Đó là má»™t quần thể lăng, miếu dù trải qua bao biến cố vẫn thẳm xanh, kiêu hãnh bên dòng sông Chu nghềnh thác vá»›i vị thế của má»™t di tích Quốc gia đặc biệt.

Tôi đứng giữa lồng lá»™ng gió thu, xa xăm nhìn về phía thượng nguồn, nÆ¡i có con đập Ä‘iều hòa thủy lợi lá»›n nhất tỉnh và nghÄ© về những đồi quế Châu Thường thÆ¡m trong gió cùng những người dân bản Thái thân thÆ°Æ¡ng mà tôi từng đến...

Lam Kinh và Cá»­a Đặt là hai địa danh có sá»± kết nối không chỉ về mặt địa lý vá»›i gạch nối dẫn dòng là con sông Chu, mà còn cả trong lịch sá»­, văn hóa.

Dù có khoảng cách nhất định, nhÆ°ng danh thắng Cá»­a Đặt phía thượng nguồn sông Chu và Lam Kinh ngay trÆ°á»›c mắt tôi Ä‘ang làm nên vẻ đẹp của bức tranh văn hóa nhiều sắc màu, vá»›i những di tích có tiếng là thiêng nhất trong vùng, đến những công trình an sinh kỳ vÄ©, dÆ° sức hút cho những khách du lịch khó tính.

Đứng trên cầu Mục SÆ¡n nhìn xuống, cảm nhận sông Chu chẳng chút bận tâm xem trần thế Ä‘ã nói gì, viết gì về mình, vẫn Ä‘êm ngày thao thiết chảy, chuyển chở phù sa và nguồn sinh thủy cho những bãi bồi bao la, rá»™ng lá»›n mạn hạ du.

Từ chân cầu, khách du lịch có thể lên thuyền ngược ngàn đến vá»›i Cá»­a Đặt, vào viếng danh tÆ°á»›ng Cầm Bá ThÆ°á»›c, mua những sản vật của rừng má»™t cách thuận lợi.

Sá»± gợi ý từ những chuyến Ä‘ò dọc trên sông Chu Ä‘ang mở ra má»™t tiềm năng du lịch đường sông gắn vá»›i khai thác các giá trị lịch sá»­, văn hóa hai bên bờ. Má»™t sá»± kết nối có chủ định trong không gian văn hóa Lam SÆ¡n sẽ tạo cÆ¡ há»™i để Ä‘ánh thức nhiều giá trị không chỉ trong phạm vi của văn hóa.

Ở Lam Kinh có nhiều Ä‘iều để khám phá và cảm nhận. Chỉ cách Tây Hồ mấy chục quăng dao là đến làng Miềng, xã Phúc Thịnh và làng NhÆ° Áng, xã Kiên Thọ, xa hÆ¡n chút nữa là Thọ Thanh của huyện Thường Xuân. Những địa danh từng được nhắc đến rất nhiều trong không gian văn hóa Mường Ngọc Lặc và văn hóa Thái Thường Xuân, cả trong những câu chuyện kể về vùng đất Lam SÆ¡n xÆ°a.

Đứng từ nÆ¡i này cảm nhận rõ khói lam chiều Ä‘ang bay lên từ những nóc nhà nÆ¡i bản Mường, bản Thái phía xa. Những sợi khói cho thấy sá»± ấm no của người dân được đổi đời từ cây mía, giờ thêm những cây trái má»›i Ä‘óng vai trò vùng nguyên liệu cho Công ty cổ phần công - nông nghiệp Lam SÆ¡n.

Những nông dân trên vùng núi đồi núi Lam SÆ¡n xÆ°a kiên gan cùng Lê Lợi phất cờ khởi nghÄ©a, giờ cháu con họ lại tiếp tục hành trình làm giầu trên đất khó.

Tôi không nghÄ© rằng má»›i hÆ¡n hai mÆ°Æ¡i năm trÆ°á»›c những làng Rào, làng Choán, làng Cham, cả khu vá»±c Thọ Lâm, Thọ Châu quanh Ä‘ó còn là vùng đất Ä‘ói nghèo, giờ Ä‘ã bừng lên khí sắc khác hẳn. Nhà cao tầng và cÆ¡ giá»›i hóa không chỉ hiện hữu trên đất này, mà còn tiếp tục là câu chuyện ăn khách trong những bàn trà Ä‘êm.

Người dân trong vùng đất Lam SÆ¡n Ä‘ang cho thấy má»™t ý chí, khát vọng làm giầu, và đất ấy cÅ©ng Ä‘ang cho thấy sá»± sinh sôi chiều lòng người.

