“Đời mẹ nghèo trông áo rách nên thÆ°Æ¡ng”

Nhà báo Trần Văn Hiền (bút danh Văn Hiền) sinh năm 1948 tại làng Vọng, xã Quỳnh Ngọc, huyện Quỳnh LÆ°u (Nghệ An). Là con trai đầu của má»™t gia Ä‘ình đến 6 anh chị em, bố là liệt sÄ© trong kháng chiến chống Mỹ, Văn Hiền phải sá»›m bÆ°Æ¡n chải, làm lụng giúp mẹ nuôi các em ăn học.

Cuá»™c đời  của má»™t cán bá»™ giao thông và sau này làm báo, anh Ä‘ã chứng kiến không ít sá»± hy sinh của đồng Ä‘á»™i, đồng bào dÆ°á»›i đạn bom của kẻ thù. Năm 1967, khi được tin bố hy sinh ở tuổi 43, Ä‘á»™ tuổi Ä‘ang phÆ¡i phá»›i sức xuân, anh càng thấm thía ná»—i Ä‘au mất mát của những người ở lại.

Năm 1979, nhân má»™t lần nghỉ phép, Văn Hiền nhảy xe ra tận Thủy Nguyên (Hải Phòng) gặp vợ nhà báo liệt sÄ© VÅ© Hiến ở báo Hải quân Việt Nam. Biết anh là bạn thân cùng học lá»›p báo chí của Trường Tuyên giáo Trung Æ°Æ¡ng những năm 1974 – 1976, chị Thân vợ liệt sÄ© VÅ© Hiến vô cùng cảm Ä‘á»™ng. Chị cho biết gia Ä‘ình chẳng có thông tin gì về anh, ngoài tờ giấy báo tá»­ ghi “hy sinh ở mặt trận B79 chiến trường K”.

Văn Hiền quay về Hà Ná»™i, tìm đến Há»™i Nhà báo Việt Nam, nhÆ°ng cÅ©ng chỉ đọc được vỏn vẹn mấy dòng về người bạn mình trong danh sách các nhà báo liệt sÄ© cả nÆ°á»›c: “Nhà báo liệt sÄ© VÅ© Hiến thuá»™c cÆ¡ quan báo Hải quân Việt Nam, tham gia Ä‘oàn quân tình nguyện Việt Nam, chiến đấu tại chiến trường Camphuchia Ä‘ã hy sinh anh dÅ©ng trong lúc làm nhiệm vụ”.

Trên đường trở về thành phố Vinh, Văn Hiền suy nghÄ© rất nhiều. HÆ¡n 400 nhà báo hy sinh có đến 60% chÆ°a tìm được hài cốt. Những thông tin về cá nhân họ đều rất ít ỏi. Anh tá»± nhủ mình: “Phải bằng mọi cách dá»±ng lại chân dung các nhà báo liệt sÄ©”. Ý nghÄ© Ä‘ó nhÆ° má»™t món nợ tinh thần theo anh suốt những năm làm báo và mãi cho đến sau này khi Ä‘ã nghỉ hÆ°u.

Năm 2002, anh quyết định tìm bằng được Trung tÆ°á»›ng Nguyá»…n Văn Tình - Chuẩn Đô đốc Hải Quân - người trá»±c tiếp chỉ huy trận Ä‘ánh tại Ngã ba Va Lung (cá»­a ngõ Phnôm Pênh) nÆ¡i có VÅ© Hiến tham gia và hy sinh. Những thông tin quý giá Ä‘ó giúp anh dá»±ng lại khá đầy đủ về cuá»™c đời và sá»± hy sinh cao đẹp của nhà báo liệt sÄ© VÅ© Hiến trong bài: “Chá»›p sáng trÆ°á»›c cá»­a ngõ Kông Pông Xom”, đăng ở tập ký chân dung “Dáng đứng dÆ°á»›i đạn bom” của anh xuất bản năm 2018.

Văn Hiền luôn tá»± nhủ mình “Dù vất vả mấy cÅ©ng cố để tìm bằng được những thông tin sát, Ä‘úng sá»± thật nhất về các nhà báo liệt sÄ©”. Trường hợp về nhà báo liệt sÄ© Nông Văn TÆ°, quê ở Đồng Há»· (Thái Nguyên) hy sinh năm 1971 tại thị xã Vinh là má»™t ví dụ.

