Từ năm 2005, Há»™i Nhà báo Việt Nam Ä‘ã ban hành Quy định về đạo đức người làm báo Việt Nam vá»›i 9 Ä‘iều, hầu hết các Ä‘iều mang tính vận Ä‘á»™ng, định hÆ°á»›ng và kêu gọi nhà báo thá»±c hiện tác nghiệp theo lÆ°Æ¡ng tâm và trách nhiệm

Theo quy định của Luật Báo chí 2016, Quy định về đạo đức phải được luật hóa, là má»™t tiêu chí quan trọng để hÆ°á»›ng dẫn, chế tài hoạt Ä‘á»™ng của nhà báo, cÆ¡ quan báo chí cÅ©ng nhÆ° xá»­ lý sai phạm của nhà báo.

Rõ ràng, nghề làm báo là má»™t nghề có trách nhiệm nặng nề đối vá»›i xã há»™i, cá»™ng đồng và đối vá»›i con người. Nghề báo luôn chịu sá»± chi phối, kiểm soát bởi hệ thống đạo đức, thể thức, định chế hết sức khắt khe. Theo nhà báo Phan Hữu Minh - Trưởng Ban kiểm tra Há»™i Nhà báo Việt Nam, vá»›i báo chí nhiều khi chính những chuẩn má»±c đạo đức má»›i thá»±c sá»± chi phối những hành vi nghề nghiệp của nhà báo. Còn vá»›i nhà báo Hữu Thọ - Nguyên Trưởng Ban TÆ° tưởng - Văn hóa Trung Æ°Æ¡ng, người được nhiều thế hệ người làm báo nể trọng vì tài năng và nhân cách Ä‘ã từng bá»™c bạch: "Tôi có thể chấp nhận má»™t bài báo có sai sót vì sá»± thiếu hiểu biết, thận trọng, nhÆ°ng họ là người quý trọng cái nghề của mình; tuy vậy tôi không bao giờ chấp nhận má»™t ngòi bút có dụng ý không chính Ä‘áng, má»™t ngòi bút ác!"

Câu hỏi đặt ra là: Đạo đức nghề nghiệp của người làm báo là gì? Yếu tố đạo đức nghề nghiệp của má»—i nhà báo được nhận diện nhÆ° thế nào? Và làm thế nào để phân biệt rõ được má»™t người làm báo chân chính, chuyên nghiệp có đạo đức vá»›i các yếu tố phi đạo đức trong hoạt Ä‘á»™ng báo chí?  Có người nói khó, không phải là không có lý do? NhÆ°ng nếu nhận định là hoàn toàn có thể nhận diện được, chắc chắn là có căn nguyên. Có nhiều cách để tiếp cận và nhận diện đạo đức nghề nghiệp người làm báo, còn theo thiển ý của bản thân tôi thì có lẽ: cụm từ “mắt sáng, lòng trong, bút sắc” của cố nhà báo Hữu Thọ Ä‘ã thể hiện rõ các hàm ý của ná»™i dung đạo đức nghề nghiệp người làm báo. Mắt sáng tức nhìn rõ, nhìn thá»±c, nhìn thấu; lòng trong không tÆ° lợi, dao Ä‘á»™ng vì má»™t mục Ä‘ích Ä‘en tối, thấp hèn nào và bút sắc - là ngòi bút có khả năng tạo dÆ° luận, Ä‘Æ°a sá»± kiện, con người ra trÆ°á»›c sá»± nhìn nhận, phán xét của xã há»™i. Sá»± trung thá»±c trong nghề, giữ uy tín vá»›i nghề để tạo nên tác phẩm báo chí chân chính có khả năng định hÆ°á»›ng dÆ° luận, mang tính cách mạng và tiến bá»™, thiết nghÄ© Ä‘ó là những phẩm chất tuyệt vời thể hiện sá»± chuyên nghiệp của nhà báo đạo đức.

Sá»± nhanh nhạy kịp thời và mang tính ảnh hưởng rá»™ng lá»›n của thời đại làm báo trong ká»· nguyên số càng đặt ra cho những người làm báo trong thời đại của cách mạng công nghiệp 4.0 những thách thức má»›i. Làm thế nào để các nhà báo vượt qua cám dá»—, không biến mình thành người săn tin vô cảm trên mạng Internet, tránh những sai lầm chết người gây tổn hại nghiêm trọng đến cá»™ng đồng, xã há»™i? Má»™t lần nữa đạo đức nghề nghiệp người làm báo chính là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất nhà báo phải tá»± đặt ra yêu cầu cao vá»›i vấn đề đạo đức bản lÄ©nh nghề nghiệp.

Nhìn trong dòng chảy sôi Ä‘á»™ng của báo chí Thanh Hóa thời gian qua có thể thấy những bài báo và những câu chuyện bên lề, hậu trường nghề báo có cả niềm vui và ná»—i buồn; những mặt trái của đạo đức làm nghề trong ká»· nguyên số và cả những ná»— lá»±c, cố gắng tuyệt vời của những người làm báo chân chính.

Không buồn sao được khi có những thông tin, tin bài phản ánh về má»™t căn biệt thá»± đẹp ở giữa lòng thành phố thì lại giật tít: “Sá»± thật bất ngờ về phủ chúa lá»™ng lẫy xứ Thanh”. Và chắc chắn nếu không tỉnh táo, các nhà báo sẽ trở thành nạn nhân của thông tin giật gân trên mạng Facebook khi không kiểm chứng thông tin: gần 300 phạm nhân chết Ä‘uối ở trại giam số 5 - Bá»™ Công an. Má»›i Ä‘ây tại cuá»™c họp giao ban báo chí tháng 10, đại diện Phòng PA83 Công an tỉnh Thanh Hóa Ä‘ã thông tin má»™t sá»± kiện không lấy gì làm đẹp đẽ trong làng báo, Ä‘ó là phóng viên má»™t tạp chí ở Hà Ná»™i Ä‘ã đến má»™t trường học ở huyện TÄ©nh Gia để tìm hiểu thông tin. Thông tin về giáo dục thì không thấy kiểm chứng, tác nghiệp, lại làm phiền đời tÆ° má»™t cô giáo khiến người chồng của cô giáo này vi phạm pháp luật bằng cách nhắn tin vào số máy của nhà báo để răn Ä‘e.

