Năm 1942, trong cuốn “Nhà văn Việt Nam hiện đại”, trong phần giá»›i thiệu về Ngô Tất Tố, VÅ© Ngọc Phan Ä‘ã cho rằng, má»™t trong bốn loại tác phẩm báo chí mà Ngô Tất Tố thường viết là “những bài đả kích những tệ tục, thói tham ô, dởm đời của bọn quan lại, cường hào tÆ° sản, những chuyện chÆ°á»›ng tai gai mắt, những chuyện bất công ngang trái trong xã há»™i cÅ©”(1) .

Tệ nạn tham nhÅ©ng trong chính quyền thá»±c dân, phong kiến

Ngay từ những năm đầu tiên bÆ°á»›c chân vào làng báo, Ngô Tất Tố Ä‘ã viết bài “Trừ tệ tham nhÅ©ng - tăng lÆ°Æ¡ng quan lại và kiểm soát quan lại - hai phÆ°Æ¡ng pháp ấy đằng nào hiệu quả hÆ¡n?”. Trong đầu đề bài báo, Ngô Tất Tố Ä‘ã khẳng định, tham nhÅ©ng nhÆ° má»™t tệ nạn Ä‘Æ°Æ¡ng nhiên trong Ä‘ám quan lại, Ä‘iều quan trọng nhất là phải bài trừ tệ nạn Ä‘ó bằng phÆ°Æ¡ng pháp nào và phÆ°Æ¡ng pháp nào hiệu quả hÆ¡n.

Là tệ nạn “Ä‘Æ°Æ¡ng nhiên”, Ngô Tất Tố Ä‘ã dùng những hình ảnh của loài “chuá»™t bọ”, bọn “sâu bọ”, là “những con mọt già đục khoét dân quê, bất kỳ việc gì, họ cÅ©ng nhÅ©ng lạm được cả” (2)... để chỉ thẳng mặt lÅ© quan tham, bọn cÆ°á»›p ngày, công khai bóc lá»™t người dân. Lối viết ví von thâm thúy, đả kích trá»±c diện nhÆ° vậy của Ngô Tất Tố thể hiện thái Ä‘á»™ ghê tởm, khinh bỉ của ông đối vá»›i những kẻ mang danh quan “phụ mẫu” trÆ°á»›c Cách mạng tháng Tám.

Ngô Tất Tố Ä‘ã Ä‘iểm mặt, chỉ tên: “Ä‘ám sai nha ở phủ huyện, kết giao vá»›i Ä‘ám chức việc ở làng tìm kế xui nguyên dục bị, dùng những mánh khóe quá»· quyệt để bóc lá»™t dân, vu hãm kẻ vô tá»™i vào vòng pháp luật... Bọn thầy cò là bọn lái buôn lẽ phải, lại là bọn thợ chế ra tá»™i ác nữa”(3) ; là bọn “cÆ°á»›p ngày, không ai ngờ lại còn có má»™t sá»± lo sợ nữa, Ä‘ó là sợ người nhà nÆ°á»›c”(4) ; là những tên tuổi chức danh cụ thể, nhÆ° “Nguyá»…n Khắc Khôi, lý trưởng xã HÆ°Æ¡ng Ngải... Hắn phạm tá»™i khai gian khung cá»­i, lấy bông mua sợi để bán lại vá»›i giá thật cao”(5) .

Ngô Tất Tố gọi hạng cò mồi việc quan ở cá»­a huyện là bọn “Nho” chuyên “bá»›i móc những việc trong hÆ°Æ¡ng thôn, xui bên nọ, giục bên kia, để dắt mối thÆ°a kiện cho quan thầy kiếm lời, càng bá»›i được nhiều việc, quan thầy càng yêu, sá»± mÆ¡ tưởng hàng ngày của chúng là được quan thầy tặng cho cái tên là đầy tá»› chân tay là hả lắm rồi”(6) .

Trong bài “Người nhà nÆ°á»›c” (Thời vụ, 1938), Ngô Tất Tố Ä‘ã nhận định, những người làm ở công đường, dù lá»›n dù nhỏ cÅ©ng là người nhà nÆ°á»›c, “ai dám chống cá»± thì sẽ bị khép vào tá»™i bất tuân thượng lệnh hoặc ngăn trở công chức nhà nÆ°á»›c! Chối cãi vào Ä‘âu, chỉ má»™t lời khai của “người nhà nÆ°á»›c” cÅ©ng đủ bằng chứng cho quan tòa buá»™c tá»™i rồi”(7). Vá»›i oai quyền nhÆ° thế, trong xã há»™i Ä‘ã phát sinh đủ các hạng nhân viên giả hiệu, từ quan tham, quan phán, đến lính nhà Ä‘oan, lính mật thám... tất cả đều tìm hết cách dọa nạt, bóc lá»™t những người khờ dại ở thôn quê.

