Trên 500 trang sách, vá»›i 56 bài báo được chia làm 5 phần, “Thời cuá»™c và văn hóa” của nhà báo Hồ Quang Lợi Ä‘ã làm xao Ä‘á»™ng muôn lòng Ä‘á»™c giả ở giá trị văn hóa, giá trị hiện thá»±c, giá trị nhân văn… “Chất văn hóa trong con người ấy bá»™c lá»™ ra từng con chữ và nó làm nên vẻ đẹp sang trọng của văn hóa ngôn ngữ nÆ¡i ông mô tả sá»± nóng bỏng và quyết liệt của thời cuá»™c” (Lời nhà xuất bản). Những giá trị ấy qua ngòi bút tài ba, kỹ lưỡng và đầy tâm huyết của ông được thể hiện thật xúc Ä‘á»™ng và sâu sắc!

Hồ Quang Lợi không những có biệt tài quan sát, nắm bắt những nét rất bản chất cuá»™c sống mà còn nhìn nhận cuá»™c sống trong sá»± vận Ä‘á»™ng đổi thay của thời gian và dá»± báo tài tình sá»± vận Ä‘á»™ng Ä‘ó. Vá»›i tầm nhìn rá»™ng mở, hiểu biết sâu sắc, sá»± nhạy cảm, khả năng bao quát, nhận định, dá»± cảm Ä‘ã giúp ông phân tích, chứng minh, Ä‘ánh giá, luận bàn hết sức sắc sảo, có chiều sâu, có phong cách riêng làm bao người mong đợi!

Ở phần 1 của cuốn sách: “Trong lốc xoáy thế sá»±” qua cách đặt vấn đề, cách phản ánh, cách viết, cách Ä‘áng giá, luận bàn… hết sức chính xác, chân thá»±c, công bằng và Ä‘úng đắn những vấn đề Ä‘ang diá»…n ra, ông Ä‘ã làm sống dậy trÆ°á»›c mắt người đọc thân phận chìm nổi của những dân tá»™c và cÅ©ng là số phận khổ Ä‘au của những đất nÆ°á»›c Ä‘ang bị chiến tranh tàn phá. Vả chăng Ä‘ó cÅ©ng là sá»± chìm nổi của người dân - kẻ thấp cổ bé họng trong gió bụi, trong cÆ¡n binh lá»­a, đổi thay đầy tang thÆ°Æ¡ng dâu bể của thời cuá»™c!

Chứng kiến những diá»…n biến xảy ra khi chế Ä‘á»™ xã há»™i chủ nghÄ©a ở Đông Âu và Liên Xô lần lượt sụp đổ, tạo nên “cÆ¡n chấn Ä‘á»™ng” chính trị lá»›n nhất trong lịch sá»­ phong trào cá»™ng sản và công nhân quốc tế, (sá»± sụp đổ của Liên bang Xô Viết được Tổng thống Nga Putin gọi là “Thảm họa địa chính trị lá»›n nhất thế ká»·”), các chiến lược gia và chính khách của chủ nghÄ©a tÆ° bản đều hoan hỉ ăn mừng, rằng Ä‘ây là hồi chuông báo tá»­ và chủ nghÄ©a xã há»™i bị diệt vong (?!) - nÆ¡i các quốc gia trong vòng xoáy rối loạn, nÆ¡i chính trị ở Ä‘ây biến Ä‘á»™ng dữ dá»™i, mà má»™t trong những nguyên nhân quan trọng là chính sách hai mặt về dân chủ, nhân quyền, “cách mạng nhung” cùng vá»›i sá»± can thiệp dân sá»±, quân sá»±, chính trị của Mỹ và PhÆ°Æ¡ng Tây nhằm xóa bỏ những chế Ä‘á»™ không còn phù hợp vá»›i lợi ích của họ. “NhÆ°ng thá»±c tiá»…n đời sống chính trị - xã há»™i ở Đông Âu và Liên Xô cÅ© không chịu diá»…n ra theo Ä‘úng đề án của các nhà dân chủ má»›i… Tòa lâu Ä‘ài dân chủ hào nhoáng vừa được dá»±ng lên té ra lại là má»™t ngôi nhà trống rá»—ng. Thất nghiệp, Ä‘ói khát, bất công xã há»™i, tá»™i ác, những Ä‘iều vốn xa lạ dÆ°á»›i chế Ä‘á»™ xã há»™i chủ nghÄ©a còn nhiều khuyết tật nay bá»—ng trở thành sá»± ám ảnh thường ngày trong cuá»™c sống của họ…” (tr.16).

