Phỏng vấn là má»™t cuá»™c đấu trí đặc biệt

Trường Đại học Báo chí Lille - má»™t trường đại học chuyên ngành rất có uy tín không chỉ ở nÆ°á»›c Pháp vá»›i bề dày ngót 1 thế ká»· Ä‘ào tạo, bồi dưỡng tất cả loại hình báo chí không chỉ ở nÆ°á»›c sở tại, mà còn giúp đỡ, hợp tác Ä‘ào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho nhà báo ở nhiều nÆ°á»›c trên thế giá»›i, trong Ä‘ó có Việt Nam.

Tạp chí Người Làm báo ghi lại ý kiến trao đổi giữa nhà báo Nguyá»…n Xuân LÆ°Æ¡ng vá»›i nhà báo Loic Hervouet - Tổng Giám đốc trường Đại học Lille và nhà báo Eric Maitrot (giảng viên) về chủ đề phỏng vấn trong nghề báo.

Xuân LÆ°Æ¡ng (XL): ThÆ°a nhà báo Loic Hervouet - Tổng Giám đốc trường Đại học Báo chí Lille: Má»™t trường đại học chuyên nghề báo lâu năm, sinh viên không phải là ít, khách vãng lai cÅ©ng nhiều, sao trường lại có vẻ yên ắng thế.

Tổng Giám đốc Loic Hervouet (Loic): Vâng, trường học phải yên tÄ©nh thì má»›i dạy và học tốt. Nó khác trường phổ thông dành cho tuổi học trò. Đây vốn là xí nghiệp sản xuất dược phẩm của nÆ°á»›c Pháp xây từ năm 1902; còn trường Lille ở Ä‘ây từ ngày đầu lập trường. Má»—i lá»›p Ä‘ào tạo hay bồi dưỡng thường chỉ có trên dÆ°á»›i 10 sinh viên. PhÆ°Æ¡ng tiện, thiết bị phục vụ giảng dạy, học tập đầy đủ, cập nhật. Hệ thống thÆ° viện đặt ngay khu vá»±c trung tâm...

XL: Thông tin của báo chí hiện nay thường được viết dÆ°á»›i những dạng nào, thÆ°a ông ?

Loic: Thông tin thường được viết dÆ°á»›i hai dạng phỏng vấn và phóng sá»±. Đó là 2 thể loại được nhiều Ä‘á»™c giả quan tâm, ít khi được viết dÆ°á»›i dạng phân tích hoặc phản ảnh thông tin Ä‘Æ¡n thuần. Ngoài hai dạng trên, tiểu phẩm, vá»›i lợi thế ngắn gọn, bút pháp đặc biệt và mang hÆ¡i thở cuá»™c sống cÅ©ng được người đọc Æ°a thích.

XL: Độ dài của má»™t bài báo?

Loic: Lúc má»›i cầm tờ báo trên tay, người đọc không mấy khi đọc ngay các bài báo dài, trừ trường hợp họ đặc biệt quan tâm đến chủ đề bài báo Ä‘ó. Người làm báo cần nhá»›, Ä‘á»™c giả luôn sá»­ dụng thời gian eo hẹp của mình, nên thường đọc các bài ngắn trÆ°á»›c, nếu còn thì giờ má»›i đọc các bài dài. Những tin ngắn (Ä‘á»™ mÆ°Æ¡i lăm dòng) dá»… thu hút sá»± chú ý người đọc.

Các báo nÆ°á»›c Mỹ thống kê, Ä‘á»™c giả sẽ đọc khoảng 60% tổng số các tin vắn. Ngay báo chí của Pháp cÅ©ng có rất nhiều tin vắn, thông thường được Ä‘óng khung, những từ hay câu quan trọng nhất được in đậm nét.

XL: Vừa rồi, Tổng Giám đốc Loic... có nói 2 thể loại phỏng vấn và phóng sá»± thường được người đọc thích thú. Đó là nét riêng báo chí Pháp hay là của chung báo giá»›í trong thế giá»›i Ä‘Æ°Æ¡ng đại. Ý của ông Eric Maitrot thế nào?

Eric Maitrot (Eric): Tôi cÅ©ng nghÄ© nhÆ° ông Tổng Giám đốc Loic. Ta biết, mọi bÆ°á»›c thu thập thông tin trên báo chí đều là má»™t loại phỏng vấn. Nó là má»™t thể loại viết báo cÆ¡ bản, tồn tại, phát triển nhÆ° má»™t thể loại không thể nào thiếu của báo chí nói chung.

