Ông Ä‘úng giờ nhÆ° má»™t chiếc đồng hồ Thụy SÄ© và lịch lãm nhÆ° má»™t quý ông. Hẹn ông 15h chiều. 15h kém 5, khi chúng tôi vừa bÆ°á»›c ra khỏi cá»­a thang máy, Ä‘ã thấy ông đứng chờ sẵn Ä‘ó, bàn tay chìa ra rá»™ng mở cùng nụ cười trên môi. Nhà báo, nhà văn Trần Mai Hạnh Ä‘ón chờ những đồng nghiệp bằng tuổi con cháu mình má»™t cách trọng thị nhÆ°ng cÅ©ng rất thân tình nhÆ° vậy.

Và giờ Ä‘ây, người tiền bối của thế hệ chúng tôi ngồi Ä‘ó trong căn phòng làm việc gọn gàng và ấm cúng, hào hứng hồi tưởng lại những ký ức của 46 năm về trÆ°á»›c. Nhìn phong thái của ông, ít ai có thể nghÄ© ông Ä‘ã sắp bÆ°á»›c tá»›i ngưỡng cá»­a tuổi 80. Vẫn chất giọng hào sảng, cái khoát tay quyết liệt và nhất là cái sá»± "tham công tiếc việc", ná»—i luyến tiếc vì "còn quá ít thời gian" thể hiện trong suốt câu chuyện khiến cho người đối diện luôn thấy bị choáng ngợp, thậm chí bị át Ä‘i bởi nguồn năng lượng sống tràn đầy trong ông.

Trong cuá»™c trò chuyện hầu nhÆ° không ngừng nghỉ, đầy cảm xúc kéo dài hÆ¡n 3 giờ giữa ông vá»›i Dân Việt Trò Chuyện, những câu chuyện về nghề, về cuá»™c đời đầy thăng trầm, về những biến cố Ä‘au thÆ°Æ¡ng và những may mắn lạ kỳ cứ thế được ông tái hiện lại, bằng má»™t trí nhá»› Ä‘áng để bất cứ ai cÅ©ng phải ngưỡng má»™ và má»™t thái Ä‘á»™ khoan dung tá»± tại cÅ©ng Ä‘áng để bất cứ ai cÅ©ng phải thán phục. Trong cuá»™c trò chuyện Ä‘ó, tất nhiên có cả những Ä‘iều mà ông chÆ°a từng kể vá»›i bất kỳ ai.

 

 

ThÆ°a nhà báo Trần Mai Hạnh, khi còn là má»™t phóng viên chiến trường, ông có mặt tại nhiều Ä‘iểm nóng của cuá»™c chiến tranh chống Mỹ, may mắn chứng kiến và viết bài tường thuật đầu tiên về những giờ phút lịch sá»­ ngày 30/4/1975 tại Dinh Độc Lập. Điều gì in đậm nhất trong tâm trí ông vào thời khắc lịch sá»­ Ä‘ó?

- Đến giờ tôi vẫn còn nhá»› nhÆ° in: Đó là vào trung tuần tháng 3/1975, ngay sau chiến thắng Buôn Mê Thuá»™t, tôi được cá»­ vào Ä‘oàn công tác đặc biệt của Việt Nam Thông tấn xã (VNTTX) tham gia chiến dịch giải phóng Sài Gòn do Ä‘ích thân nhà báo Đào Tùng - Tổng Biên tập VNTTX khi Ä‘ó dẫn đầu. Bám sát các binh Ä‘oàn chủ lá»±c, Ä‘oàn tiến vào các thành phố, thị xã vừa được giải phóng tức thì suốt từ Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Quy NhÆ¡n, Pleiku, Buôn Mê Thuá»™t, Đắk Lắk, Bình PhÆ°á»›c, Tây Ninh, Sài Gòn...

Tôi vá»›i phóng viên ảnh Văn Bảo cưỡi trên chiếc Honda 90 phân khối má»›i tinh mà ông Đào Tùng ký bảo lãnh vay tiền tiến về Sài Gòn, kịp có mặt trong giờ phút lịch sá»­. Bài tường thuật đầu tiên về thời khắc lịch sá»­ Ä‘ó có số phận khá đặc biệt.

