Sá»± kiện này cÅ©ng hÆ°á»›ng đến việc nâng cao trách nhiệm của các cấp, ngành, cÆ¡ quan chức năng, tổ chức xã há»™i đối vá»›i việc xây dá»±ng, phát triển văn hóa đọc Việt Nam. 

Sá»± ra đời của Ngày Sách ViêÌ£t Nam là dấu mốc quan trọng đối vá»›i ngành xuất bản, in và phát hành, nhÆ° Bá»™ trưởng Thông tin và Truyền thông Nguyá»…n Mạnh Hùng khẳng định: "Việc ra đời Ngày Sách Việt Nam thể hiện sá»± quan tâm kịp thời, tầm nhìn của Đảng, Chính phủ nhằm chấn hÆ°ng văn hóa đọc Việt Nam; có thể coi Ä‘ây nhÆ° là tuyên bố ban đầu để tiến tá»›i má»™t chiến lược sách quốc gia hoặc má»™t luật về khuyến đọc ở Việt Nam".

Đầy đủ các văn bản, chỉ đạo

Ngày 25/8/2004, Ban Bí thÆ° Trung Æ°Æ¡ng Đảng Ä‘ã ban hành Chỉ thị 42-CT/TW "Về nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt Ä‘á»™ng xuất bản",  nhằm định hÆ°á»›ng hoạt Ä‘á»™ng cho lÄ©nh vá»±c xuất bản, in và phát hành trong giai Ä‘oạn đất nÆ°á»›c Ä‘ang có những chuyển biến nhanh chóng về chính trị, kinh tế, xã há»™i, văn hoá, giáo dục. Đây là chủ trÆ°Æ¡ng Ä‘úng đắn, kịp thời mang tính định hÆ°á»›ng cao cho lÄ©nh vá»±c xuất bản, in và phát hành. Theo Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bá»™ Thông tin và Truyền thông) Nguyá»…n Nguyên, Ä‘iểm Ä‘áng chú ý nhất của Chỉ thị 42-CT/TW là không chỉ tiếp tục khẳng định xuất bản là má»™t lÄ©nh vá»±c tÆ° tưởng của Đảng, Nhà nÆ°á»›c, nhân dân, là má»™t bá»™ phận văn hóa Việt Nam, còn nhấn mạnh tính thiết yếu của xuất bản trong giáo dục, Ä‘ào tạo, xây dá»±ng nền tảng tÆ° tưởng, đạo đức xã há»™i, trong Ä‘ó Ä‘ích đến là xây dá»±ng xã há»™i học tập - má»™t xã há»™i có sá»± thống nhất giữa chế Ä‘á»™ giáo dục cho mọi người và học tập suốt đời. Ná»™i dung của Chỉ thị 42-CT/TW cho thấy sá»± phát triển nhận thức, lý luận của Đảng về xuất bản, chỉ ra định hÆ°á»›ng, nhiệm vụ, giải pháp phát triển xuất bản trong thời kỳ má»›i, qua Ä‘ó khẳng định vai trò của xuất bản đối vá»›i văn hóa đọc và văn hóa đọc đối vá»›i sá»± phát triển của đất nÆ°á»›c.

Tiếp nối tinh thần của Chỉ thị 42-CT/TW, Thông báo Kết luận số 19-TB/TW của Ban Bí thÆ° khóa XII về tiếp tục thá»±c hiện Chỉ thị 42-CT/TW nêu rất rõ các yêu cầu, trong Ä‘ó có xác định vai trò đầu mối của Bá»™ Thông tin và Truyền thông cÅ©ng nhÆ° trách nhiệm phối hợp của các bá»™, ngành liên quan trong triển khai nhiều nhiệm vụ quan trọng, thể chế hóa quan Ä‘iểm chỉ đạo của Đảng, Nhà nÆ°á»›c ban hành má»™t hệ thống văn bản pháp luật, tạo dá»±ng hành lang pháp lý cho hoạt Ä‘á»™ng xuất bản, việc duy trì, phát triển văn hóa đọc. Luật Xuất bản năm 2004, sá»­a đổi năm 2008; Luật Xuất bản năm 2012 đều có những quy định liên quan đến việc phát triển văn hóa đọc. Ngày 6/5/2009, Thủ trÆ°á»›ng Chính phủ Ä‘ã ban hành Quyết định số 581/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2020, trong Ä‘ó có nhiều ná»™i dung về việc phát triển văn hóa đọc. Ngày 15/3/2017, Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ lại tiếp tục ban ban hành Quyết định số 329/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển văn hóa đọc trong cá»™ng đồng đến năm 2020, định hÆ°á»›ng 2030.