XL: Khái niệm của thể loại viết báo cÆ¡ bản được hiểu nhÆ° thế nào?

Eric: Khái niệm cÆ¡ bản hay còn được gọi là thá»±c hành cÆ¡ bản, thá»±c hành chuyên nghiệp là nhà báo Ä‘i gặp má»™t con người cụ thể, đặt ra những câu hỏi và sau Ä‘ó đăng tải ná»™i dung cuá»™c gặp Ä‘ó dÆ°á»›i dạng câu hỏi và trả lời má»™t cách ngắn gọn, cô đọng nhất.

Nói thá»±c hành cÆ¡ bản còn hàm ý nói tất cả phóng sá»±, Ä‘iều tra, câu hỏi người đối thoại đều được tạo nên từ má»™t loạt tiểu phỏng vấn (mini).

XL: Phỏng vấn chính là kể lại câu chuyện của những lần gặp gỡ. ThÆ°a ông?

Eric: Vâng, Ä‘úng thế. Má»™t cuá»™c gặp được tổ chức, diá»…n ra theo những quy tắc về giờ hẹn, văn hóa giao tiếp dá»±a trên năng lá»±c cá nhân nhÆ° mọi cuá»™c gặp gỡ khác có mục Ä‘ích nghề nghiệp.

Để phỏng vấn thành công, tất yếu phụ thuá»™c vào chất lượng liên hệ trÆ°á»›c, đến lúc làm quen và những phút đầu tiên gặp gỡ là phải hấp dẫn, há»›p hồn người được phỏng vấn. Bằng cách nào Ä‘ây? NghÄ©a là cần làm cho họ thấy được bạn Ä‘ã chọn anh ta để phỏng vấn chứ không phải là người khác để luận bàn về má»™t việc nào Ä‘ó mà báo chí quan tâm.

NhÆ°ng thế chÆ°a đủ, còn phải để đối tác của mình biết được bản thân mình nắm được những ná»™i hàm chủ yếu của chủ đề phỏng vấn, tÆ°Æ¡ng tá»± bạn là người kỵ sÄ© cầm cÆ°Æ¡ng, bờm ngá»±a có tung bay trong gió hay không tùy thuá»™c người phỏng vấn. Trong trường hợp hiểu và làm ngược lại những Ä‘iều vừa nói là nguy hại cho người được tòa soạn cá»­ Ä‘i phỏng vấn, thậm chí có khi tay trắng hoặc cuá»™c phỏng vấn thiếu chất lượng...

XL: Ông có thể nói kỹ hÆ¡n về phÆ°Æ¡ng pháp, nghệ thuật phỏng vấn trong báo chí nói chung và báo viết nói riêng?

Eric: Äây là má»™t ná»™i dung quan trọng, và có nhiều ná»™i hàm, nhÆ°ng có thể chia vấn đề này thành 3 công Ä‘oạn khác nhau nhÆ°ng cùng má»™t chuá»—i liên hoàn. Má»™t là, chuẩn bị phỏng vấn. Hai là, thá»±c hiện phỏng vấn. Ba là, những việc làm sau phỏng vấn.

Đừng quá phụ thuá»™c vào câu hỏi Ä‘ã chuẩn bị, mà hãy tùy cÆ¡ ứng biến khi người đối thoại, nhấn mạnh hay lÆ°á»›t qua, thậm chí bỏ qua má»™t số Ä‘iểm Ä‘ã có trong ná»™i dung dá»± định phỏng vấn.

Chuẩn bị phỏng vấn (nắm vững chủ đề, nắm kỹ thông tin về người được phỏng vấn từ quá trình công tác đến chính kiến của họ, biết nhiều về họ, sẽ làm họ cảm phục người Ä‘i phỏng vấn). Chuẩn bị câu hỏi, sắp xếp thứ tá»± câu hỏi trên giấy hoặc trong đầu, nhấn mạnh những chi tiết cần biết để thông tin cho bạn đọc vá»›i những chi tiết đắt nhất, giá trị nhất, hấp dẫn nhất.

Mặt khác không được để người được phỏng vấn “lái” câu chuyện của mình sang hÆ°á»›ng có lợi cho họ. Người Ä‘i phỏng vấn cần tỉnh táo chá»— này để không bị “mắc bẫy”.

Chung lại, phỏng vấn là má»™t cuá»™c đấu trí đặc biệt, không hÆ¡n không kém giữa má»™t người biết (người được phỏng vấn) và má»™t người muốn biết (phóng viên). Cuá»™c phỏng vấn hấp dẫn hay không tùy thuá»™c chủ để, người hỏi, người trả lời, quá trình diá»…n đạt, dẫn dắt của Ä‘ôi bên...