 

 

Khoảng 11giờ 45 phút trÆ°a 30/4/1975 tôi tá»›i được Dinh Độc Lập. Cờ chiến thắng vừa được cắm trên nóc Dinh Độc Lập. Tôi lao vào thu thập ngay các dữ kiện không thể thiếu của bài tường thuật: Mấy giờ chiếc xe tăng đầu tiên húc tung cánh cá»­a chính Dinh Độc Lập? Mấy giờ cờ chiến thắng được cắm trên nóc Dinh Độc Lập? Chiến sÄ© cắm cờ tên gì? Tổng thống ngụy quyền DÆ°Æ¡ng Văn Minh tuyên bố đầu hàng nhÆ° thế nào? Ta tuyên bố chiến thắng nhÆ° ra sao?

Khi tôi đặt bút viết bài tường thuật, khung cảnh huy hoàng của bến Cảng Sài Gòn vá»›i hàng trăm đồng bào tay cầm cờ Mặt trận, cờ đỏ sao vàng và giÆ¡ cao ảnh Bác Hồ ùa ra Ä‘ón Ä‘oàn Quân Giải phóng tiến vào bừng hiện ngay trÆ°á»›c mắt. Và tôi Ä‘ã viết những dòng chữ "Thành phố Hồ Chí Minh rá»±c rỡ sao vàng" làm tá»±a đề cho bài tường thuật.

Khoảng 14 giờ chiều 30/4/1975, tôi viết xong nhÆ°ng không biết làm cách nào để chuyển bài về Hà Ná»™i. Tôi cứ ngóng xe chở Ä‘iện Ä‘ài và các Ä‘iện báo viên của Thông tấn xã Giải phóng nhÆ°ng phải mãi chiều tối các anh má»›i tá»›i. Sau khi các kỹ thuật viên bắt được liên lạc, tôi liền Ä‘Æ°a bài tường thuật để các đồng chí Ä‘iện về trụ sở TTXGP trên rừng Tây Ninh.

Sau này tôi nghe kể lại, tối Ä‘ó anh Phạm Vỵ, cán bá»™ Phòng ThÆ° ký Bá»™ Biên tập cùng Ä‘i trong Ä‘oàn Ä‘ã trá»±c cạnh Ä‘iện Ä‘ài, xé từng Ä‘oạn bài tường thuật của tôi Ä‘ang được Ä‘iện về để Tổng Biên tập Đào Tùng duyệt lại trÆ°á»›c khi Ä‘iện báo viên dùng Ä‘iện Ä‘ài công suất lá»›n Ä‘iện tiếp về Hà Ná»™i. Vì Ä‘iện báo viên phải Ä‘ánh mooc (mã Morse – NV) từng chữ "a", chữ "b", chữ "c"... nên rất mất thì giờ.

 

 

Thời khắc lịch sá»­ ấy, cuá»™c sống diá»…n ra nhÆ° má»™t cÆ¡n lốc. Lúc ấy tôi không hề biết bài viết của mình có được Ä‘iện về tá»›i Tổng xã ở Hà Ná»™i không, có được đăng không?

TrÆ°a hôm sau, 1/5/1975, khi tôi và Văn Bảo Ä‘ang trên ô tô giữa đường phố Sài Gòn sôi Ä‘á»™ng, nườm nượp những dòng người Ä‘ang ùa ra vui mừng chào Ä‘ón Ä‘oàn quân giải phóng thì bất ngờ nghe được buổi thời sá»± đặc biệt của Đài Tiếng nói Việt Nam phát qua chiếc Ä‘ài bán dẫn chúng tôi mang theo bên người.

Đài Ä‘ã trang trọng đọc bài tường thuật "Thành phố Hồ Chí Minh rá»±c rỡ sao vàng" và giá»›i thiệu rõ là "Bài của Trần Mai Hạnh, phóng viên Việt Nam Thông tấn xã tại Sài Gòn Ä‘iện về". Lúc Ä‘ó, tôi Ä‘ã lặng lẽ khóc. Những giọt nÆ°á»›c mắt hiếm hoi của người lính nÆ¡i chiến trường, trong niềm hạnh phúc khôn tả xiết.

Chúng tôi cÅ©ng có thể phần nào mường tượng ra cảm xúc hạnh phúc của ông lúc Ä‘ó, thÆ°a nhà báo Trần Mai Hạnh?