Những bài báo của Hồ Quang Lợi nhÆ° những tiếng gọi cất lên từ Ä‘áy thẳm trái tim, gợi về ná»—i Ä‘au, niềm cảm thÆ°Æ¡ng cháy bỏng đến mức gần nhÆ° không thể kìm nén! Đứng trÆ°á»›c sá»± bất công, sá»± đổ nát, sá»± chết chóc tang thÆ°Æ¡ng trong cuá»™c chiến tranh vùng Vịnh, trong cuá»™c chiến “chống khủng bố” do Mỹ phát Ä‘á»™ng làm đất nÆ°á»›c Apganixtan tan nát, hay cuá»™c không kích kéo dài 78 ngày Ä‘êm của Natô hủy diệt đất nÆ°á»›c Nam TÆ°… ông nhận ra sá»± Ä‘áng sợ của chiến tranh, bom đạn, nhận ra sá»± mong manh cuá»™c sống ở Ä‘ây. Khi Ä‘Æ°a ra những ý kiến luận bàn, ông luôn xoay quanh sá»± bi ai về thân phận của những người dân trong vùng chiến sá»±, luôn cất lên lời kêu gọi hòa bình! Hòa bình là Ä‘iều ông luôn trăn trở, bởi khi thấy những đất nÆ°á»›c, thành phố, thôn quê bị đổ nát, văn hóa hoang tàn, ranh giá»›i của sá»± sống và cái chết mong manh trong từng tích tắc. “Chiến tranh và hòa bình là bài học quý báu nhất, đắt giá nhất và khó khăn nhất của mọi thời đại.” (tr.17) “Hòa bình - Ä‘iều quý nhất - lại là cái khó bảo vệ nhất và bài học chiến tranh - hòa bình, bài học cốt tá»­ nhất lại là bài học khó thuá»™c nhất.” (tr.55)

Trong sá»± liên tưởng của ông nhìn thấy gÆ°Æ¡ng mắt thất thần của người dân, những giọt nÆ°á»›c mắt của họ, sá»± bế tắc khôn cùng, ná»—i ám ảnh, cô Ä‘á»™c của những con người trên dải đất này. Ngòi bút ông rung lên má»™t ná»—i Ä‘au khó tả! Hòa bình có tồn tại trên mảnh đất này chăng? Đó là câu hỏi Ä‘au Ä‘áu ông muốn đặt ra. Dù bên thắng, bên thua, bên gây chiến hay bên phải chịu sá»± tàn phá, cÆ°á»›p bóc, phải xuống thang, ngồi lại vá»›i nhau thì hòa bình má»›i có cÆ¡ há»™i! Trong sá»± biến Ä‘á»™ng dữ dá»™i của thế sá»±, sá»± biến đổi khó lường thời cuá»™c, hòa bình vẫn là ná»—i niềm khát khao cháy bỏng của nhà báo Hồ Quang Lợi và tất cả chúng ta!!!