Nhằm cụ thể hóa chủ trÆ°Æ¡ng của Đảng, Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2020 (ban hành kèm theo Quyết định số 581/QĐ-TTg, ngày 06/5/2009 của Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ) Ä‘ã đặt ra mục tiêu, nhiệm vụ của ngành văn hóa là: Xây dá»±ng phong trào đọc sách trong xã há»™i, góp phần xây dá»±ng có hiệu quả thế hệ đọc tÆ°Æ¡ng lai. Tiếp Ä‘ó, Quyết định số 692/QĐ-TTg ngày 04/5/2013 của Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ phê duyệt đề án Xóa mù chữ đến năm 2020, Quyết định 329/QĐ-TTg ngày 15/3/2017 của Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ phê duyệt Đề án phát triển văn hóa đọc trong cá»™ng đồng đến năm 2020, định hÆ°á»›ng đến năm 2030 Ä‘ã nhấn mạnh đến mục tiêu quan trọng của văn hóa đọc là: Xây dá»±ng và phát triển thói quen, nhu cầu, kỹ năng và phong trào đọc (xuất bấn phẩm in và Ä‘iện tá»­) trong mọi tầng lá»›p nhân dân, nhất là trong thanh niên, thiếu niên, học sinh, sinh viên và chú trọng tá»›i người dân ở vùng nông thôn, vùng có Ä‘iều kiện kinh tê - xã há»™i khó khăn; cải thiện môi trường đọc; góp phần nâng cao dân trí, phát triển tÆ° duy, khả năng sáng tạo, bồi dưỡng nhân cách, tâm hồn, tăng cường ý thức chấp hành pháp luật, hình thành lối sống lành mạnh trong con người, xã há»™i Việt Nam, đẩy mạnh xây dá»±ng xã há»™i học tập.

Đặc biệt, việc ra đời Ngày Sách ViêÌ£t Nam 21/4 theo Quyết định số 284/QĐ-TTg không chỉ khuyến khích, phát triển phong trào đọc sách trong cá»™ng đồng, còn là Ä‘iểm nhấn để tôn vinh giá trị của sách, khẳng định vai trò, vị trí, tầm quan trọng của sách trong đời sống xã há»™i; tôn vinh người đọc và những người tham gia sáng tác, xuất bản, lÆ°u giữ, quảng bá sách; nâng cao trách nhiệm của các cấp, ngành, cÆ¡ quan chức năng, tổ chức xã há»™i đối vá»›i việc xây dá»±ng, phát triển văn hóa đọc Việt Nam - Cục trưởng Nguyá»…n Nguyên khẳng định.

Văn hóa đọc đứng trÆ°á»›c thách thức lá»›n

Tiến sỹ Nguyá»…n Huy Phòng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng văn hóa đọc không chỉ Ä‘Æ¡n thuần là thói quen, sở thích, kỹ năng đọc sách của bạn đọc, công chúng, còn có sá»± há»™i tụ của nhiều nhân tố nhÆ°: chính sách, chủ trÆ°Æ¡ng, chiến lược của các cÆ¡ quan quản lý về mở rá»™ng, phát triển tri thức, xuất bản phẩm, xây dá»±ng hệ thống thiết chế (nhất là thÆ° viện, phòng đọc sách, báo, tạp chí; nhà sinh hoạt cá»™ng đồng…); ý thức sáng tạo, "sản xuất" những ấn phẩm tinh thần có giá trị của các tác giả (văn nghệ sÄ©, nhà khoa học, nghiên cứu…); năng lá»±c xuất bản, lÆ°u hành, quảng bá, phân phân phối của các cÆ¡ quan chuyên môn, nghiệp vụ và cuối cùng là thái Ä‘á»™, ý thức, thói quen, ứng xá»­ của bạn đọc, công chúng đối vá»›i sách và các ấn phẩm chứa Ä‘á»±ng tri thức, thông tin, kinh nghiệm của nhân loại.