Trong khi phỏng vấn, phóng viên đồng thời làm 3 việc: Nghe người Ä‘ối thoại; ghi chép phần trả lời của họ; suy nghÄ© về ná»™i dung của phần trả lời để quyết định đặt câu hỏi tiếp theo hay gút lại. Quả là nhiều việc, nhÆ°ng Ä‘ã dấn thân vào nghề báo là phải thế. Má»™t chút xíu thiếu tập trung là “gió” bay về trời.

Khi giảng bài ở lá»›p, có sinh viên nói vá»›i tôi rằng, thời công nghiệp Ä‘iện tá»­, phỏng vấn Ä‘ã có máy ghi âm làm thay, cần gì phải ghi chép cho mệt, thÆ°a thầy!

Tôi nói vá»›i họ, Ä‘ành rằng là thế, nhÆ°ng phóng viên vẫn phải ghi chép để “chá»™p” được những giây phút quan trọng nhÆ° là Ä‘iểm nhấn trong đối thoại. Nhờ Ä‘ó, khi viết bài, bạn có thêm những chi tiết đắt giá trong những giây phút phỏng vấn: nghe, nhìn, ghi chép và phản ứng để ta có được những cảm nhận tin cậy, thú vị hay là những câu trả lời thiếu logic...

Nhà báo, vâng, xin anh đừng ngần ngại hỏi lại má»™t vấn đề gì Ä‘ó khi không hiểu.

XL: ThÆ°a ông Erics, vậy là đồng thời vừa ghi âm vừa ghi chép?

Eric: Việc này còn tùy thuá»™c Ä‘á»™ dài của cuá»™c phỏng vấn, nhất là cuá»™c phỏng vấn có thời lượng khoảng trên ná»­a tiếng đồng hồ; Ä‘iều kiện của cuá»™c phỏng vấn (trong phòng kín hay ngoài trời); cÅ©ng nên nói thêm, Ä‘ôi khi máy ghi âm “lười biếng” mình tưởng nó cùng ta làm việc, nhÆ°ng khi trở về tòa báo mở máy ghi âm không hề có má»™t tiếng nào của cuá»™c trò chuyện. Điều này tôi và không ít đồng nghiệp Ä‘ã từng gặp

XL: Vâng, tôi cÅ©ng Ä‘ã từng gặp nhÆ° thế. Lúc Ä‘ó thầm cảm Æ¡n cái sổ tay Ä‘ã cứu mình để không hề tay trắng. Thế còn sau phỏng vấn, thÆ°a ông Eric?

Eric: Lúc này phóng viên làm bà ná»™i trợ giỏi hay là tồi (cười). Vâng, trừ má»™t số trường hợp thật đặc biệt, không thể nào viết lại má»™t bài phỏng vấn nhÆ° Ä‘ã diá»…n ra. Còn lại bạn phải tá»± xào nấu lại hình thức, thêm gia vị, mắm muối nhÆ°ng không làm ảnh hưởng đến ná»™i dung.

XL: NghÄ©a là thế nào?

Eric: Chỉnh lại câu hỏi cho gọn, sắc, dá»… nghe...; thay đổi trật tá»± câu hỏi và trả lời. Hoàn chỉnh lại phần trả lời có tính chất văn viết, văn nói hay văn kèm hình ảnh.

Tôi muốn nhấn mạnh, tất các các bÆ°á»›c mà chúng ta vừa trao đổi không má»™t chút nào Ä‘i ngược lại đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, nghề báo.

XL: Ở Việt Nam, cÅ©ng có không ít người được phỏng vấn thường yêu cầu phóng viên cho họ xem lại bài trả lời trÆ°á»›c khi đăng báo hay phát thanh, phát hình. Người có chức quyền thường đặt ra nhÆ° thế, còn phóng viên thường “mắc kẹt”. Ý ông thế nào?

Eric: TrÆ°á»›c hết phải nói, phóng viên không bao giờ tá»± đề nghị việc này. Người làm báo ở Pháp gọi Ä‘ó là tạo ra cho người được phỏng vấn má»™t thói quen không hay, nếu nói là không đẹp, thiếu lịch sá»±.

Nếu người được phỏng vấn là má»™t nhân vật chính trị quan trọng, việc người Ä‘ó yêu cầu đọc lại là cần thiết vì trong thời Ä‘iểm nào Ä‘ó có thể ảnh hưởng đến chính trị, xã há»™i mà báo chí phải rất tỉnh táo để góp phần hÆ°á»›ng dẫn công luận...

