Tin giả - Hiểm họa thật

Theo Ä‘ánh giá của ông Lê Quốc Minh - Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam, tin giả Ä‘ang lan tràn khắp nÆ¡i và Ä‘i vào từng ngõ ngách của cuá»™c sống; ảnh hưởng đến từng cá nhân, từng doanh nghiệp, từng cÆ¡ quan tổ chức. Các chuyên gia nói rằng tin giả thậm chí có thể gây tác Ä‘á»™ng tiêu cá»±c đến cả xã há»™i, đến nền kinh tế và thậm chí đối vá»›i cả thể chế. Dá»± Ä‘oán trong thời gian tá»›i, khi công nghệ cao, kể cả sá»­ dụng trí tuệ nhân tạo (AI), được lợi dụng nhiều hÆ¡n nữa trong quá trình sản xuất tin giả, thì khối lượng tin giả sẽ còn tăng vá»›i tốc Ä‘á»™ khủng khiếp hÆ¡n nhiều. Tin giả và đối phó tin giả giống nhÆ° trò Ä‘uổi bắt vô định mà má»—i bên đều cố gắng sá»­ dụng những công cụ tinh vi nhất; kết quả là người Ä‘uổi càng nhanh thì người chạy còn nhanh hÆ¡n.

“Tôi chÆ°a nhìn thấy khả năng tin giả giảm bá»›t trong tÆ°Æ¡ng lai gần, nên chúng ta phải chấp nhận “sống chung vá»›i lÅ©” trong khi tìm mọi cách đối phó; từ những biện pháp cụ thể nhất cho đến những phÆ°Æ¡ng cách mang tính lâu dài”, ông Minh nói.

Tin giả gây ra những hệ lụy to lá»›n, tuy nhiên theo ông Võ Đỗ Thắng - Giám đốc Trung tâm Ä‘ào tạo quản trị và an ninh mạng Athena, mức phạt vá»›i thiệt hại do tin giả chÆ°a tÆ°Æ¡ng xứng. “Điều đầu tiên phải có công nghệ để xác định gốc của nguồn tin bắt đầu từ Ä‘âu, lịch sá»­ lan truyền qua những kênh nào. Sau khi xác định được nguồn tin liên quan, Nhà nÆ°á»›c, Chính phủ, các cÆ¡ quan quản lý sẽ yêu cầu các MXH nhÆ° Facebook hay YouTube gỡ thông tin. NhÆ°ng nếu tin giả nhắm vào cá nhân, tổ chức hay doanh nghiệp thì mức Ä‘á»™ ảnh hưởng nhiều và xá»­ lý chậm hÆ¡n. Vì thế, các tổ chức hay doanh nghiệp phải có bá»™ phận xây dá»±ng kịch bản phản ứng, tránh tình trạng bị Ä‘á»™ng, ngăn ngừa đốm lá»­a bùng lên thành Ä‘ám cháy”, ông Thắng nói.

Nhà báo Lê Thanh Phong - báo Lao Động nói rằng, hiện nay nhiều nhà báo mất bình tÄ©nh, vì cÆ¡n lốc của thông tin và chịu sức ép cạnh tranh khiến họ lao theo số người tin vào tin giả. “Bởi lẽ, nhÆ° thống kê của Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam Lê Quốc Minh thì tá»· lệ người tin tưởng vào tin giả lên tá»›i 70 - 80%. Đó là chÆ°a kể, nhiều người đọc hiện nay quan tâm đến vòng hai của má»™t cô diá»…n viên hÆ¡n những bài báo tâm huyết”, ông Phong nói.

Trong thời gian qua, hàng loạt tờ báo Ä‘ã đăng bài rồi gỡ bài vì đụng phải tin giả. Tiến sÄ© tâm lý Lê Thị Linh Trang - Học viện cán bá»™ TP.HCM, cho biết, đến thời Ä‘iểm hiện tại chÆ°a có má»™t nghiên cứu cụ thể về tác Ä‘á»™ng của tin giả. NhÆ°ng chắc chắn, hậu quả vá»›i những người liên quan trá»±c tiếp, vá»›i xã há»™i không hề nhỏ. Những nạn nhân bị bôi xấu trên mạng xã há»™i bởi những tin giả bị chấn Ä‘á»™ng tâm lý, thậm chí có người tìm đến cái chết. Doanh nghiệp có thể thiệt hại hàng chục, hàng trăm tá»· đồng...

