Chuyện về người thầy dạy 2 đời vua Lê

Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi, tá»± là Ấp Thành, người làng Kim Bôi, xã Đông Thanh, huyện Đông SÆ¡n. Ông sinh năm 1515, trong má»™t gia Ä‘ình “danh gia vọng tá»™c”. Ông ná»™i là Nguyá»…n Uyên làm tri huyện, được gia phong Thái bảo. Thân phụ là Nguyá»…n Tứ, làm Tham nghị Thái Nguyên, được phong Thái bảo. Thân mẫu là Lê Thị Niệm, con gái đầu lòng của quan Hiến sứ Thụy Bằng Lê Há»±u. Ông bà sinh được ba người con trai đều làm rạng rỡ danh tiếng gia Ä‘ình, dòng họ thuở trÆ°á»›c: Trai trưởng là Nguyá»…n Văn Nghi; con trai thứ hai là Nguyá»…n Văn Liêm, được phong là Thông chính phó; con trai thứ ba là Nguyá»…n Văn Diá»…n, được phong là Tuyên dá»±c tá lý công thần Thượng bảo tá»± khanh, tÆ°á»›c Tuyên Đạt tá»­.

Khi còn trẻ tuổi, Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi ngày Ä‘êm miệt mài Ä‘èn sách. Năm 39 tuổi, ông thi Ä‘á»— Nhất giáp Chế khoa, khoa thi năm Giáp Dần (1554), đời Vua Lê Trung tông. Là người tài đức vẹn toàn nên ông được giao cho giữ nhiều chức vụ quan trọng dÆ°á»›i 3 triều Vua Lê: Lê Trung tông, Lê Anh tông và Lê Thế tông. Trải qua 3 triều vua, từng kinh qua nhiều chức vụ khác nhau: Hiệu lý Hàn lâm viện, Đông các hiệu thÆ°, Tham chính Nghệ An, Tả thị lang Bá»™ Lại, nhập thị Kinh diá»…n kiêm Đông các học sÄ©. Cho dù ở cÆ°Æ¡ng vị nào Ä‘i chăng nữa, ông vẫn luôn được mọi người tin yêu, quý trọng bởi cả tâm đức và tài năng: “Ông là bậc đại khoa, ngôi cao chốn triều trung, được khí thiêng của trời đất chung Ä‘úc, được tôn làm phúc thần. Vinh hoa chồng chất, phúc đức cao dày. Phúc cho nÆ°á»›c, phúc cho dân, phúc cho con cháu, phúc cho dòng dõi... Công danh chói lọi, rạng rỡ muôn đời, con cháu được hưởng tiếng thÆ¡m lâu dài vá»›i dÆ°Æ¡ng thế”. Phan Huy Chú cÅ©ng từng có những dòng nhận định về con người, nhân cách cao đẹp của ông: “Ông tính Ä‘oan trang, cẩn thận, có khuôn phép... Là bậc danh nho Ä‘á»— cao, được ba vua tri ngá»™, đức nghiệp và tiếng tăm hÆ¡n cả các nho thần đầu thời Trung hÆ°ng”. Ông cÅ©ng là người trá»±c tiếp hầu giảng 2 vị vua: Lê Anh tông và Lê Thế tông nên thường được truyền tụng là “người thầy của 2 đời vua”. Sau khi ông mất, nhân dân lập đền thờ; Vua Lê Thế tông gia ân tặng chức Thượng thÆ° bá»™ Công, tÆ°á»›c Thái bảo, ban thụy hiệu là Phúc Khê tÆ°á»›ng công, ban cho 30 mẫu ruá»™ng ở quê nhà để nhân dân làm công Ä‘iền thờ cúng ông.

Trăm năm cổ tự

Đền thờ Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi được xây dá»±ng vào năm 1617. Sau Ä‘ó, đền được con trai thứ hai của ông là Binh bá»™ Thượng thÆ°, Thái phó, Quốc lão tham dá»± triều chính, Đăng Quận công Nguyá»…n Khải cho tu sá»­a, mở rá»™ng quy mô. Tiếp Ä‘ó, đến năm 1631, cháu ngoại ông là Lê Khắc Tuy, tri phủ Hà Trung cùng nhân dân trong huyện Đông SÆ¡n tu bổ hoàn chỉnh thêm.