Phóng tầm mắt nhìn rá»™ng ra thế giá»›i “Trong lốc xoáy thế sá»±” để thấy biết bao tấn thảm kịch Ä‘ã diá»…n ra trong những “cÆ¡n Ä‘au lịch sá»­’’ “trÆ°á»›c má»™t thế giá»›i dá»… bị tổn thÆ°Æ¡ng”, nhà báo Hồ Quang Lợi lại quay về vá»›i “ká»· nguyên Việt Nam” - nÆ¡i Ä‘ã làm cho nÆ°á»›c Mỹ chìm đắm trong thất bại, trong ná»—i Ä‘au về há»™i chứng tồi tệ Ä‘ó. Người Mỹ má»›i hiểu ra rằng truyền thống và sức mạnh của VÄ‚N HÓA GIá»® NƯỚC Việt Nam trong tổng thể cấu thành truyền thống và sức mạnh Việt Nam. Chính Bờ-ran-man, Giám đốc nghiên cứu kế hoạch chiến tranh không quân của Mỹ cÅ©ng công nhận: “Trong lúc các nhà lãnh đạo nÆ°á»›c Mỹ càng ngày càng đặt nhiều hy vọng vào kỹ thuật để khuất phục Đông DÆ°Æ¡ng, thì lá»±c lượng kháng chiến lại tìm thấy sức mạnh chủ yếu ở họ là chá»— khác: trong nền văn hóa và tinh thần của nhân dân họ” (“Việt Nam - LÆ°Æ¡ng tâm của thời đại”, Nxb Sá»± thật, Hà Ná»™i, năm 1985, tr.307).

Viết về VÄ‚N HÓA GIá»® NƯỚC Việt Nam, ngòi bút Hồ Quang Lợi tràn ngập cảm xúc tá»± hào “văn hóa Việt Nam là văn hóa giữ nÆ°á»›c, dùng chữ hÆ¡i quân sá»± má»™t tý “văn hóa Ä‘ánh giặc”, văn hóa bảo vệ Tổ Quốc. Đó là nguồn lá»±c ná»™i sinh từ nền tảng văn hóa dân tá»™c.” (tr.191) NhÆ° vậy, theo nhà báo Hồ Quang Lợi, văn hóa giữ nÆ°á»›c Việt Nam chính là lòng yêu nÆ°á»›c nồng nàn - là bậc thang cao nhất, là yếu tố cốt lõi và chi phối đời sống tinh thần của dân tá»™c.

Chẳng thế mà trong ba lô của người lính ra trận có cả thÆ¡, tiểu thuyết, có những người lính nhÆ° Nguyá»…n Văn Thạc, Đặng Thùy Trâm; đến nhÆ° vị tÆ°á»›ng lừng danh Võ Nguyên Giáp, lúc nghỉ, hoặc Ä‘i công tác đều mang cả hòm sách và không bao giờ quên Truyện Kiều của Nguyá»…n Du. (Lời chị Phúc, con Đại tÆ°á»›ng kể vá»›i tác giả - tr.234) “Má»™t dân tá»™c nhÆ° thế thì trong khổ Ä‘au, hoạn nạn, thậm chí thảm họa, vẫn nhìn thấy tÆ°Æ¡ng lai, thấy phía trÆ°á»›c mình là ánh sáng của chính nghÄ©a, của tÆ°Æ¡ng lai, văn hóa.” (tr.193) Lòng yêu nÆ°á»›c Việt Nam có sức sống mãnh liệt và luôn tỏa sáng là Ä‘á»™ng lá»±c tinh thần chủ yếu tạo nên tâm hồn, cốt cách, bản lÄ©nh, trí tuệ của các thế hệ người Việt Nam - sức mạnh to lá»›n của dân tá»™c.