Trong bài “Biểu tình ở Thanh Hóa” trên tờ Thời vụnăm 1938, Ngô Tất Tố viết: “lòng tham là thiên tính của loài người, cÅ©ng nhÆ° sá»± dữ tợn là thiên tính của giống hùm beo sÆ° tá»­”(8) . Ngô Tất Tố cho rằng, cái lòng tham nó bành trÆ°á»›ng được ở trong quan trường, chẳng qua là dân Ä‘ã xá»­ vá»›i quan nhã quá. Nếu gặp má»™t việc gì ám muá»™i, không thèm kiện cáo lôi thôi, người dân cứ việc rủ nhau thật Ä‘ông, đến tận cá»­a quan mà hỏi thì lần sau dẫu Ä‘em tiền nấu súp mà đổ vào miệng, các ông ấy cÅ©ng không dám ăn. Hùm beo sÆ° tá»­ ở rạp xiếc có dữ tợn Ä‘âu. Tinh thần và thái Ä‘á»™ của Ngô Tất Tố rất rõ ràng.

Sá»± cần thiết phải Ä‘iều tra cách làm giàu của Ä‘ám quan lại

Trong hồi ký “Bốn mÆ°Æ¡i năm nói láo”, VÅ© Bằng Ä‘ã kể lại chuyện ông cùng Ngô Tất Tố, VÅ© Trọng Phụng và Phùng Bảo Thạch rủ nhau làm tờ TÆ°Æ¡ng lai thành má»™t tờ tuần báo tranh đấu được người ta lÆ°u ý, Ä‘ó là má»™t tờ báo chuyên hÆ°á»›ng ngòi bút vào việc “đả kích quan trường, lên án chế Ä‘á»™ thá»±c dân”(9) .

Trên tờ báo này, Ngô Tất Tố Ä‘ã đặt ra vấn đề phải Ä‘iều tra cách làm giàu của giá»›i quan lại, qua Ä‘ó làm rõ sá»± giàu có ấy từ Ä‘âu mà ra. Ông từng viết: “Đối vá»›i chính phủ, quan lại chỉ là kẻ thừa hành mệnh lệnh nhÆ°ng về phÆ°Æ¡ng diện khác quan lại lại là má»™t nghề làm giàu rất mau chóng! Má»™t ông hậu bổ kiết xác, thường qua quan trường má»™t vòng Ä‘á»™ ít lâu tức thì có ô tô, có nhà lầu, có đồn Ä‘iền, có tiền gá»­i ngân hàng, nghiá»…m nhiên là má»™t nhà triệu phú. Trong thời kỳ ấy vợ rong chÆ¡i, con lêu lổng gia Ä‘ình suốt năm không kiếm ra xu nào, cách ăn tiêu thì xa xỉ gấp trăm người khác”(10) .

NhÅ©ng nhiá»…u, hối lá»™, nhận hối lá»™... cái vòng luẩn quẩn ấy chính là nguyên nhân của những ná»—i thống khổ của dân nghèo. Từ Ä‘ó, Ngô Tất Tố Ä‘ã thẳng thắn chỉ ra rằng, sá»± giàu có của bọn quan lại thá»±c chất “là mồ hôi nÆ°á»›c mắt của dân chúng. Má»™t ông quan lại đạt được mục Ä‘ích làm giàu, mấy nghìn dân chúng mất cÆ¡, mất nghiệp; là má»™t phần nguyên nhân trong cảnh thống khổ của dân chúng. Quan lại giàu có bao nhiêu, dân chúng thấy khổ bấy nhiêu”.

Trong má»™t bài báo khác, Ngô Tất Tố Ä‘ã dẫn những số liệu chi tiết liên quan đến mức lÆ°Æ¡ng và giá trị của đồng lÆ°Æ¡ng, để bàn về việc có người cho rằng, lÆ°Æ¡ng của quan lại không đủ chi tiêu cho nên má»›i sinh tham nhÅ©ng. Theo ông, nói nhÆ° vậy là sá»± bao biện, bởi phần lá»›n người dân có thu nhập thấp hÆ¡n nhiều mà họ vẫn sống được. Vấn đề là do người dân “gặp việc khó khăn đến mình thì muốn Ä‘út lót cho nhanh việc, cho khỏi tá»™i cho nên quan lại má»›i dá»… lấy tiền; cái hồn liêm sỉ Ä‘ã không còn, cái tệ tham nhÅ©ng má»›i bành trÆ°á»›ng”(11).