Nếu trÆ°á»›c Ä‘ây, con người chủ yếu khám phá cuá»™c sống, thế giá»›i xung quanh thông qua những trang sách, câu chuyện ở các thÆ° viện, trường học, qua lời kể của những người Ä‘i trÆ°á»›c; hiện nay vá»›i sá»± phát triển mạnh mẽ của internet, công nghệ thông tin, mạng xã há»™i, nhu cầu tìm kiếm thông tin của bạn đọc có nhiều thay đổi. Càng ngày, giá»›i trẻ càng xa lạ vá»›i thÆ° viện, cÅ©ng nhÆ° thói quen tìm đến sách xuất bản dần bị thay thế bởi các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông, nghe nhìn vá»›i nhiều món ăn hấp dẫn, đầy đủ khẩu vị, Ä‘áp ứng tốt thị hiếu, nhu cầu của công chúng. Sá»± ra đời của ebook (sách Ä‘iện tá»­) cùng vá»›i các thiết bị, phần mềm há»— trợ đọc, trao đổi, mua bán sách trá»±c tuyến Ä‘ã tạo ra má»™t sá»± thay đổi lá»›n trong ngành xuất bản cÅ©ng nhÆ° thói quen tiếp cận, tiêu dùng sách của công chúng. Có thể nói, sá»± bùng nổ của công nghệ thông tin, mạng xã há»™i Ä‘ã phá vỡ nhu cầu, thói quen đọc sách truyền thống. Những thú vui trên không gian ảo Ä‘ã chiếm phần lá»›n thời gian truy cập, cá»™ng vá»›i Ä‘ó là những áp lá»±c thời gian học trên lá»›p, thời gian học thêm khiến giá»›i trẻ hầu nhÆ° không có thời gian rá»—i để tìm kiếm những cuốn sách hay ở các thÆ° viện cÅ©ng nhÆ° trên chính không gian mạng. Việc chạy Ä‘ua vá»›i thời gian, những sức ép của việc học hành, thi cá»­ khiến nhiều người lá»±a chọn phÆ°Æ¡ng thức "mì ăn liền" bằng cách đọc những lời tóm tắt, giá»›i thiệu về tác phẩm chứ không thể Ä‘i sâu khám phá, tìm hiểu các chÆ°Æ¡ng, phần của cuốn sách Ä‘ó. Viêc bùng nổ, lấn át của các phÆ°Æ¡ng tiện nghe nhìn và sá»± chi phối mạnh mẽ của mạng xã há»™i Ä‘ang đặt văn hóa đọc truyền thống trÆ°á»›c những thách thức, tạo rào cản để lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong các ấn phẩm sách báo đến vá»›i Ä‘ông đảo công chúng, bạn đọc.