Đứng trÆ°á»›c những kẻ thù hùng mạnh, vá»›i lòng yêu nÆ°á»›c nồng nàn, dân tá»™c Việt Nam Ä‘ã kiên cường đấu tranh giữ nÆ°á»›c, bảo vệ bản sắc văn hóa dân tá»™c, không để bị đồng hóa. Đây là má»™t Ä‘iều kỳ diệu trong lịch sá»­ nhân loại. Văn hóa giữ nÆ°á»›c Việt Nam vá»›i ná»™i dung cốt lõi là ý thức về chủ quyền quốc gia và tinh thần Ä‘á»™c lập dân tá»™c. Giá trị tốt đẹp Ä‘ó trở thành má»™t trong những giá trị truyền thống văn hóa cao quý nhất, bền vững nhất, ở vị trí hàng đầu và được người Việt Nam coi là chuẩn má»±c cao nhất của đạo lý dân tá»™c. Qua các bài viết của nhà báo Hồ Quang Lợi, Ä‘á»™c giả nhận ra rằng: Văn hóa giữ nÆ°á»›c Việt Nam là văn hóa sáng tạo và nhân văn. Bởi giữ nÆ°á»›c là hành Ä‘á»™ng văn hóa mang ý nghÄ©a nhân văn cao cả, Ä‘ó là bảo vệ quyền sống, quyền làm người, quyền bình đẳng, bảo vệ nhân phẩm, bảo vệ lòng tá»± tôn dân tá»™c, thể diện quốc gia, chống lại cái ác, cái giã man, cái bất công… nó cấu thành chỉnh thể văn hóa dân tá»™c.

Có người bảo: thời gian trôi qua sẽ xóa nhòa tất cả. Không! Có những con người, thời gian càng trôi qua, hình ảnh của họ, chân dung tinh thần của họ đọng lại, được đặt ở nÆ¡i sâu nhất trái tim mọi người. Ná»—i nhá»› và lòng biết Æ¡n của người đời thách thức thời gian, xuyên suốt cuá»™c đời của họ. Những con người Ä‘ó sống vì PHẨM CÁCH, vì nhân phẩm. Đó là vòng nguyệt quế, là tài sản quý giá nhất của đời người. Đó là đạo lý bất biến và vÄ©nh hằng từ cổ chí kim. Muốn làm tốt bất cứ việc gì, cÅ©ng phải làm người tốt trÆ°á»›c! Những nhân vật hay chân dung tinh thần mà nhà báo Hồ Quang Lợi Ä‘Æ°a đến vá»›i bạn đọc nhÆ° Kim Ngọc, Đại tÆ°á»›ng, Tổng tÆ° lệnh Võ Nguyên Giáp, giáo sÆ° VÅ© Khiêu, nhà báo Hữu Thọ, giáo sÆ° Phan Huy Lê, nhà báo, nhà văn Phan Quang, tiến sÄ© Phạm Quang Nghị… là những con người có đủ tài năng, bản lÄ©nh, và trên hết là đủ sức mạnh của lòng nhân ái, của tấm lòng và trái tim nhân hậu để cảm hóa người đời. Họ sống Ä‘úng, sống đẹp, sống tốt giữa mọi người không phải vì mình mà vì người khác, coi lối sống, cách sống Ä‘ó nhÆ° má»™t nhu cầu, má»™t sá»± thỏa mãn đạo đức và văn hóa làm người. Đó là thÆ°á»›c Ä‘o giá trị phẩm cách, nhân phẩm trong má»—i con người. Họ sống và làm việc hết mình, tận tụy thá»±c hiện bổn phận, nghÄ©a vụ, nhất quán giữa lời nói và việc làm. Sống có tâm, có tình, có nghÄ©a, vị tha… là những nét cao quý, Ä‘áng nể trọng của đạo lý làm người ở họ.

Viết về họ, nhà báo Hồ Quang Lợi vừa sá»­ dụng bút pháp hiện thá»±c, hồi ức, chiêm nghiệm, vừa bằng sá»± hoài niệm… nên chân dung của họ lung linh ánh sáng của lÆ°Æ¡ng tri, của tinh thần nhân ái cao cả. Thá»±c sá»± xúc Ä‘á»™ng và nÆ°á»›c mắt tràn mi khi giáo sÆ° VÅ© Khiêu viết lời vÄ©nh biệt Đại tÆ°á»›ng Võ Nguyên Giáp: “… sinh ra tôi là cha mẹ, hiểu biết tôi là Anh. Tấm lòng tri ngá»™ ấy tôi biết lấy gì đền Ä‘áp? Mấy hôm nay tôi ngồi khóc viết mấy lời trên, từ đỉnh trời cao, Anh có thấu hiểu lòng tôi?” (tr.251) Lời khóc của giáo sÆ° VÅ© Khiêu làm tôi thầm nghÄ©, phải chăng Đại tÆ°á»›ng Ä‘ã đạt đến mức cao khoát trong tâm linh để làm chủ được mọi tình huống bất thường, trái tim luôn yêu thÆ°Æ¡ng trân trọng và khoan dung mọi người. Con người Đại tÆ°á»›ng không coi trọng danh vọng, sống thá»±c hÆ¡n danh, hẳn Đại tÆ°á»›ng ở cõi tiên chẳng bận tâm đến những giai Ä‘oạn lích sá»­ Ä‘au lòng?