Ghê gá»›m hÆ¡n, tin giả còn gây hoang mang trong xã há»™i, con người mất lòng tin, định hình suy nghÄ© và thái Ä‘á»™ lệch lạc của con người, gây kích Ä‘á»™ng thù hằn, kích Ä‘á»™ng bạo lá»±c, dâm ô, thù địch, mê tín dị Ä‘oan, phá hoại thuần phong mỹ tục hay gây bất ổn chính trị, phân chia tôn giáo, sắc tá»™c.

Trách nhiệm của tất cả các bên

Tin tức giả nhÆ° con quái vật nhiều đầu không chỉ Ä‘e dọa nghiêm trọng uy tín và tÆ°Æ¡ng lai của báo chí mà còn làm nhiá»…u loạn đời sống tinh thần, chính trị, kinh tế của hầu hết các quốc gia. Vì thế, ở từng quốc gia cÅ©ng nhÆ° trên phạm vi toàn cầu, giá»›i hoạch định chính sách, giá»›i truyền thông, giá»›i hoạt Ä‘á»™ng xã há»™i Ä‘ã từng bÆ°á»›c phối hợp Ä‘Æ°a ra “gói” giải pháp Ä‘a dạng nhằm ngăn chặn làn sóng tin tức giả, bao gồm giải pháp về hành chính - pháp luật, giải pháp về kỹ thuật - công nghệ, giải pháp về đạo đức - lÆ°Æ¡ng tâm, giải pháp về nhận thức - giáo dục…

Không hề ngẫu nhiên khi người tá»± “lãnh ấn tiên phong” trong cuá»™c chiến chống tin tức giả là các cường quốc. NÆ°á»›c lá»›n luôn là trung tâm sản xuất tin tức giả đồng thời cÅ©ng là đối tượng tấn công hàng đầu của mọi loại tin tức giả. Từ năm 2000, chính quyền Mỹ cho phép cảnh sát và nhân viên an ninh theo dõi những đối tượng có thể tung tin tức giả lên mạng xã há»™i. Điều này được tờ The Nation xác nhận qua bài Cảnh sát Ä‘ang đọc phản hồi trên Facebook của bạn, trong Ä‘ó cho biết 151 thành phố, hạt trên toàn Liên bang Hoa Kỳ Ä‘ã chi hàng triệu Ä‘ôla cho các phần mềm giám sát hoạt Ä‘á»™ng của người dùng trên mạng xã há»™i. Tháng 3/2016, Bá»™ TÆ° pháp Đức trình má»™t dá»± luật lên quốc há»™i trong Ä‘ó có Ä‘iều khoản phạt tá»›i 50 triệu euro (53,8 triệu USD) đối vá»›i các công ty mạng xã há»™i chậm chạp trong việc dỡ bỏ những ná»™i dung bất hợp pháp, bao gồm tin tức giả, kích Ä‘á»™ng hận thù và bôi nhọ cá nhân, tổ chức. Ở Nga, ngày 21/11/2016, CÆ¡ quan liên bang giám sát công nghệ thông tin liên lạc và các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông (Roskomnadzor) gá»­i lời kêu gọi đến người dùng mạng xã há»™i hãy cùng thảo luận những khả năng để hạn chế và phong tỏa tin tức giả. Việc chính phủ Việt Nam tăng cường xá»­ phạt các cÆ¡ quan báo chí và cá nhân dùng mạng xã há»™i đăng tin tức giả diá»…n ra gần Ä‘ây, có lẽ cÅ©ng nằm trong ná»— lá»±c chung của các nÆ°á»›c.

Má»™t giải pháp chống tin tức giả truyền thống và phổ biến là nâng cao năng lá»±c chuyên môn, ý thức trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, rá»™ng ra là giá»›i hoạt Ä‘á»™ng truyền thông. Nick Davies, trong cuốn sách của mình Ä‘ã viết những dòng thiết tha về sứ mệnh của báo chí: “Đối vá»›i nhà báo, giá trị được định nghÄ©a là tính trung thá»±c - ná»— lá»±c kể sá»± thật. Đó là mục tiêu hàng đầu của chúng ta. Tất cả việc làm của chúng ta - và tất cả những gì nói về chúng ta - đều phải xuất phát từ nguồn duy nhất là nói sá»± thật”. Thay vì nhắm mắt chạy Ä‘ua vá»›i thời gian, dá»±a dẫm thông tin trên mạng xã há»™i, người làm báo nên tập trung chăm lo việc mang lại sá»± thật và Ä‘iều hữu ích cho người dân - đối tượng dá»… bị tổn thÆ°Æ¡ng trÆ°á»›c các định chế quyền lá»±c trong xã há»™i. Đó là phÆ°Æ¡ng cách hữu hiệu để lấy lại chá»— đứng và lòng tin của báo chí trong công chúng. Đối vá»›i người dùng mạng xã há»™i, giá»›i nghiên cứu truyền thông thường kêu gọi và khuyến cáo rằng cần phải thận trọng và trách nhiệm khi post má»™t status, send má»™t comment, bấm like hay share má»™t tin bài trên trang mạng, vì hành Ä‘á»™ng Ä‘ó, rất có thể vô tình bạn trở thành người loan truyền, người ủng há»™, người phát tán tin tức giả!