Tiến sỹ Nguyá»…n Huy Phòng trăn trở: Má»™t trong những yếu tố cấu thành nên văn hóa đọc là sức hấp dẫn của những xuất bản phẩm (sách, báo, tạp chí) nhÆ°ng trong những năm gần Ä‘ây thị trường xuất bản phẩm có những diá»…n biến phức tạp. Lượng sách in, phát hành lá»›n nhÆ°ng chất lượng, hiệu quả đối vá»›i cá»™ng đồng không cao, nhất là đối vá»›i các tác phẩm văn học, nghệ thuật. Sá»± thiếu hụt lá»±c lượng sáng tác, thiếu vắng những tài năng lá»›n, những cây bút gạo cá»™i khiến cho đời sống văn học, nghệ thuật không có nhiều tác phẩm đỉnh cao, xuất sắc, ảnh hưởng lá»›n đến tâm lí, nhu cầu và Ä‘òi hỏi của công chúng. Phát triển trong cÆ¡ chế thị trường vá»›i sức ép của quá trình cổ phần hóa, nhiều nhà xuất bản Ä‘ã không thá»±c hiện Ä‘úng tôn chỉ, mục Ä‘ích xuất bản, phát hành, chạy theo tâm lý thời thượng, bắt tay vá»›i tÆ° nhân để xuất bản, phát hành những tác phẩm kém giá trị cả về ná»™i dung lẫn hình thức trình bày, gây tổn hại về niềm tin đối vá»›i xã há»™i...

Tạo sá»± hứng thú và kỹ năng đọc ngay từ bé

Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyá»…n Ngọc Bảo và nghiên cứu sinh Nguyá»…n Việt Hà (Nhà Xuất bản Chính trị quốc gia - Sá»± thật) cho rằng việc xây dá»±ng Chiến lược sách quốc gia Việt Nam sẽ cụ thể hóa chủ trÆ°Æ¡ng của Đảng, chính sách của Nhà nÆ°á»›c trong lÄ©nh vá»±c xuất bản; là giải pháp đồng bá»™ nhằm phát huy thế mạnh truyền thông của xuất bản, nhÆ° giá»›i thiệu những thành tá»±u đổi má»›i của đất nÆ°á»›c tá»›i người dân, bạn bè quốc tế, xây dá»±ng nền tảng tÆ° tưởng, đạo đức, lối sống cho công chúng. Chiến lược sách quốc gia cÅ©ng được xem là má»™t trong những giải pháp mang tính Ä‘á»™t phá để những người làm xuất bản định hÆ°á»›ng đầu tÆ°, tạo ra những tác phẩm có giá trị.

Để phát triển văn hóa đọc, hÆ°á»›ng tá»›i xây dá»±ng chiến lược sách quốc gia, các chuyên gia cho rằng cần hình thành, phát triển hứng thú, kỹ năng đọc cho cá nhân dÆ°á»›i sá»± há»— trợ của gia Ä‘ình, nhà trường và xã há»™i. Ngay từ khi còn nhỏ, trẻ em cần được làm quen vá»›i việc đọc thông qua sá»± định hÆ°á»›ng có chủ Ä‘ích từ gia Ä‘ình, nhà trường. Bố mẹ cần quan tâm, chỉ dẫn, tạo cho trẻ thói quen đọc sách lành mạnh và má»™t số kỹ năng thiết yếu để lá»±a chọn sách, đọc sách hiệu quả. Thầy cô, nhà trường tiếp tục khÆ¡i gợi, hÆ°á»›ng dẫn, cung cấp những công cụ chìa khóa, giúp các em hứng khởi, yêu thích sách thông qua các hình thức nhÆ° thuyết trình về sách, sân khấu hóa tác phẩm, thi kể chuyện, há»™i diá»…n văn nghệ… Các cấp, ngành cần xã há»™i hóa việc đọc, xây dá»±ng má»™t môi trường đọc tiêu chuẩn, tạo hứng thú cho người đọc, thúc đẩy văn hóa đọc phát triển; tăng cường đầu tÆ° cÆ¡ sở vật chất, ứng dụng trang thiết bị hiện đại cho các thÆ° viện, đặc biệt là hệ thống thÆ° viện phổ thông, thÆ° viện trường học cÅ©ng cần được quan tâm, há»— trợ kinh phí hoạt Ä‘á»™ng cần thiết, đảm bảo cho người học được sá»­ dụng thÆ° viện nhÆ° má»™t công cụ học tập có hiệu quả; từ Ä‘ó xây dá»±ng thói quen đọc, sở thích đọc, kỹ năng khai thác, đọc các tài liệu khác nhau… Bên cạnh Ä‘ó, Nhà nÆ°á»›c cần có chính sách phát triển loại hình chuyển phát nhanh, nhằm há»— trợ cho công tác lÆ°u hành sách đến vá»›i vùng sâu vùng xa và khắp cả nÆ°á»›c má»™t cách nhanh chóng, tiện lợi, góp phần xây dá»±ng thị hiếu đọc lành mạnh cho Ä‘ông đảo công chúng; khuyến khích các doanh nghiệp tài trợ cho các hoạt Ä‘á»™ng phát triển văn hóa đọc cho các trẻ em nghèo, trẻ em ở vùng sâu vùng xa.