Báo chí và văn hóa có má»™t mối quan hệ không thể tách rời, bởi báo chí là công cụ truyền thông mang thông tin, thông Ä‘iệp đến vá»›i công chúng. Và nhÆ° vậy báo chí nhÆ° má»™t bá»™ phận cấu thành của văn hóa. Hiểu rất rõ và sâu sắc Ä‘iều Ä‘ó, nên những bài viết của Hồ Quang Lợi luôn bám sát thá»±c tiá»…n cuá»™c sống, phản ánh sinh Ä‘á»™ng mọi vấn đề cuá»™c sống. Báo của ông lung linh trí tuệ, có tầm hiểu biệt sâu rá»™ng, có lÆ°Æ¡ng tâm và đạo đức nghề nghiệp trong sáng. Má»—i bài viết đều chứa Ä‘á»±ng hàm lượng chất xám và nhiệt huyết của ông. Hãy tÄ©nh tâm lắng nghe ông tâm sá»±: “Báo chí có trách nhiệm bảo vệ công lý và lẽ phải, cho nên nhà báo phải dÅ©ng cảm và có tinh thần dấn thân. Đã nói đến báo chí là nói đến tinh thần chiến đấu, Ä‘i đến cùng, làm rõ sá»± thật, bảo vệ sá»± thật. NhÆ°ng tính chiến đấu của báo chí phải gắn liền vá»›i tính nhân văn… Càng đấu tranh vạch trần cái xấu, cái ác càng Ä‘òi hỏi tính nhân văn… Cho nên, nếu phải gói gọn lại, tôi nghÄ©, nhà báo phải là người “dÅ©ng cảm và nhân văn.” (tr.431)

Má»™t con người không những giàu kinh nghiệm trong nghiệp viết mà đầy dÅ©ng khí, dấn thân nhÆ°ng lại tràn đầy lòng nhân ái! Bởi khi viết ông luôn chú ý đến đối tượng tiếp nhận và bài viết của mình Ä‘ang thá»±c hiện chức năng, vai trò chuyển tải, quảng bá văn hóa, làm lan tỏa những gì là tốt đẹp nhất – tình người! Ông coi lao Ä‘á»™ng và hoạt Ä‘á»™ng báo chí là má»™t hoạt Ä‘á»™ng nghiêm túc, công phu; Ä‘òi hỏi người cầm bút phải có lÆ°Æ¡ng tâm và tất nhiên ông cÅ©ng lên án gay gắt sá»± cẩu thả, vụ lợi trong nghiệp báo. “…Do vậy chúng ta phải phát hiện và ngăn chặn, không để báo chí Ä‘áng mất vai trò của mình, trở thành công cụ cho những mục Ä‘ích sai trái, gây hại cho xã há»™i. Chúng ta phải luôn nêu cao tinh thần nhân văn, đạo đức nghề nghiệp trong lao Ä‘á»™ng báo chí, Đó là Ä‘iều cốt lõi, là Ä‘iều có tính sống còn của nghề báo.”(tr.443)