Hành xá»­ chÆ°a thật đẹp, thận trọng, và Ä‘úng quy trình của người làm báo và cả sá»± thiếu thận trọng, thiếu kỹ năng nghề nghiệp Ä‘ang khiến má»™t số nhà báo, má»™t số tờ báo bị méo mó về hình ảnh, và Ä‘ang khiến cho công chúng, dÆ° luận đặt ra câu hỏi về đạo đức nghề nghiệp người làm báo ở Ä‘âu?

Rõ ràng từ những cảnh báo của các nhà báo tiền bối và cả thá»±c tiá»…n đời sống báo chí ở xứ Thanh, có thể mạnh dạn nêu ra thá»±c trạng hiện nay Ä‘ang là vấn đề thách thức vá»›i các nhà báo chân chính Ä‘ó là: Lợi dụng báo chí nhÆ° công cụ để tá»± đề cao, để nổi danh hòng trúng cá»­ trong các cuá»™c “thi”, không chỉ có chuyện “loạn Sao, loạn Hậu” mà cả trong những cuá»™c tranh giành chức vụ chính trị; Lợi dụng báo chí để hạ đối thủ cạnh tranh trong kinh doanh và trong cả chính trị; Lợi dụng báo chí để trả thù cá nhân và lợi dụng báo chí để che chắn tá»™i ác, bảo vệ tá»™i phạm… Nguyên nhân tại sao? Câu trả lời không khó nhận diện, Ä‘ó là yếu tố kinh tế thị trường của báo chí. Nhiều tờ báo hiện Ä‘ang khó khăn cân đối thu - chi, cho nên tìm cách Ä‘Æ°a tin giật gân, câu khách để bán báo, câu số người truy cập để tìm thêm quảng cáo, có tiền nuôi quân, giữ cây bút giỏi. Các số phụ, các trang tin Ä‘iện tá»­ ồ ạt ra đời trong mấy năm vừa rồi, Ä‘ó cÅ©ng là biểu hiện xu thế thÆ°Æ¡ng mại hóa báo chí? Còn nguyên nhân căn bản Ä‘ó là việc ngại, lười rèn luyện, tu dưỡng của phóng viên; sá»± giám sát lỏng lẻo của các Ban biên tập về hành vi đạo đức của người làm báo; không chỉ là những người làm báo trẻ, trong Ä‘ó trách nhiệm của các đồng chí Tổng biên tập các tờ báo là rất quan trọng.

Tuy nhiên, trong bức tranh báo chí ở Thanh Hóa thời gian qua, có nhiều những Ä‘iểm sáng thể hiện đạo đức người làm báo. Đó là sá»± đồng lòng, đồng thuận của các nhà báo của các tờ báo Trung Æ°Æ¡ng Ä‘óng trên địa bàn và báo chí Thanh Hóa trong việc tuyên truyền, phản ánh về sá»± kiện Danh xÆ°ng Thanh Hóa bắt đầu từ năm 1029; phản biện rất xác Ä‘áng dẫn đến sá»± Ä‘iều chỉnh của má»™t số trường học trên địa bàn tỉnh nhằm chấn chỉnh việc lạm thu đầu năm học; cảnh tỉnh về vai trò, sá»± vào cuá»™c của cấp ủy, chính quyền đối vá»›i nạn cát tặc; nêu gÆ°Æ¡ng nhân tố má»›i tích cá»±c đấu tranh chống lãng phí, tiêu cá»±c, gÆ°Æ¡ng thanh niên khởi nghiệp trong toàn tỉnh..

Rõ ràng, chúng ta có quyền tin tưởng và hy vọng về bức tranh tÆ°Æ¡i sáng của đời sống báo chí tỉnh Thanh, mà ở Ä‘ó những hạt nhân là những nhà báo chuyên nghiệp, giữ vững đạo đức cách mạng luôn có sức lan tỏa, lay Ä‘á»™ng, tạo nên trường lá»±c đẩy lùi những hành vi tiêu cá»±c trong má»—i trang báo, tờ báo và trong cả cá»™ng đồng làng báo trong tỉnh.

Niềm tin của công chúng, của nhân dân, của Đảng bá»™, chính quyền trong tỉnh đối vá»›i những người làm báo xứ Thanh chỉ có thể luôn được giữ bằng chữ tín. Chữ tín này là thÆ°á»›c Ä‘o của sá»± trung thá»±c, tiến bá»™ và cách mạng - những giá trị thiêng liêng của má»—i nhà báo, tờ báo hÆ°á»›ng đến. Và có lẽ, chÆ°a bao giờ sá»± kiểm tra, giám sát về vấn đề đạo đức người làm báo lại nóng đến vậy. Đạo đức người làm báo Ä‘ã thể hiện rõ trong Luật Báo chí, quy định đạo đức nghề nghiệp của Há»™i Nhà báo Việt Nam, còn vấn đề thá»±c hiện nhÆ° thế nào và được đến Ä‘âu lại từ những cá nhân nhà báo và vai trò, trách nhiệm của má»—i cÆ¡ quan báo chí.

Nguyễn Hường