- Thá»­ hỏi các bạn, đời phóng viên có hạnh phúc nào bằng? Bài tường thuật Ä‘ó của tôi được đăng trên bản tin Đấu tranh thống nhất của VNTTX phát báo ngay trong Ä‘êm 30/4/1975 cÅ©ng vá»›i đầu đề "Thành phố Hồ Chí Minh rá»±c rỡ sao vàng", nhÆ°ng do quá khuya nên Báo Nhân Dân ra sáng 1/5/1975 không đăng kịp. Sáng sau, báo Ä‘ã đăng toàn văn vá»›i tiêu đề "Tiến vào Phủ tổng thống ngụy".

 

 

Ông Ä‘ã nhắc tá»›i cuốn "Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75", má»™t cuốn sách vừa có giá trị về văn học vừa có giá trị về lịch sá»­ và báo chí vá»›i ngồn ngá»™n những thông tin từ nguồn tài liệu tuyệt mật của phía bên kia. Cuốn sách Ä‘ã khắc họa má»™t cách chi tiết, sống Ä‘á»™ng và chân thá»±c những thời khắc cuối cùng của chính quyền Sài Gòn và chế Ä‘á»™ Việt Nam cá»™ng hoà. Làm thế nào ông có được những tài liệu lịch sá»­ quý giá nhÆ° vậy?

- Có hàng trăm nhà báo, nhà văn tham gia chiến dịch giải phóng Sài Gòn, rất nhiều người nổi tiếng và tài giỏi hÆ¡n tôi, nhÆ°ng tôi lại là người sở hữu được nhiều tài liệu lịch sá»­ quý giá. Tôi không hề cảm thấy "mình được chọn", nhÆ°ng tôi cảm nhận rõ số phận của mình trÆ°á»›c những sắp xếp ngẫu nhiên và kỳ lạ của cuá»™c sống Ä‘ã giúp tôi làm được Ä‘iều gần nhÆ° không tưởng (đối vá»›i tôi). Và tôi thấy biết Æ¡n sá»± sắp xếp Ä‘ó của cuá»™c sống.

Đó là thu thập má»™t khối lượng tài liệu đồ sá»™, Ä‘a số là các tài liệu tuyệt mật về cuá»™c chiến của phía bên kia (phía Việt Nam Cá»™ng hoà và phía Hoa Kỳ) rồi hóa thân phục dá»±ng thành công sá»± sụp đổ cuối cùng của Việt Nam Cá»™ng hòa (chính quyền Nguyá»…n Văn Thiệu) và công bố nó trong cuốn tiểu thuyết tÆ° liệu lịch sá»­ "Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75" do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sá»± thật ấn hành.

 

 

Có thể các bạn không tin, nhÆ°ng cứ nhÆ° có má»™t bàn tay vô hình sắp xếp mọi chuyện. Đầu tiên là việc được chọn cá»­ là phóng viên đặc biệt trong Ä‘oàn VNTTX do Ä‘ích thân Tổng Biên tập Đào Tùng dẫn đầu tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh. Vì Ä‘i trong Ä‘oàn của Tổng Biên tập nên gặp rất nhiều thuận lợi trong chặng đường hành quân gần 2000 cây số nhiều hiểm nguy và nhiều tình huống gay cấn tưởng không thể giải quyết.

Những ngày cuối tháng 4/1975, từ căn cứ TTXGP trên rừng Tây Ninh, do xe ô tô hỏng không phụ tùng thay thế phải để lại dọc đường, Tổng Biên tập Đào Tùng Ä‘ã ký giấy bảo lãnh mượn tiền của Trung Æ°Æ¡ng Cục miền Nam mua cho tôi chiếc Honda 90 phân khối má»›i tinh để tiến về Sài Gòn.

Bài tường thuật viết xong, nhờ có hãng thông tấn chính quyền Sài Gòn mà TTXGP tiếp quản ngay chiều tối 30/4/1975, má»›i Ä‘iện được về TTXGP trên rừng Tây Ninh. Rồi bài lại được Ä‘ích thân Tổng Biên tập Đào Tùng duyệt, thay vì chữ Mai Hạnh tôi ghi ở cuối bài, ông Ä‘ã viết rõ và đầy đủ tên tác giả ở ngay đầu bài báo: "Bài của Trần Mai Hạnh, Phóng viên Việt Nam Thông tấn xã tại Sài Gòn". Điều này rất quan trọng, vì nó khẳng định rõ tôi là tác giả bài tường thuật đầu tiên về những giờ phút trọng đại trong lịch sá»­ dân tá»™c. Do Ä‘ó tôi là má»™t nhân chứng có tÆ° cách trong các tác phẩm báo chí cÅ©ng nhÆ° văn chÆ°Æ¡ng viết về sá»± kiện lịch sá»­ chiến thắng 30/4/1975, thống nhất đất nÆ°á»›c.

