản này. “Không có yếu tố nào của Hát Xoan không tÆ°Æ¡ng thích vá»›i các văn kiện quốc tế về quyền con người hoặc cản trở sá»± phát triển bền vững,” thông báo của Ủy ban Liên Chính phủ nhấn mạnh.

2/ Di sản này Ä‘ã trải qua thời kỳ mai má»™t nghiêm trọng (trong thế ká»· 20) và Ä‘ã được khôi phục thành công nhờ vào những ná»— lá»±c Ä‘áng kể của cá»™ng đồng địa phÆ°Æ¡ng và các bên liên quan khác. Bởi vậy. việc Ä‘Æ°a Hát Xoan vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là ví dụ về má»™t di sản được thá»±c hành hiệu quả; từ Ä‘ó, tạo ra cảm hứng đối thoại vá»›i cá»™ng đồng trên toàn thế giá»›i về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể. Đây cÅ©ng là cÆ¡ há»™i để tôn vinh các nghệ nhân, khuyến khích họ truyền đạt kiến thức cho các thế hệ trẻ.

3/ Các ná»— lá»±c phục hồi được xem xét trong khuôn khổ của dá»± án dài hạn về việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản Hát Xoan (giai Ä‘oạn 2013-2020). Các cá»™ng đồng, nhóm và cá nhân liên quan đảm bảo cho sá»± tồn tại của di sản này (thông qua các nghiên cứu và ná»— lá»±c nhằm thu thập, phục hồi và và truyền dạy các bài bản Xoan, thành lập phường Xoan và tổ chức các câu lạc bá»™ Hát Xoan).

“Nhà nÆ°á»›c và các cÆ¡ quan có thẩm quyền Ä‘ã đầu tÆ° khá nhiều vốn và nguồn nhân lá»±c vào việc bảo vệ truyền thống. Các biện pháp bảo vệ được đề xuất là thá»±c tế và khả thi, bao gồm: thành lập quỹ bảo vệ Xoan, há»— trợ cho má»—i Há»™i Xoan, phục hồi không gian Xoan, tổ chức các các khoá tập huấn, các lá»… há»™i có trình diá»…n Xoan, xuất bản sách, tài liệu về hát Xoan và xây dá»±ng các chÆ°Æ¡ng trình truyền thông thường xuyên. Khảo sát về tính khả thi của di sản được thá»±c hiện thường xuyên,” thông báo của Ủy ban Liên Chính phủ chỉ rõ.

4/ Quá trình xây dá»±ng hồ sÆ¡ đề cá»­ Ä‘ã được tiến hành vá»›i sá»± tham gia tích cá»±c của cá»™ng đồng trong bốn phường Xoan; tham vấn ý kiến các học viên và Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, Cục Di sản Văn hoá (Bá»™ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy Di sản văn hoá Việt Nam và Viện Âm nhạc Việt Nam.

Điều này Ä‘ã được chứng minh thông qua việc cung cấp các văn bản đồng thuận từ các thành viên cá»™ng đồng và các cán bá»™ quản lý văn hóa của địa phÆ°Æ¡ng.

5/ Di sản này Ä‘ã được Ä‘Æ°a vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia của Việt Nam năm 2012. Cùng vá»›i các cá»™ng đồng liên quan, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ Ä‘ã cập nhật việc kiểm kê Hát Xoan trong giai Ä‘oạn từ 2012-2015.

NhÆ° vậy, tính đến thời Ä‘iểm này, Việt Nam còn có 11 di sản được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, bao gồm: Nhã nhạc cung Ä‘ình Huế (2003), Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên (2005), Dân ca quan họ (2009), Há»™i Gióng (2010), Tín ngưỡng thờ cúng Hùng VÆ°Æ¡ng (2012), Đờn ca tài tá»­ (2013), Dân ca Ví, Giặm Nghệ TÄ©nh (2014), Nghi lá»… và trò chÆ¡i kéo co (2015), Thá»±c hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (2016) và Nghệ thuật Bài chòi Trung Bá»™ (2017) và Hát Xoan (2017).

Bên cạnh Ä‘ó, năm 2009, Ca trù cÅ©ng Ä‘ã được Ä‘Æ°a vào Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của thế giá»›i.

Theo TTXVN