Trong bối cảnh mạng xã há»™i bùng nổ, tin tức giả có thể được thích (like), chia sẻ (share) vô tá»™i vạ, không kiểm chứng nhÆ° vậy thì chống tin giả là trách nhiệm của tất cả các bên có liên quan. Cần đề cao vai trò của luật pháp, giáo dục và truyền thông trong cuá»™c chiến chống tin giả. Về luật pháp, má»—i quốc gia cần có những Ä‘iều luật nghiêm khắc để xá»­ lý vấn nạn tin giả. Về giáo dục, cần có những chÆ°Æ¡ng trình để giáo dục học sinh, sinh viên nâng cao năng lá»±c phân hóa, tiếp cận vá»›i thông tin. Và cuối cùng là sá»­ dụng truyền thông để tuyên truyền, phổ biến pháp luật.

Đặc biệt, má»—i người đọc cÅ©ng cần trở thành người tiêu dùng tin tức thông minh. Có thể dá»±a vào công thức I’M VAIN mà các chuyên gia của Đại học Stony Brook (Mỹ) đề xuất để thẩm định thông tin. Đó là nguồn tin có khách quan, Ä‘á»™c lập vá»›i ná»™i dung thông tin không (Independent); nguồn tin có Ä‘a chiều không (Multiple); thông tin có được xác nhận, có bằng chứng, có thẩm định chÆ°a (Verify); nguồn cung cấp tin có thẩm quyền không (Authoritative); thông tin ấy có được bằng cách nào (Informed) và nguồn tin có tên tuổi cụ thể hay nguồn ẩn danh (Named).

Nhà báo Lê Thanh Phong nhấn mạnh, các nhà báo cần làm Ä‘úng trách nhiệm của người cầm bút: Ä‘Æ°a tin Ä‘úng sá»± thật. TÆ°Æ¡ng tá»±, Ä‘á»™c giả cÅ©ng phải có trách nhiệm bằng cách không like, share thông tin khi chÆ°a kiểm chứng. Còn vá»›i doanh nghiệp, phải có sá»± tá»± tin vào bản thân mình và hệ thống pháp luật. “Nếu chấp nhận để má»™t ai Ä‘ó đến dọa dẫm bằng má»™t bài báo, má»™t thông tin nghÄ©a là Ä‘ã thỏa hiệp, dung dưỡng cho những người Ä‘Æ°a tin giả. Doanh nghiệp cần phải đấu tranh để những người làm báo không lành mạnh không có đất sống”, ông Phong bày tỏ.

Tất cả giải pháp trên chỉ là phát súng mở màn cho cuá»™c chiến chống tin tức giả. Má»—i giải pháp đều có Æ°u Ä‘iểm và giá»›i hạn riêng của nó.Thế giá»›i tuy phẳng nhÆ°ng tồn tại quá nhiều mâu thuẫn, xung Ä‘á»™t về lợi ích. Do vậy, tin tức giả vẫn còn đất sống. Và cuá»™c chiến chống lại nó sẽ còn dài.

Cuá»™c chiến không được phép thua

“Các nhà báo không thể khoanh tay đứng nhìn, bởi chúng ta còn khoác trên mình trách nhiệm to lá»›n vá»›i xã há»™i”. Äây là nhấn mạnh của Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam Lê Quốc Minh khi đề cập đến má»™t đề tài thời sá»± nóng bỏng của báo chí: Cuá»™c chiến chống lại fake news (tin giả).