Các cÆ¡ quan liên quan cần tận dụng Æ°u thế công nghệ thông tin để kịp thời định hÆ°á»›ng đọc cho thế hệ người đọc 4.0; phát triển, chú trọng bồi dưỡng Ä‘á»™i ngÅ© tác giả viết sách chất lượng cao trong hai mảng chính: sách nghiên cứu và sách phổ cập kiến thức (khoa học kỹ thuật, văn hoá xã há»™i, kinh tế, tôn giáo...), nhằm phát triển tri thức Việt Nam, nâng cao dân trí ngang tầm các nÆ°á»›c tiên tiến trong khu vá»±c và quốc tế. Nhà nÆ°á»›c cÅ©ng cần khuyến khích Ä‘á»™i ngÅ© biên dịch chất lượng, có ý thức chọn lọc nghiêm túc các tác phẩm tiêu biểu trong các lÄ©nh vá»±c khoa học kỹ thuật, văn hóa xã há»™i, kinh tế, y học của nÆ°á»›c ngoài để dịch sang Việt ngữ, giúp thị trường sách Việt Nam trở nên phong phú, Ä‘a dạng, tiến gần hÆ¡n vá»›i thế giá»›i; tiến hành nghiên cứu định kỳ 5 năm/lần về thá»±c trạng đọc trong xã há»™i làm cÆ¡ sở xây dá»±ng các kế hoạch dài hạn phát triển đồng bá»™, toàn diện văn hóa đọc. 

Chiến lược phát triển sách quốc gia luôn gắn liền vá»›i sá»± hình thành và phát triển của văn hóa đọc. Văn hóa đọc càng mở rá»™ng, có chất lượng, sách vở càng được chú trọng, đầu tÆ° nhiều hÆ¡n. Hiện, Việt Nam nói riêng, các nÆ°á»›c trên thế giá»›i nói chung đều Ä‘ang đứng trÆ°á»›c nguy cÆ¡ bị văn hóa nghe nhìn lấn át, tiêu diệt văn hóa đọc. Người đọc, nhất là giá»›i trẻ có xu hÆ°á»›ng “lười đọc”, đọc ít, đọc nhanh, thích nghe nhìn hÆ¡n đọc, rất ngại đọc sách dày, sách in, sách về vấn đề lý luận. Điều này Ä‘ã tạo ra sá»± phân hóa mạnh mẽ trong thị hiếu đọc của công chúng, đặt ra vấn đề cấp thiết về chiến lược xây dá»±ng sách tại má»—i quốc gia. Dù xã há»™i phát triển đến Ä‘âu, việc đọc sách vẫn được coi trọng, bởi Ä‘ó là nhu cầu tinh thần không thể thiếu của con người. Muốn phát triển văn hóa đọc, phát triển thị trường sách quốc gia, cần huy Ä‘á»™ng sá»± phối hợp của nhiều ban, ngành để có phÆ°Æ¡ng hÆ°á»›ng xuất bản sách má»™t cách đồng bá»™, chọn lọc, hợp lý…, góp phần cổ vÅ©, gìn giữ văn hóa đọc ở Việt Nam trong bối cảnh há»™i nhập quốc tế và phát triển - ông Nguyá»…n Ngọc Bảo nhấn mạnh.

Theo Phúc Hằng/ TTXVN