Vá»›i tinh thần đấu tranh trá»±c diện, thẳng thắn, ngòi bút Ngô Tất Tố Ä‘ã dÅ©ng cảm giáng vào đầu bọn quan lại những Ä‘òn chí tá»­. Trong má»™t bài đăng trên báo TÆ°Æ¡ng lai, Ngô Tất Tố viết: “Quan lại tham nhÅ©ng chẳng là những kẻ bóp dân nhÆ° bà cô bóp cháu à? Thủ Ä‘oạn của họ cá»±c kỳ màu nhiệm, họ Ä‘ã bóp người nào thì người ấy không thể không lè lưỡi ra, lè lưỡi cho đến khi có đồ cúng họ... Thần cây Ä‘a, ma cây gạo, cú cáo cây đề vẫn là những thứ kẻ quê rất sợ, song chÆ°a nguy hiểm cho dân bằng họ”(12) .

Trong bài “Cái lối ấy ông Tổng lý khó tránh lắm”, Ngô Tất Tố cho rằng, xÆ°a nay chính phủ chỉ định cách Ä‘ánh thuế mà không định phÆ°Æ¡ng pháp thu thuế, nên bọn tổng lý có thể tá»± đặt ra luật lệ đặc biệt cho phép tuần phiên lùng bắt người, bắt trâu bò gà lợn, hoặc đồ đạc của người thiếu thuế. “Cái lối làm việc trái phép ấy chính phủ địa phÆ°Æ¡ng tuy cÅ©ng biết, nhÆ°ng có ảnh hưởng tốt cho sá»± thu thuế cho nên cÅ©ng ngÆ¡ cho bọn tổng lý tha hồ nhÅ©ng lạm và lÆ°Æ¡ng dân không biết cáo tố vào Ä‘âu cho được”(13) .

Báo chí tham gia phòng, chống nạn tham nhÅ©ng

Trong những bài viết về tệ nạn nhÅ©ng nhiá»…u của các tầng lá»›p quan lại, Ngô Tất Tố thường xuất phát từ những vụ việc cụ thể và Ä‘iển hình. Cái tài của ông là ở giữa đống bá»™n bề thật giả, lẫn lá»™n chân ngụy ông Ä‘ã nhận ra rất nhanh, rất nhạy cái tiến bá»™ để ủng há»™, cái phản Ä‘á»™ng để đả phá. Ông có cách chứng minh, biện luận đầy thuyết phục bằng cách vạch ra cái nghịch lý, cái mâu thuẫn ẩn giấu trong sá»± việc, bằng cách so sánh vá»›i việc xÆ°a, việc ở xứ sở khác, suy luận chắc chắn gắn vá»›i cách suy nghÄ© của quảng đại nhân dân.

Phê phán tệ nạn tham nhÅ©ng của bọn quan lại, Ngô Tất Tố Ä‘ã sá»­ dụng nhiều cách viết khác nhau, nhÆ°ng phải thể hiện được tinh thần: tham nhÅ©ng phải bị chỉ tay thẳng mặt, nói rõ cho mọi người biết. Tuy nhiên, Ä‘iều Ä‘ó không phải dá»… dàng, vì “khi chuyện chÆ°a vỡ lở, những người ngoài cuá»™c có ai đụng đến bọn Ä‘ó không... Ở đời ai Æ°a nói thật bao giờ”(14), từ những hạn chế ấy, Ngô Tất Tố cho rằng, “lý dịch mà nhÅ©ng lạm được, là tại dân quê không hiểu quyền lợi của mình. Nay muốn trong lÅ©y tre xanh, ai hiểu quyền lợi của nấy, thì việc giảng dụ cho họ vẫn là má»™t việc rất cần”(15) .

Ngô Tất Tố sá»­ dụng giọng văn hài hÆ°á»›c, rất sắc, Ä‘ôi lúc ông khen để mà lên án, ủng há»™ để mà đả phá, mát mẻ trào lá»™ng để mà ẩn giấu phẫn ná»™, căm giận. Trong tác phẩm “Chỉ có Tề thiên đại thánh má»›i trị được họ”, Ngô Tất Tố cho rằng, “muốn trừ tiệt nạn Ä‘ó, chỉ còn má»™t cách. Nhờ các bác sÄ© tìm thứ thuốc gì tiêm cho sạch máu ăn bẩn của bọn quen ăn bẩn Ä‘ó... mời Tề Thiên Đại Thánh chui vào bụng họ thấy họ ăn bẩn tức thì bóp cho Ä‘au bụng bão. NhÆ° thế họa chăng họ sợ”(16) .