Và đặc biệt, Ä‘iều làm tôi nhá»› hÆ¡n cả là phút giây mà ý tưởng phục dá»±ng sá»± sụp đổ của chính quyền Việt Nam cá»™ng hòa bất chợt lóe lên ngay thời khắc lịch sá»­ Ä‘ó. Nó Ä‘ã tạo tiền đề cho sá»± ra đời của "Biên bản chiến tranh 1 – 2 – 3 – 4.75" sau Ä‘ó 39 năm.

 

 

Điều quan trọng hÆ¡n nữa là ý tưởng Ä‘ó Ä‘ã được Tổng Biên tập Đào Tùng khích lệ vá»›i lời căn dặn có giá trị hoạch định hÆ°á»›ng Ä‘i và lá»™ trình chính xác trong quá trình xây dá»±ng tác phẩm này.

Ông yêu cầu: "Điều cốt lõi của lịch sá»­ chính là sá»± thật. Muốn phục dá»±ng trung thá»±c sá»± thật Ä‘ã diá»…n ra trong những ngày tháng sụp đổ cuối cùng của Việt Nam Cá»™ng hoà thì phải phục dá»±ng bằng chính các tài liệu nguyên bản, các văn bản gốc và nhân chứng của các sá»± kiện lịch sá»­ thuá»™c phía bên kia (Việt Nam Cá»™ng hòa và phía Hoa Kỳ), chứ không phải phục dá»±ng bằng trí tưởng tượng và hÆ° cấu của tác giả".

Đó là những chỉ dẫn sáng suốt và quý giá để tôi bám theo, và cứ thế tìm cách thu thập tài liệu càng nhiều càng tốt. Ông Đào Tùng khi Ä‘ó vừa là Cố vấn cho Ban Lãnh đạo TTXGP, đồng thời là Trợ lý cho Lãnh đạo Ban Tuyên huấn Trung Æ°Æ¡ng Cục miền Nam và trá»±c tiếp chỉ đạo hoạt Ä‘á»™ng nghiệp vụ của Phân xã VNTTX tại Sài Gòn những ngày đầu giải phóng.

Tôi may mắn được tháp tùng ông trong hàng loạt cuá»™c há»™i họp, tiếp xúc vá»›i đủ ngành giá»›i, vá»›i Ủy ban Quân quản, vá»›i các cÆ¡ quan trong và ngoài quân Ä‘á»™i. Ngoài ra, vá»›i Giấy công tác đặc biệt của Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn - Gia Định cấp ngay sáng 1/5/1975, vá»›i Thẻ nhà báo là Phóng viên của VNTTX, và nhất là vá»›i tờ Báo Nhân Dân số đặc biệt ra ngày 2/5/1975 có đăng bài tường thuật "Tiến vào Phủ Tổng thống ngụy" ghi rõ tác giả: Trần Mai Hạnh, Phóng viên VNTTX tại Sài Gòn, tôi dá»… dàng tiếp xúc, tạo được niềm tin trong việc tiếp cận, khai thác những tài liệu quý giá phục vụ việc xây dá»±ng cuốn sách của mình...

Có thể tóm gọn lại: CÆ¡ may của lịch sá»­, cÆ¡ duyên của cuá»™c sống vá»›i những sắp xếp ngẫu nhiên và kỳ lạ mà chính tôi cÅ©ng không giải thích được, trong Ä‘ó có sá»± giúp đỡ tận tình của các cán bá»™, các cÆ¡ quan có thẩm quyền trong và ngoài quân Ä‘á»™i, Ä‘ã giúp tôi sở hữu được những tài liệu vô cùng quý giá Ä‘ó.

 

 

Viết về chiến tranh, ông Ä‘ã chọn má»™t góc nhìn khác, Ä‘ó là phục dá»±ng lại lịch sá»­ bằng chính tài liệu của "phía bên kia". Theo ông, Ä‘iều gì Ä‘ã khiến tác phẩm của ông sống được trong lòng Ä‘á»™c giả từ Ä‘ó tá»›i giờ, nhận được sá»± đồng thuận của dÆ° luận từ nhiều phía?