Nhiều chuyên gia về di sản khuyến cáo chính quyền cần tạo ra những sinh kế cho người dân ở vùng đệm các khu di tích, khu bảo tồn để họ không xâm thá»±c vùng lõi, và ở Lam Kinh Ä‘iều này Ä‘ã thành hiện thá»±c.

Cách Ä‘ây khoảng hai mÆ°Æ¡i năm tình trạng người dân canh tác mía, sắn diá»…n ra phổ biến ở vùng lõi Lam Kinh, thậm chí ngay bên ngoài hàng rào các khu lăng. Nhiều người vào rừng đặc dụng di tích đốt ong, chặt cành. Bây giờ thì Ä‘iều Ä‘ó không còn nữa, ý thức người dân nâng lên rõ rệt cùng vá»›i sá»± quản lý ngày càng nghiêm ngặt theo Ä‘úng quy định đối vá»›i má»™t di tích quốc gia đặc biệt.

Khu vá»±c thành ná»™i sau nhiều năm trùng tu, tôn tạo, những lăng, bia, Ä‘iện thờ, sông, hồ, cây cỏ, đường Ä‘i và nhiều vật dụng trang trí Ä‘ã hiện hữu vá»›i má»™t dáng vẻ cổ kính, tịch liêu.

Là người cÅ© của Ban Quản lý di tích từ ngày đầu thành lập, bây giờ trở lại vá»›i tÆ° thế của má»™t khách du lịch, rất nhiều thứ ở Ä‘ây Ä‘ã trở nên rất xa lạ vá»›i tôi.

Đi dÆ°á»›i cánh rừng lim vi vu gió, xào xạc lá mà cảm giác nhÆ° nghe được tiếng người xÆ°a Ä‘âu Ä‘ó vọng về. Cả âm vang của tiếng trống đồng trầm hùng trong khúc múa kinh sÆ° rá»™n ràng má»—i lần vua Lê về bái yết sÆ¡n lăng...

Đọc sách sá»­ vá»›i những trang viết trách nhiệm của sá»­ quan Ä‘Æ°Æ¡ng thời má»›i cảm nhận đầy đủ sá»± vÄ© đại của má»™t vÆ°Æ¡ng triều nhÆ° Lê SÆ¡.

Hết bình Ngô đến dẹp loạn Chăm Pa, dá»±ng cảnh thái bình âu ca vá»›i nhiều trang ấp, thÆ°Æ¡ng mại Ä‘ông Ä‘úc trên bến dÆ°á»›i thuyền. Còn là má»™t bá»™ luật Hồng Đức nổi tiếng, những áng thÆ¡ văn hay khởi phát từ Há»™i Tao Đàn...

Khởi phát, đặt nền móng cho Ä‘iều Ä‘ó chính từ những vị vua anh minh nhÆ° Lê Thái Tổ, Lê Thánh Tông. Những minh quân lên ngôi ở Đông Đô, nhÆ°ng Lam Kinh chính là vùng đất quê nhà, khởi phát họ Lê, cÅ©ng chính là nÆ¡i an táng các đế vÆ°Æ¡ng, được ví nhÆ° Tây Đô.

Ở Lam Kinh, má»—i sá»± quan sát sẽ giúp ta chiêm nghiệm nhiều hÆ¡n về má»™t thời kỳ lịch sá»­ hào hùng, sá»± tiếp biến, giao thoa văn hóa. Chỉ viên ngói vỡ khai quật lên từ lòng sinh thổ cÅ©ng cho thấy vẻ đẹp thời đại. Má»™t phần linh vật lÆ°u giữ tại Ä‘ây cÅ©ng cho thấy rõ khát vọng hòa bình dân tá»™c và Æ°á»›c vọng sinh sôi...

Không chỉ tháng tám khách má»›i về Lam Kinh, nhÆ°ng chắc chắn chỉ có tháng tám chính há»™i lên đất Kinh xÆ°a này má»›i cảm nhận đầy đủ sá»± nhá»™n nhịp của há»™i, linh thiêng của lá»…. Đó cÅ©ng là lúc giá trị văn hóa các dân tá»™c trong tỉnh được thể hiện rõ nét nhất, không chỉ qua trang phục của người trẩy há»™i, còn là ẩm thá»±c, đồ thủ công bày bán ở Ä‘ây.

Trải bao thăng trầm, biến cố lá»… há»™i Lam Kinh không thất truyền, mà còn được sÆ°u tầm, nghiên cứu bổ sung để làm phong phú hÆ¡n đời sống văn hóa bản địa.

Tôi đứng Ä‘ó nhÆ° bị thôi miên bởi dọng thuyết minh viên dẫn Ä‘oàn, và cảm giác tiếng gió thu Ä‘ang róc qua kẽ lá ru giấc vÄ©nh hằng cho bậc minh quân.

Lam VÅ©