Vá»›i tổng diện tích khoảng 38.000m2, khu đền thờ - lăng má»™ Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi được xây dá»±ng vá»›i nhiều hạng mục theo kiểu “ná»™i công ngoại quốc”, gồm 2 vòng thành khép kín: Thành ngoài bằng đất, thành trong bằng Ä‘á. Đây là quần thể có kiến trúc rất đặc biệt so vá»›i thời bấy giờ và cho đến tận ngày hôm nay. Đường dẫn từ thành ngoại vào trong khu ná»™i viên được lợp Ä‘á tảng, hai bên là hàng tượng chó Ä‘á, ngá»±a Ä‘á, voi Ä‘á và tượng người chầu bằng Ä‘á có kích thÆ°á»›c đồ sá»™. Hai tấm bia Ä‘á rá»™ng hÆ¡n 2,5m đối xứng hai bên, má»™t chiếc bao gồm cả phần mái che cÅ©ng được đục nguyên khối không tách rời khiến người xem có phần ngưỡng má»™ vì sá»± tỉ mỉ của từng con chữ và hoa văn được khắc tinh tế trên bia. Tấm bia “Phúc Khê tÆ°á»›ng công tá»­” là bia má»™t mặt khổ 194 x 126cm. Trán bia chạm lưỡng long chầu nguyệt, xung quanh diềm bia có trang trí họa tiết cây mai và chim. Ná»™i dung tấm bia nói về gia Ä‘ình, dòng họ, thân thế, sá»± nghiệp của Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi khắc khoảng 29 dòng vá»›i khoảng 1.100 chữ Hán, chữ khắc to chân phÆ°Æ¡ng. Bia dá»±ng vào năm Hoằng Định 18 (1617). Tấm bia “Thượng thÆ° lệnh công ký” cÅ©ng là dạng bia Ä‘á má»™t mặt khổ 205cm x 144cm. Trán bia chạm lưỡng long chầu nguyệt, diềm rá»™ng 10cm chạm khắc hoa văn. Bài văn khắc gồm 26 dòng khoảng 550 chữ Hán do Tiến sÄ© Lê Khả Trù người xã Phúc Thọ, huyện Đông SÆ¡n phủ Thiệu Thiên, Ä‘á»— Tiến sÄ© khoa Mậu Thìn niên hiệu VÄ©nh Tá»™ 10 (1628) soạn. Văn bia ca ngợi công danh sá»± nghiệp của viên tÆ°á»›ng võ Nguyá»…n Hài được phong Dá»±c vận tán trị công thần, Thượng thÆ° bá»™ Lại, tÆ°á»›c Đặng quận công, Thượng trụ quốc. Ông không những là bậc trọng thần, là chá»— dá»±a của triều Ä‘ình, có nhiều công vá»›i dân vá»›i nÆ°á»›c mà còn luôn cứu giúp họ hàng làng xóm. Phần sau khắc bài thÆ¡ 8 câu, ca ngợi công danh sá»± nghiệp của Nguyá»…n Hài nói riêng và dòng họ Nguyá»…n làng Kim Bôi nói chung.