- NhÆ° Ä‘ã kể, ý tưởng xây dá»±ng cuốn sách nhằm phục dá»±ng lại sá»± sụp đổ cuối cùng của phía bên kia nảy sinh trong tôi ngay từ những ngày đầu tiên Sài Gòn giải phóng, nên việc truy tìm, tập hợp tài liệu từ phía bên kia là lẽ Ä‘Æ°Æ¡ng nhiên chứ không có chuyện gì "ghê gá»›m" về việc lá»±a chọn góc nhìn khác về chiến tranh.

Sau gần bốn thập ká»·, chính xác là 39 năm, tập hợp được má»™t khối lượng tÆ° liệu đồ sá»™, tôi bắt tay viết tác phẩm này. Theo tôi, có hai Ä‘iều mà cuốn sách có được nên Ä‘ã nhận được sá»± chào Ä‘ón và đồng thuận của dÆ° luận từ nhiều phía, Ä‘ó là nó đảm bảo tối Ä‘a tính chân thật và nhân văn.

Bởi lẽ, Ä‘iều cốt lõi của lịch sá»­ chính là sá»± thật. Lịch sá»­ là tá»± nó viết ra, không phải bên thắng muốn viết thế nào cÅ©ng được và bên thua bị nói thế nào cÅ©ng phải chịu. Lịch sá»­ lạnh lùng và mặc nhiên Ä‘i qua thời gian vá»›i những chứng tích không thể bác bỏ được. Đó chính là sá»± thật. Niềm tin vào sá»± thật lịch sá»­ (tức sá»± thật về các sá»±  kiện, sá»± việc, nhân vật và tình tiết) được phục dá»±ng mang ý nghÄ©a sống còn của cuốn sách.

Trong Lời mở đầu của cuốn sách, tôi Ä‘ã thÆ°a vá»›i bạn đọc 5 nguồn tài liệu tác giả vá»›i sá»± dung tưởng phong phú của nhà văn Ä‘ã căn cứ vào để hóa thân sang phía bên kia phục dá»±ng sống Ä‘á»™ng (nhÆ° thật) các sá»± kiện, sá»± việc Ä‘ã diá»…n ra. Đồng thời dÆ°á»›i má»—i chÆ°Æ¡ng đều có phần ghi chú rõ nguồn và nÆ¡i hiện Ä‘ang lÆ°u giữ những tài liệu mà tác giả Ä‘ã viện dẫn và dá»±a vào để xây dá»±ng lên chÆ°Æ¡ng sách Ä‘ó, để nếu cần bạn đọc có thể tra cứu.

 

 

Dừng lại má»™t chút nhÆ° để kiềm bá»›t dòng cảm xúc lịch sá»­ Ä‘ang ùa về trong tâm trí, nhà báo Trần Mai Hạnh vuốt vuốt mái tóc xoăn lòa xòa trên đầu, chỉnh lại gọng kính rồi chậm rãi tiếp mạch chuyện:

- Bắt tay xây dá»±ng cuốn tiểu thuyết tÆ° liệu lịch sá»­ này, tôi ý thức rất rõ cần phải có tinh thần quả cảm trÆ°á»›c sá»± thật lịch sá»­, phải nắm chắc các chứng cứ để sẵn sàng Ä‘Æ°Æ¡ng đầu bảo vệ sá»± thật, các sá»± kiện và tình tiết mà mình Ä‘ã xây dá»±ng, viện dẫn trong tác phẩm.

NhÆ°ng sau này, do tai hoạ nghề nghiệp, Ä‘ang từ đỉnh vinh quang bá»—ng rÆ¡i vào tình cảnh bi thảm của số phận, tôi má»›i thật sá»± thấm thía, ngá»™ ra rất nhiều Ä‘iều và có Ä‘iều kiện suy ngẫm, nhìn nhận cuá»™c sống má»™t cách Ä‘iềm tÄ©nh và thấu Ä‘áo hÆ¡n.

Trong bài tham luận "Về má»™t cách nhìn lịch sá»­ trong tiểu thuyết Ä‘Æ°Æ¡ng đại" tại cuá»™c há»™i thảo về "Đổi má»›i tÆ° duy tiểu thuyết" của Há»™i Nhà văn Việt Nam tổ chức tại Hà Ná»™i tháng 2/2018, tôi có trình bày về việc sá»­ dụng không gian bốn chiều để soi rọi, làm rõ sá»± thật, bật lên ý nghÄ©a quan trọng của các sá»± kiện và tình tiết lịch sá»­ phản ánh trong "Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75".

"Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75" dá»±ng lên má»™t giai Ä‘oạn lịch sá»­ của đất nÆ°á»›c (sá»± sụp đổ của Việt Nam Cá»™ng hòa - của cả má»™t thể chế, cả má»™t chế Ä‘á»™) mà Ä‘ó là lịch sá»­ Ä‘Æ°Æ¡ng đại, hàng triệu người gắn bó vá»›i nó mật thiết từ các phía, và cả gia Ä‘ình của họ nữa. Chỉ cần sai má»™t chi tiết sẽ bị phản ứng ngay.

Đơn cá»­, trong sách có tất cả 285 nhân vật, người thật việc thật, từ Tổng thống Nguyá»…n Văn Thiệu tá»›i tÆ°á»›ng lÄ©nh, sÄ© quan các quân Ä‘oàn, sÆ° Ä‘oàn, tiểu Ä‘oàn, rồi tá»›i các cấp chính quyền bên dÆ°á»›i... Nó phải chính xác cả tên, cả họ, cả tên lót và phận sá»± công việc mà con người Ä‘ó đảm nhận.

CÆ¡ may được chứng kiến, can dá»± và sống trong không khí sá»± kiện lịch sá»­ diá»…n ra, vá»›i hàng trăm trang ghi chép tại mặt trận, vừa là nhà báo, vừa là nhà văn Ä‘ã giúp tôi phục dá»±ng sống Ä‘á»™ng và dung hòa được tính chất nghiêm ngặt của biên bản (sá»± thật) và tính văn chÆ°Æ¡ng của tác phẩm.

 

 

Quả thật, nhà báo Trần Mai Hạnh không nói suông. Ví dụ khi miêu tả PhÆ°á»›c Long thất thủ, ông viết: "Mặc dù lúc ấy Ä‘ang cữ gió Ä‘ông bắc khô hanh, nhÆ°ng không hiểu sao Ä‘úng ngày PhÆ°á»›c Long thất thủ, những cÆ¡n mÆ°a xối xả Ä‘ã đổ xuống cả PhÆ°á»›c Long và Sài Gòn". Để bạn đọc không cho rằng tác giả bịa ra cÆ¡n mÆ°a cho tình hình thêm bi Ä‘át lâm li, ông Ä‘ã phải cẩn thận trích dẫn thêm má»™t câu: "Nhận định về dị biệt này của thời tiết, má»™t tờ báo của Sài Gòn ngày ấy Ä‘ã viết: "Dường nhÆ° ngay cả ông trời cÅ©ng rÆ¡i nÆ°á»›c mắt khóc cho PhÆ°Æ¡c Long". Thế có nghÄ©a là cÆ¡n mÆ°a thật 100% chứ không phải cÆ¡n mÆ°a "nhân tạo".

Hay nhÆ° chÆ°Æ¡ng "NÆ°á»›c cờ định mệnh", trong lần xuất bản đầu tiên và 4 lần tái bản trÆ°á»›c Ä‘ây chỉ nói cuá»™c họp do Ä‘ích thân Nguyá»…n Văn Thiệu chủ trì rút chạy khỏi Tây Nguyên diá»…n ra tại căn cứ Cam Ranh, không xác định được địa Ä‘iểm cuá»™c họp tại Ä‘âu trong căn cứ.

Phải mãi tá»›i lần tái bản thứ năm vào năm 2020, nhờ sá»± tiết lá»™ của Phạm Huấn, tuỳ viên thân cận của tÆ°á»›ng Phạm Văn Phú, tác giả má»›i bổ sung được chính xác địa Ä‘iểm cuá»™c họp diá»…n ra tai "Toà Bạch Dinh" (toà nhà trắng) do quân Ä‘á»™i Hoa Kỳ xây cất để Ä‘ón tiếp Tổng thống Mỹ Lyndon Johson khi ghé Cam Ranh viếng thăm và úy lạo binh sÄ© Hoa Kỳ năm 1966. Vậy là, nhờ sá»± cẩn trọng bổ sung của tác giả, bức tranh "NÆ°á»›c cờ định mệnh" được hoàn chỉnh.

 

 

Ông Ä‘ã minh chứng cuốn sách của ông cố gắng tôn trọng sá»± thật lịch sá»­ và có cái nhìn Ä‘a chiều, khách quan tối Ä‘a có thể. Còn tính nhân văn thể hiện trong cuốn sách ra sao, thÆ°a ông?