Vì sao? Đã có không ít người được phỏng vấn đề nghị phóng viên bỏ hoặc lược bỏ những thông tin má»›i và hay nhất, vô tình họ là người kiểm duyệt báo chí, cÅ©ng có thể người Ä‘ó ngại tranh luận khi bài báo được đăng, nên má»›i làm thế. Trong trường hợp yêu cầu Ä‘ó nhÆ° thể “bắt buá»™c”, người phóng viên phải bàn vá»›i Tổng biên tập để có kế sách, ví nhÆ° chỉ để họ đọc lại trên băng ghi âm phỏng vấn thô, không chấp nhận đọc lại bài viết Ä‘ã hoàn chỉnh hoặc từ chối không đăng bài Ä‘ó... Đây cÅ©ng là má»™t cuá»™c đấu trí sau phỏng vấn.

XL: ThÆ°a ông Loic, sáng nay tôi có đến thÆ° viện của trường và đọc lÆ°á»›t qua chÆ°Æ¡ng 6 của cuốn “Viết cho Ä‘á»™c giả” mà ông là tác giả, ông có nói rất thú vị về việc đặt đầu đề cho bài báo. Ông có thể tóm lược?

Loic: Äáº·t đầu đề hay là tít bài cho bài báo là má»™t trong những việc làm có tính quyết định số phận của bài báo. Mọi người đều biết, bài báo hay, nhÆ°ng cái đầu đề lại quá dở có thể làm giảm Ä‘i má»™t ná»­a Ä‘á»™c giả. Đầu đề quan trọng đến ná»—i trÆ°á»›c Ä‘ây má»™t số tờ báo của Pháp có cả người chuyên đặt tít bài, Ä‘ó là những biên tập viên chuyên nghÄ© ra đầu đề hay để thu hút Ä‘á»™c giả. Có lúc Ä‘ã có cả giải thưởng. Giải Louis Rameix dành cho đầu đề hay nhất của các tờ báo trong năm.

XL: “Chân dung” của má»™t đầu đề hay là gì, thÆ°a ông Tổng Giám đốc?

Loic: TrÆ°á»›c hết là bắt mắt- nghÄ©a là má»™t đầu đề hấp dẫn, há»›p hồn ngay lập tức sẽ thu hút người đọc. Tiếp Ä‘ó, đầu đề cÅ©ng là má»™t yếu tố phân biệt phần nào Ä‘ó bài nào quan trọng hÆ¡n bài nào. Cuối cùng đầu đề hay là cách giúp Ä‘á»™c giả lá»±a chọn. Nói tổng quát là đầu đề phải rõ ràng, dể hiểu, ngắn và có hồn. Nói Ä‘úng hÆ¡n là vừa phải, Ä‘úng mức, không “Ä‘ao to búa lá»›n” hay quá yếu Ä‘uối.

XL: Còn ông Eric, quan niệm của ông về đầu đề hay tít bài báo?

Eric: Äáº§u đề hay tít bài báo phải đạt được hai tiêu chuẩn. Nôm na là rao bán bài viết làm sao cho quyến rÅ©, thu hút, bắt mắt Ä‘á»™c giả. Thứ hai, nên có lời nói đầu hay là lời tá»±a (sa pô). Nó cÅ©ng giống nhÆ° trong cinema, hãng phim có Ä‘oạn phim ngắn để quảng cáo. Thông thường người làm báo hay trích dẫn má»™t câu nào Ä‘ó (hay, đắt giá) trong bài báo để hút Ä‘á»™c giả Ä‘i thẳng vào chủ đề của bài báo.

Loic: Tôi muốn nói thêm về đầu đề hay là tít bài. (XL nói xen vào câu cảm Æ¡n).

Để giúp Ä‘á»™c giả chú ý đến bài viết của mình, còn có cách tạo ra càng nhiều “lối vào” bài viết càng hay. Trong giáo trình báo chí, người ta gọi Ä‘ó là cấp Ä‘á»™ 2. Nói gọn lại là có 5 yếu tố có thể níu giữ được họ, Ä‘ó là: Phụ đề đặt trÆ°á»›c hoặc sau đầu đề bài viết; lời nói đầu; má»™t Ä‘oạn đầu tiên của bài báo; phần kết; các tiêu đề nhỏ giữa bài báo.

XL: Chuyện Ä‘ã dài, xin cảm Æ¡n hai ông, những nhà báo tài ba của trường Đại học Báo chí Lille và của nÆ°á»›c Pháp

Theo Tạp chí Người Lao Động