Chúng ta Ä‘ang sống trong má»™t thế giá»›i mà những hoang tin có thể dẫn đến các thảm kịch trong đời sống bởi sá»± dá»… dàng lan truyền vá»›i tốc Ä‘á»™ chóng mặt từ người này sang người khác thông qua các phần mềm chat hoặc mạng xã há»™i. Ở Việt Nam, ban đầu tin giả chỉ dừng ở má»™t vài đường dẫn website ca ngợi ông, bà lang dân tá»™c này, loại biệt dược nọ, gắn vá»›i ca sỹ A, người nổi tiếng B để vờ là người dùng uy tín. Rồi đến những dòng trạng thái trên mạng xã há»™i nói chuyện ô nhiá»…m tại má»™t địa phÆ°Æ¡ng trong nÆ°á»›c nhÆ°ng dùng hình ảnh tận bên kia thế giá»›i, xảy ra từ khá lâu trong quá khứ... để rồi nhân vật trong hình nhận đủ loại “gạch Ä‘á” mà không má»™t ai quan tâm xem ná»™i dung Ä‘ó có bị xuyên tạc hay không. Đã có má»™t số trường hợp đăng tải ná»™i dung bịa đặt bị xá»­ phạt, nhÆ°ng dường nhÆ° tình hình Ä‘ang ngày càng trở nên nghiêm trọng. Có thể ai Ä‘ó sẽ yên tâm khẳng định rằng, người dùng tin vào báo chí. Oái oăm thay, báo chí cÅ©ng mắc bẫy tin giả - không chỉ ở Việt Nam mà nhiều báo lá»›n của nÆ°á»›c ngoài cÅ©ng vậy. Đó là chÆ°a kể nhiều nhà báo vô tình chia sẻ các thông tin giả hoặc không rõ nguồn gốc, và góp phần phát tán những thông tin chÆ°a được kiểm chứng hoặc thậm chí sai lệch Ä‘ó. Tệ hại hÆ¡n là tình trạng giả mạo các cÆ¡ quan báo chí chính thống bằng các website có tên miền gần giống, hoặc các fanpage, các tài khoản mạng xã há»™i.

Trong khi fake news khuynh đảo xã há»™i và có nguy cÆ¡ lấn át những nguồn tin chính thống ở khắp nÆ¡i trên thế giá»›i, việc kiểm chứng thông tin trên báo chí lại Ä‘ang trở nên lỏng lẻo và thật Ä‘áng buồn khi không ít tòa soạn thậm chí áp dụng cách làm nguy hiểm “đăng tải trÆ°á»›c, chỉnh sá»­a sau nếu cần thiết”. Không ít trường hợp tin bài trên báo chí chính thống không được kiểm chứng, không đảm bảo công bằng và cân bằng - giá trị cốt lõi của báo chí. Fake news, cùng vá»›i những sai lầm của nhiều cÆ¡ quan báo chí trong cuá»™c chạy Ä‘ua tuyệt vọng vá»›i mạng xã há»™i để giành giật Ä‘á»™c giả và nguồn thu quảng cáo, Ä‘ã khiến cho sá»± tín nhiệm của công chúng vá»›i báo chí giảm sút...

Báo chí cÅ©ng phải hành Ä‘á»™ng chứ  không thể ngồi chờ cÆ¡ quan chức năng ra luật, chờ các công ty công nghệ thay đổi thuật toán hay chờ người dùng trở nên thông minh hÆ¡n để tá»± xa lánh fake news. ChÆ°a bao giờ Ä‘òi hỏi về má»™t nền báo chí chất lượng cao lại bức thiết nhÆ° hiện nay. Làm thế nào để gây dá»±ng lại niềm tin của công chúng đối vá»›i ná»™i dung báo chí chất lượng cao sẽ là má»™t câu hỏi lá»›n trong những năm tá»›i dành cho các nhà quản lý, các tòa soạn và bản thân các nhà báo. Nó không chỉ quan trọng đối vá»›i sá»± tồn vong của báo chí mà nó còn quan trọng vá»›i sá»± ổn định xã há»™i.

Báo chí cÅ©ng phải hành Ä‘á»™ng chứ không thể ngồi chờ cÆ¡ quan chức năng ra luật, chờ các công ty công nghệ thay đổi thuật toán hay chờ người dùng trở nên thông minh hÆ¡n để tá»± xa lánh fake news. ChÆ°a bao giờ Ä‘òi hỏi về má»™t nền báo chí chất lượng cao lại bức thiết nhÆ° hiện nay. Làm thế nào để gây dá»±ng lại niềm tin của công chúng đối vá»›i ná»™i dung báo chí chất lượng cao sẽ là má»™t câu hỏi lá»›n trong những năm tá»›i dành cho các nhà quản lý, các tòa soạn và bản thân các nhà báo. Nó không chỉ quan trọng đối vá»›i sá»± tồn vong của báo chí mà nó còn quan trọng vá»›i sá»± ổn định xã há»™i.

Theo: Khánh An/ Báo Nhà báo và Công luận