Đầu tiên anh phải ra Hà Ná»™i, tìm đến xưởng phim Quân Ä‘á»™i nÆ¡i Nông Văn TÆ° công tác và hy sinh để gặp những đồng Ä‘á»™i cÅ© của anh. Cuốn sách ká»· yếu của Ä‘Æ¡n vị Ä‘ã hé lá»™ má»™t tình tiết rất quý, Nông Văn TÆ° lúc Ä‘ó cùng quay phim vá»›i phóng viên Hà Văn Tài và hy sinh tại trận địa pháo thuá»™c Trung Ä‘oàn Phòng không 280. Tìm được chính ủy trung Ä‘oàn là Đại tá Bùi Thúc Nhâm, anh được biết Ä‘Æ¡n vị này Ä‘ã giải thể, sáp nhập vá»›i má»™t trung Ä‘oàn pháo cạo xạ khác. Lại má»™t lần nữa, Văn Hiền quay trở lại Xưởng phim Quân Ä‘á»™i Ä‘ể tìm Hà Văn Tài thì anh Ä‘ã nghỉ hÆ°u ở tận huyện HÆ°Æ¡ng SÆ¡n (Hà TÄ©nh). Sá»± kiên trì Ä‘ã giúp anh có được đầy đủ tÆ° liệu để viết nên câu chuyện đầy cảm Ä‘á»™ng về nhà báo liệt sỹ Nông Văn TÆ° vá»›i tên gọi: “Dáng đứng dÆ°á»›i tầm bom”.

Văn Hiền cho biết, trong 2 tập sách viết về các nhà báo liệt sÄ© của anh, trường hợp của nữ phóng viên Phạm Thị Ngọc Huệ làm anh phải dày công và vất vả nhất. Chị Huệ công tác ở báo Trường SÆ¡n, nhÆ°ng lại hy sinh ở tỉnh Khăm Muá»™n (Lào) năm 1971. Phải qua thông tin của Binh Đoàn 559 rồi báo Quân Ä‘á»™i Nhân dân, anh má»›i tìm được nguyên TBT lúc Ä‘ó của chị Huệ và má»™t đồng chí cán bá»™ cÅ© ở Ban Tuyên huấn Binh Ä‘oàn 559 tên là Khoát, má»›i có đầy đủ thông tin về chị. Để bài viết sát thá»±c hÆ¡n, anh rủ mấy đồng Ä‘á»™i cÅ© của chị Huệ cất công sang tận tỉnh Khăm Muá»™n (Lào) tận mắt ngắm nhìn sá»± hiểm trở, thâm u của thung lÅ©ng Ka Tốc, giúp anh mô tả sống Ä‘á»™ng nhÆ° người trong cuá»™c, sá»± hy sinh của nữ phóng viên Phạm Thị Ngọc Huệ.

“Xin đừng gọi anh là liệt sÄ© vô danh”

Văn Hiền Ä‘ã cho ra đời 20 đầu sách, viết hàng trăm bài thÆ¡, đặc biệt trong Ä‘ó có bài thÆ¡ nổi tiếng: “Xin đừng gọi Anh là liệt sÄ© vô danh”. Bài thÆ¡ có xuất xứ khá đặc biệt. Theo Văn Hiền, nhiều lần vào nghÄ©a trang Trường SÆ¡n, nghÄ©a trang Việt – Lào thắp hÆ°Æ¡ng cho các liệt sÄ©, nhìn hàng hàng ngôi má»™ trắng vá»›i dòng chữ “Liệt sÄ© vô danh”, Văn Hiền thấy lòng mình Ä‘au nhói. Má»™t ná»—i Ä‘au nhân Ä‘ôi, má»™t lần là sá»± hy sinh thân thể, lần nữa là sá»± mất mát danh tính của các anh liệt sÄ©. Bởi các anh, chị sinh ra ai cÅ©ng tròn tháng, tròn ngày; được cha mẹ đặt tên, tính tuổi; có quê hÆ°Æ¡ng bản quán chôn nhau cắt rốn hẳn hoi. NhÆ°ng nào ngờ, sau khi ngã xuống, nhiều người rÆ¡i vào hoàn cảnh “không má»™t tấm hình, không má»™t dòng địa chỉ”, chỉ còn lại má»™t tên chung “Liệt sÄ© vô danh”!