- Độc giả có thể thấy trong cuốn sách, suốt dọc đường chiến dịch từ Huế, Đà Nẵng, Quy NhÆ¡n tá»›i Sài Gòn tác giả Ä‘ã chứng kiến bao câu chuyện Ä‘au thÆ°Æ¡ng của con người. Những xác chết chÆ°a phân huá»· hết trên dọc đường chiến dịch. Có bà mẹ bị Ä‘ịch kích Ä‘á»™ng, ôm xác con chạy bá»™ di tản theo Quân Ä‘oàn 2 Sài Gòn từ Pleiku xuống Tuy Hoà. Suốt ba ngày cứ ôm xác con vì không tìm được chá»— chôn con.

CÅ©ng là đồng bào mình cả chứ ai. Có nên viết về những Ä‘iều Ä‘ó bằng sá»± lạnh lùng, hả hê của người thắng trận không, hay viết nó vá»›i thái Ä‘á»™ nhân văn trÆ°á»›c thân phận con người trong chiến tranh. Tôi Ä‘ã chọn cách thứ hai khi viết cuốn sách này.

Tôi nghÄ©, má»™t Ä‘iều nữa khiến cuốn sách được Ä‘á»™c giả ủng há»™ là khi viết, tôi tuyệt đối tránh để lại dấu vết, bóng dáng của bản thân. Độc giả sẽ thấy không có bất cứ phát biểu, bình luận, Ä‘ánh giá nào của tác giả; các sá»± kiện, sá»± việc, nhân vật, tình huống, tình tiết lịch sá»­ được phục dá»±ng trung thá»±c tá»± nó cất lên tiếng nói.

 

 

Cuá»™c chiến Ä‘ã kết thúc gần 5 thập ká»·, quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ cÅ©ng Ä‘ã được bình thường hoá. Dù nhìn từ phía bên nào, chúng tôi nghÄ© rằng Ä‘ã là chiến tranh thì bên nào cÅ©ng Ä‘ã phải chịu những tổn thất, Ä‘au thÆ°Æ¡ng mất mát. Quan Ä‘iểm của ông về vấn đề này ra sao?

- Khi bắt đầu xây dá»±ng "Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75", tôi Ä‘ã hiểu rằng dù dữ dá»™i và Ä‘au Ä‘á»›n đến Ä‘âu, cuá»™c chiến tranh nào rồi cÅ©ng qua Ä‘i. Những năm tháng khổ Ä‘au, máu và nÆ°á»›c mắt của bất cứ bên tham chiến nào cÅ©ng không bao giờ bị lãng quên và tất yếu trở thành má»™t phần của lịch sá»­.

NhÆ°ng lịch sá»­ không yên nghỉ, mà nó luôn thức vá»›i ánh sáng chiếu rọi, mách bảo chúng ta những Ä‘iều cần phải làm để đấu tranh bảo vệ những phẩm giá tốt đẹp của hiện tại và tÆ°Æ¡ng lai trong má»™t thế giá»›i Ä‘ang lên cÆ¡n sốt, trÄ©u nặng âu lo vì những tham vọng chiến tranh và xung Ä‘á»™t.

Tôi nhá»›, Tổng thống Mỹ Barack Obama phát biểu ngày 24/5/2016 trong chuyến thăm Việt Nam: "Những bài học trong chiến tranh (Việt Nam) sẽ là những bài học cho cả thế giá»›i". Cố vấn cao cấp của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Steve Bannon đề nghị các quan chức Nhà Trắng đọc cuốn sách phân tích sai lầm của Mỹ dẫn đến cuá»™c chiến tranh Việt Nam để "...nhận ra những sai lầm nhỏ (của lãnh đạo) có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng trong tÆ°Æ¡ng lai".

 

 

Những con người Ä‘i qua cuá»™c đời ông và câu chuyện về họ trong những năm tháng chiến tranh Ä‘ã được lÆ°u lại má»™t cách sống Ä‘á»™ng, ám ảnh trong các tác phẩm. Đó là những trang viết về sá»± hy sinh cao cả cùng những ná»—i Ä‘au mất mát đến tận cùng của con người trong chiến tranh. Câu chuyện nào, nhân vật đặc biệt nào ám ảnh ông nhất?                    