Ông quan niệm hành xá»­ trong báo chí là má»™t hoạt Ä‘á»™ng Ä‘òi hỏi người làm báo phải có văn hóa, do vậy nhà báo coi tác nghiệp của mình là hoạt Ä‘á»™ng văn hóa. Chính văn hóa là cái nôi ấp ủ và phát triển của giá trị nhân văn, là chuẩn má»±c cao nhất trong đạo lý làm người. Văn hóa có mặt ở bất kỳ lÄ©nh vá»±c nào, phạm vi hoạt Ä‘á»™ng nào trong đời sống xã há»™i, là nhân tố nâng cao giá trị các hoạt Ä‘á»™ng vật chất, tinh thần của con người. Theo ông, viết nhÆ° thế nào để làm lan tỏa những thông Ä‘iệp, để hình thành chuẩn má»±c văn hóa ứng xá»­. Bởi văn hóa ứng xá»­ là sá»± thể hiện triết lý sống, lối nghÄ©, lối hành Ä‘á»™ng của má»™t người, má»™t cá»™ng đồng người, trong mối quan hệ giữa người vá»›i tá»± nhiên, xã há»™i, trong đạo đức, tình cảm, sá»± nhẫn nhịn…

Tôi có “duyên” vá»›i nhà báo Hồ Quang Lợi từ khi còn là má»™t cô sinh viên báo chí. Năm 1996, trong chÆ°Æ¡ng trình học của chúng tôi tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền có môn “Bình luận báo chí” và người dạy là nhà báo Hồ Quang Lợi. Đây là lá»›p học đầu tiên và duy nhất, nhà báo Hồ Quang Lợi đảm nhận toàn môn (chứ không chỉ thỉnh giảng má»™t, hai buổi)! Trong ký ức của tôi, những giờ giảng của thầy Hồ Quang Lợi vô cùng thú vị, sôi Ä‘á»™ng khi thầy Ä‘Æ°a những sá»± kiện nóng trong nÆ°á»›c và thế giá»›i vào các bài giảng và áp dụng các phÆ°Æ¡ng pháp thảo luận để sinh viên nêu quan Ä‘iểm, phát biểu chính kiến.

Sau má»—i tuần học, má»—i sinh viên đều phải chọn bình luận má»™t sá»± kiện, vấn đề nào Ä‘ó, và tất cả các bài viết đều được thầy biên tập, nhận xét kỹ càng, tỉ mỉ. Nhờ Ä‘ó mà trình Ä‘á»™ viết bình luận của sinh viên lá»›p 14A ngày Ä‘ó tiến bá»™ rất nhanh, nhiều bài được nhận xét là “chuẩn để đăng báo”, (bài viết cuối môn của tôi được thầy chấm Ä‘iểm 9)! Buổi học kết thúc môn, cả lá»›p tôi vừa đứng lên vá»— tay vừa khóc khi nghe thầy tâm sá»±! Rồi ngày 20 tháng 11 năm Ä‘ó, nhá»› thầy quá, cả lá»›p kéo ra cÆ¡ quan của thầy – báo Quân Ä‘á»™i Nhân dân và được mời về nhà thầy. Những sinh viên của lá»›p 14A bây giờ Ä‘ã trưởng thành, trở thành những nhà báo “cứng”, đảm nhận những chức vụ quan trọng của các cÆ¡ quan báo chí, nhÆ°ng hình ảnh về người thầy Hồ Quang Lợi vẫn nguyên nhÆ° ngày nào!

Thá»±c tế là, dù ở vai trò nào, vị trí nào thì con người và những tác phẩm của nhà báo Hồ Quang Lợi đều khÆ¡i dậy trong trái tim người đối diện, bạn đọc niềm khát khao vÆ°Æ¡n tá»›i cái Thiện, cái Đẹp và chắc hẳn làm ai Ä‘ó biết sám hối trÆ°á»›c những việc chÆ°a hay, chÆ°a tốt của mình. Đó cÅ©ng chính là giá trị nhân văn sâu sắc, Ä‘á»™c Ä‘áo, má»›i mẻ của tập sách“Thời cuá»™c và văn hóa”! Vá»›i giá trị Ä‘ó, những bài viết của ông Ä‘i thẳng vào trái tim, tâm hồn bạn đọc. 

PGS, TS Nguyá»…n Thị Trường Giang/Tạp chí Người làm báo