Văn Hiền kể lại vá»›i niềm xúc Ä‘á»™ng khó kìm nén. “Trong má»™t lần Ä‘i công tác ở huyện Anh SÆ¡n (Nghệ An), Ä‘úng vào dịp ngày thÆ°Æ¡ng binh liệt sÄ©, tôi vào nghÄ©a trang liệt sÄ© Việt – Lào. Lòng nhÆ° nghẹn lại trÆ°á»›c những ngôi má»™ không chủ, chỉ có vỏn vẹn 4 từ: “Liệt sÄ© vô danh”. Trong trầm mặc khói hÆ°Æ¡ng, má»™t tứ thÆ¡ chợt đến, và ngay Ä‘êm hôm ấy, tôi viết má»™t mạch xong bài thÆ¡ mang tá»±a đề: “Xin đừng gọi Anh là liệt sÄ© vô danh”.

Bài thÆ¡ Ä‘ã làm xúc Ä‘á»™ng hàng triệu con tim người Việt. Không lâu sau Ä‘ó, bài thÆ¡ Ä‘ã trở thành ý tưởng cho Kênh VTV3 Đài Truyền hình Việt Nam xây dá»±ng thành phim tài liệu “Không ai là vô danh” phát nhân dịp  27/7/1995; Trung tâm Nhân đạo huyện Đô LÆ°Æ¡ng (Nghệ An) khắc  toàn bá»™ bài thÆ¡ lên bia Ä‘á nguyên khối, đặt tại nghÄ©a trang liệt sÄ© huyện nhà.

CÅ©ng Ä‘úng má»™t năm sau Ä‘ó, theo đề nghị của Thượng tÆ°á»›ng Chủ tịch Há»™i Trần Văn Quang - Ban Chấp hành Trung Æ°Æ¡ng Há»™i Cá»±u Chiến binh Việt Nam Ä‘ã có nghị quyết đề nghị Chính phủ, Bá»™ LĐ-TB&XH khắc lại bia cho  70 vạn liệt sÄ© chÆ°a tìm thấy tên tuổi, quê quán. Nhờ Ä‘ó, hiện nay tất cả các ngôi má»™ mang tên “Liệt sÄ© vô danh” đều được thay lại bằng tên má»›i: “Liệt sÄ© chÆ°a rõ họ tên”. Cách gọi này phần nào Ä‘ó Ä‘ã an ủi, làm vÆ¡i ít nhiều ná»—i Ä‘au mất mát.

Dù Ä‘ã bÆ°á»›c sang tuổi 72, Văn Hiền vẫn miệt mài lo trả nghÄ©a đền Æ¡n vá»›i những đồng Ä‘á»™i Ä‘ã khuất. Anh cho biết, năm nay sẽ có hai hoạt Ä‘á»™ng lá»›n. Má»™t là phối hợp cùng Há»™i Phật giáo Nghệ An và Đại đức Thích Đồng Tuệ Ä‘Æ°a danh sách khoảng hÆ¡n 400 nhà báo liệt sÄ© cả nÆ°á»›c vào chùa Hà (huyện Nam Đàn) và chùa Âu Lạc (TP. Vinh) làm lá»… cầu siêu nhân 95 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam. Hai là, tìm Mạnh Thường Quân để có kinh phí xuất bản cuốn ký chân dung: “Huyền thoại Ngã ba Đồng Lá»™c – Ä‘iều chÆ°a nói” dày 160 trang Ä‘úng vào dịp ká»· niệm Ngày ThÆ°Æ¡ng binh Liệt sÄ© 27/7. Tác phẩm này vừa được tỉnh Nghệ An trao giải nhất Giải “Búa liềm vàng” của tỉnh.

Theo Khắc Hiển/ Báo Nhà báo và Công luận