Ngô Tất Tố Ä‘ã đặt vấn đề chính phủ cần Ä‘iều tra và trừng phạt nghiêm những kẻ tham lại. TrÆ°á»›c tình trạng khốn đốn của người dân quê, cần quan tâm Ä‘iều chỉnh việc thu thuế cho thỏa Ä‘áng, phân định quyền hạn lý dịch và hÆ°Æ¡ng hồi cho rõ ràng(17) . Từ Ä‘ó, Ngô Tất Tố Ä‘ề xuất chính phủ phải nghiên cứu đặt cho má»™t phÆ°Æ¡ng pháp gì có thể ngăn ngừa được những sá»± nhÅ©ng lạm của các viên chức má»™t khi có việc giao thiệp vá»›i dân quê, cần “định Ä‘oạt rõ ràng cái quyền hạn và trách nhiệm của má»™t bên thừa hành là các viên chức, má»™t bên phải ứng tiếp là hÆ°Æ¡ng lý, những khi các viên chức tá»›i má»™t địa phÆ°Æ¡ng nào để thừa hành chức vụ, phải Ä‘Æ°a ra đủ giấy má tờ chữ của quan trên cấp cho, lại nên có má»™t thứ dấu hiệu gì đặc biệt để phân biệt thá»±c giả”(18).

Do công khai đả kích và phê phán những mặt trái của tầng lá»›p quan lại chính quyền thá»±c dân phong kiến trên báo TÆ°Æ¡ng lai, hẳn nhiên bọn quan lại thù ghét tờ báo Ä‘ó. Ngô Tất Tố Ä‘ã trả lời chúng: “Từ ngày TÆ°Æ¡ng lai ra đời, tá»™i ác của họ (tức bọn quan lại) luôn luôn bị công kích dÆ°á»›i ngòi bút nghiêm nghị... Hỡi những ông quan lại có máu phàm ăn Ä‘ã làm những thủ Ä‘oạn Ä‘ê hèn lén lút! Chúng tôi không ghét gì các ông, rất mong các ông cải tà quy chính. Có muốn cho mình khỏi bị TÆ°Æ¡ng lai khui trừ, tốt hÆ¡n hết là các ông hãy rá»­a cho sạch lòng ruá»™t, từ nay đừng bóp nặn dân Ä‘en nhÆ° ngày trÆ°á»›c nữa”(19) .

Từ nhận thức rõ bản chất của nạn tham nhÅ©ng, Ngô Tất Tố cho rằng, thu nhập hay lÆ°Æ¡ng bổng không liên quan đến bản tính tham nhÅ©ng của quan lại, cho nên không cần phải tăng lÆ°Æ¡ng, vấn đề quan trọng là phải giao cho người dân có quyền giám sát hoạt Ä‘á»™ng của quan lại và phải có má»™t cÆ¡ quan làm công tác thanh tra riêng về công tác này. Quan Ä‘iểm này rất tích cá»±c trong bối cảnh đời sống kinh tế - xã há»™i hiện nay, đến nay quan Ä‘iểm tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát của nhân dân, lập cÆ¡ quan chuyên trách làm công tác phòng - chống tham nhÅ©ng vẫn nguyên giá trị.

Đọc các bài báo này, người đọc không thể không nghÄ© đến những vấn đề tham nhÅ©ng hiện nay. Lấy ích dân lợi nÆ°á»›c làm mục Ä‘ích cho nghề bút má»±c, Ngô Tất Tố Ä‘ã dành nhiều tâm lá»±c để Ä‘iều tra, tìm hiểu và phản ánh Ä‘úng bản chất của từng sá»± việc để viết, nhiều bài báo nhÆ° những bản cáo trạng, chứng cứ rất cụ thể và hÆ¡n cả cáo trạng là sức khái quát cao, tác dụng bao trùm đến tận hôm nay.

Trong cuá»™c đấu tranh xã há»™i, chá»— đứng và cái nhìn của Ngô Tất Tố cÅ©ng rõ rệt. Ông đứng về phía nhân dân bị áp bức, chủ yếu là đứng về phía nông dân đối lập vá»›i giai cấp địa chủ phong kiến quan lại. Rất nhiều bài báo của Ngô Tất Tố Ä‘ến nay vẫn thời sá»±, nhÆ° viết ra để nói việc bây giờ, cho người đọc hiện nay./

Theo: Nguyá»…n Bùi Khiêm/ Tạp Chí người làm báo

(1) VÅ© Ngọc Phan (2008), Tuyển tập, tập 1, Nxb Văn học, Hà Ná»™i, tr.540.
(2) Cao Đắc Điểm, Ngô Thị Thanh Lịch (2011), Tổng tập tản văn Ngô Tất Tố, Nxb Thông tin và truyền thông, Hà Ná»™i, tr. 967.
(3,4) SÄ‘d, tr. 365,479.
(5,6,7,8) SÄ‘d, tr 883,490,479,403.
(9) VÅ© Bằng (2008), Bốn mÆ°Æ¡i năm nói láo, Nxb Lao Ä‘á»™ng, Hà Ná»™i, tr.112.
(10,11,12) SÄ‘d, tr 299,50,349,463
(13,14,15,16,17,18,19) SÄ‘d, tr 479, 821, 1007,883, 463, 479, 349