Dạo bÆ°á»›c qua những phiến Ä‘á nhỏ lát nền dọc theo lối Ä‘i, giữa khung cảnh thiên nhiên thanh tịnh, yên bình dẫn vào cổng đền. Ngay từ lần chạm mặt đầu tiên, thiết kế cổng thành khiến bất kỳ ai cÅ©ng đều có cảm giác quen thuá»™c đến kỳ lạ, dá»… dàng liên tưởng đến công trình kiến trúc Ä‘á»™c Ä‘áo - Di sản văn hóa thế giá»›i Thành Nhà Hồ - Thành Tây Đô. Cổng dẫn vào đền có hình mái vòm, 1 cá»­a duy nhất, kết hợp giữa kỹ thuật xếp Ä‘á (ở thành cổng) và gạch xây (ở phía nóc thành), bên trên có khắc ba chữ “TÆ°á»›ng công môn”. Tường Ä‘á bao bọc cao tá»›i gần 2m, bề rá»™ng 1,5m dá»±ng bằng hai hàng Ä‘á tảng, ở giữa đổ đất nện, phía trên là những phiến Ä‘á hình mai rùa úp xuống. Từ cổng đền, tiếp tục thong dong vãn cảnh, chẳng mấy bÆ°á»›c chân Ä‘ã có thể tiến thẳng vào khu đền thờ chính. TrÆ°á»›c Ä‘ây, toàn bá»™ khu đền thờ có tá»›i 24 dãy nhà lá»›n bé bao quanh, bố trí từ nhà sắp lá»… ở ngoài cổng, khu đền thờ, khu hậu viên, khu nhà tổ, khu nhà thờ dành cho người vợ của Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi... Trải qua biến thiên của lịch sá»­, rêu phong của thời gian, đến nay, khu đền thờ chỉ còn lại gian nhà cầu nối nho nhỏ dùng làm nÆ¡i thờ tá»±. Đây là gian nhà nằm giữa, nối gian tiền đường, trung đường vá»›i nhà chánh tổng dài và rá»™ng ở phía sau. Tất cả đều có mái chạm trổ cong cong, lát gạch lợp mÅ©i hài, nung thủ công. Gian cầu nối tuy nhỏ nhÆ°ng hiện vẫn còn lÆ°u giữ được nhiều các bức chạm trổ trang trí, vì kèo, xà ngang, hệ thống cá»™t đỡ... minh chứng tiêu biểu cho nghệ thuật Ä‘iêu khắc tinh xảo lúc bấy giờ. Vá»›i những giá trị văn hóa – lịch sá»­, nghệ thuật kiến trúc còn lÆ°u giữ lại được, đền thờ Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi được xếp hạng di tích lịch sá»­ và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1990.

Vượt ra khỏi khuôn khổ của má»™t nÆ¡i thờ tá»± tÆ° gia, đền thờ Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi được xem nhÆ° pho tÆ° liệu quý về nghệ thuật kiến trúc, Ä‘iêu khắc thế ká»· XVII. Hằng năm, vào má»—i dịp tết đến xuân về, trÆ°á»›c má»—i kỳ thi quan trọng hay Ngày Nhà giáo Việt Nam, ngôi đền vốn yên tÄ©nh nép mình sau những hàng cây xào xạc gió bá»—ng rá»™n rã hẳn lên bởi tiếng bÆ°á»›c chân người tìm về chiêm bái. Chẳng mong cầu công danh, lợi lá»™c, hÆ¡n thua vá»›i đời, thế hệ cháu con hôm nay chỉ nhất tâm xin được mượn nén hÆ°Æ¡ng trầm tỏ chút lòng mến má»™, tri ân sâu sắc tá»›i người thầy trí tuệ uyên thâm, nhân cách cao đẹp. NhÆ°ng cÅ©ng có chút chạnh lòng khi thấy gian nhà cầu duy nhất còn lÆ°u lại của má»™t cÆ¡ ngÆ¡i từng má»™t thời rá»™ng lá»›n, bề thế Ä‘ang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Ông Hoàng Văn Bảy – Phó Chủ tịch UBND xã Đông Thanh chia sẻ: “Đền thờ Phúc Khê tÆ°á»›ng công Nguyá»…n Văn Nghi thá»±c sá»± là má»™t công trình kiến trúc, Ä‘iêu khắc Ä‘á»™c Ä‘áo nhÆ°ng trải qua thời gian tồn tại mấy trăm năm Ä‘ã bị xuống cấp nên rất cần sá»± quan tâm, chỉ đạo kịp thời từ các cấp, các ngành có liên quan và sá»± chung tay góp sức của Ä‘ông đảo quần chúng nhân dân trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích”.

Theo: Thảo Linh/Báo Thanh Hóa Ä‘iện tá»­