- Äó là Cẩm Linh, cô gái giao liên chừng 14, 15 tuổi trên chiến trường Quảng Đà ngày ấy. Tôi nhá»›, lúc Ä‘ó còn chừng mười ngày nữa là tá»›i Tết nguyên Ä‘án Ká»· Dậu, tôi được lệnh Ä‘i gấp Hoà Cường (huyện Hoà Vang). Theo kế hoạch tôi sẽ được bố trí gặp các cán bá»™ cÆ¡ sở từ ná»™i Ä‘ô ra để khai thác tài liệu, viết tin bài. Linh được giao nhiệm vụ dẫn đường và bảo vệ.

Tôi theo em soi đường về vùng sâu giữa mùa mÆ°a. Dọc đường không may gặp càn, tôi và Linh phải ngâm mình dÆ°á»›i hầm bí mật ngập nÆ°á»›c tá»›i ngá»±c suốt cả tuần. Tụi Mỹ Ä‘óng quân ngay trên nắp hầm. Khát cháy cổ, tôi và Linh Ä‘ã phải nhắm mắt uống từng hụm nÆ°á»›c dÆ¡ bẩn dÆ°á»›i hầm và sống cầm hÆ¡i bằng những vốc gạo rang chua loét, thum thủm mùi vì ngâm nÆ°á»›c Ä‘ã quá lâu ngày.

Mãi gần má»™t tuần sau lính Mỹ má»›i rút. Chiều tối hôm Ä‘ó được cÆ¡ sở Ä‘Æ°a lên khỏi hầm bí mật, tôi và Cẩm Linh gần nhÆ° kiệt sức. Sắp Tết Nguyên Ä‘án, lo sợ Quân Giải phóng lại Tổng tiến công và nổi dậy nhÆ° Tết Mậu Thân năm trÆ°á»›c, địch tung quân càn quét ác liệt vùng ven Đà Nẵng, cÆ¡ sở bể bạc lung tung. Không cách nào Ä‘i tiếp, tôi và Cẩm Linh quyết định quay lại.

Tá»›i Điện Thái, tôi và em chia tay. Phút chia tay, Linh vá»™i giúi vào tay tôi chiếc khăn mùi xoa còn loang mùi bùn đất dÆ°á»›i căn hầm trong những ngày kinh khủng, nói gấp gáp trong hÆ¡i thở: "Anh Ä‘i cẩn thận nghe! Sau chiến tranh gặp lại. Em chờ".        

 

 

Thế rồi chia tay từ Ä‘ó, chúng tôi không gặp lại nhau. Chỉ thi thoảng nhận được lời nhắn hoặc vài dòng viết vá»™i gá»­i thăm. Thế nhÆ°ng vá»›i tôi, lời Cẩm Linh nói lúc chia tay, chiếc khăn mùi xoa loang mùi bùn đất Linh giúi vào tay tôi và bức ảnh chân dung Ä‘en trắng Linh gá»­i Ä‘ã mÆ¡ hồ nhÆ° thể là tình yêu... 

Đầu năm 1970, tôi nhận được lệnh của Bá»™ Biên tập VNTTX Ä‘iều ra Hà Ná»™i chữa bệnh và nhận công tác má»›i. Tôi và Linh xa nhau và biệt tin từ ngày ấy. Rồi tôi xây dá»±ng gia Ä‘ình. Má»™t chiều mùa hè năm 1979, Ä‘i làm về, bÆ°á»›c vào nhà, tôi sững người thấy Linh và vợ tôi (lúc ấy Ä‘ang mang thai cháu thứ ba) Ä‘ang chuyện trò tâm sá»±.

Thì ra sau năm 1975, chiến tranh chấm dứt, được ra Hà Ná»™i học đại học, Linh tìm tôi thì tôi Ä‘ã có gia Ä‘ình. Bữa Ä‘ó là buổi tốt nghiệp, ngày cuối cùng ở Hà Ná»™i, Linh tá»›i chào vợ chồng tôi. Vợ tôi từng nghe tôi kể, từng xem ảnh, đọc nhật ký tôi viết cho Linh nên khi Linh vừa bÆ°á»›c chân vào nhà, vợ tôi Ä‘ã nhận ra và mở lời: "Cẩm Linh phải không, vào Ä‘ây em!"...

Cả má»™t câu chuyện dài, không thể nói ngắn gọn trong má»™t bài phỏng vấn được. Đó là câu chuyện Ä‘ã ám ảnh tôi nhất....     

(Còn nữa)

 

 

Theo Dân Việt