Hiện nay, dịch COVID-19 Ä‘ang diá»…n biến phức tạp, nÆ°á»›c ta xuất hiện những chùm bệnh nguy hiểm mang các biến thể vi rút SARS-CoV-2 khác nhau. Trong Ä‘ó, ổ bệnh ở Bắc Giang, Bắc Ninh, Hà Nam, Đà Nẵng Ä‘ã ghi nhận biến thể SARS-CoV-2 Ấn Độ và biến thể SARS-CoV-2  Anh.

Để có được góc nhìn sâu hÆ¡n về các biến thể và khả năng gây bệnh của chúng, phóng viên Báo Nhà báo & Công luận Ä‘ã có cuôÌ£c troÌ€ chuyêÌ£n cuÌ€ng GS.TS Phan TroÌ£ng Lân – ViêÌ£n trưởng ViêÌ£n Pasteur TP. Hồ Chí Minh.

ThÆ°a GS.TS Phan TroÌ£ng Lân, ông Ä‘ánh giá thế nào về sá»± lây lan qua các biến thể khác nhau của vi rút SARS-CoV-2?

GS.TS Phan TroÌ£ng Lân: Mức Ä‘á»™ lây lan của các biến thể có sá»± khác nhau. Qua nghiên cứu cho thấy rằng biến thể B.1.1.7 có khả năng lây nhiá»…m cao hÆ¡n đến 70% so vá»›i các biến thể cÅ©, nghÄ©a là má»™t người Ä‘ã mắc bệnh với biển thể cũ trung bình sẽ lây cho 2 đến 4 người khác, vá»›i biến thể B.1.1.7 có thể lây cho đến 7 người khác. Các biến thể khác nhÆ° B.1.351 (Nam Phi), P.1 (Brazil), B.1.617 (Ấn Độ) cÅ©ng được WHO báo cáo rằng có khả năng gia tăng sá»± lây nhiá»…m. Do vậy, nếu chúng ta không kịp thời ngăn chặn thì khả năng lây lan dịch tăng theo cấp số nhân.

Thông qua các kết quả giải triÌ€nh tÆ°Ì£ gen tÆ°Ì€ các mẫu bêÌ£nh phẩm gâÌ€n Ä‘ây cho thấy nước ta Ä‘ã ghi nhâÌ£n sÆ°Ì£ xuất hiêÌ£n của các biến thể Ä‘Æ°Æ¡Ì£c Ä‘ánh giá laÌ€ “nguy hiểm” nhÆ° biến thể Anh, biến thể Ấn ĐôÌ£… VâÌ£y có phải SARS-CoV-2 Ä‘ang trở nên nguy hiểm hÆ¡n không thÆ°a ông?

GS.TS Phan TroÌ£ng Lân: Các vi rút nói chung và vi rút SARS-CoV-2 nói riêng, trong quá trình lÆ°u hành, sau nhiều lần sao chép và nhân bản có thể xuất hiện những biến đổi trong cấu trúc của gen, nghÄ©a là có sá»± thay đổi ở má»™t hoặc má»™t số vị trí trên bá»™ gen di truyền so vá»›i bá»™ gen ban đầu của vi rút, Ä‘iều này được gọi là Ä‘á»™t biến gen.

Khi quá trình lây nhiá»…m tăng nhanh, quá trình vi rút sao chép và nhân bản cÅ©ng gia tăng, các Ä‘á»™t biến gen của vi rút có cÆ¡ há»™i xuất hiện nhiều hÆ¡n, dẫn đến khả năng xuất hiện biến thể cao hÆ¡n.

Hiện nay, trên thế giá»›i Ä‘ã phát hiện khoảng hÆ¡n 28 nghìn Ä‘á»™t biến trên gen của vi rút SARS-CoV-2.

Hầu hết các Ä‘á»™t biến không làm thay đổi đặc tính của vi rút, nhÆ°ng có má»™t số Ä‘á»™t biến có thể gây ảnh hưởng đến đặc tính sinh học nhÆ° làm tăng khả năng lây nhiá»…m, giúp vi rút có khả năng lẩn tránh hệ miá»…n dịch hay laÌ€m tăng khả năng xâm nhập vào các tế bào biểu mô đường hô hấp.

Hiện tại, Tổ chức Y tế Thế giá»›i (WHO) chia các biến thể của SARS-CoV-2 làm 2 nhóm là Biến thể Ä‘áng quan tâm (VOIs) và Biến thể Ä‘áng quan ngại (VOCs).

Biến thể Ä‘áng quan tâm (VOIs) khi có thay đổi về kiểu hình hoặc có 1 gen vá»›i nhiều Ä‘á»™t biến có khả năng làm thay đổi acid amin liên quan đến kiểu hình;

Và gây lây lan dịch trong cá»™ng đồng hoặc có nhiều ca/chùm ca bệnh xuất hiện cùng lúc; hoặc được phát hiện ở nhiều quốc gia.

Còn biến thể Ä‘áng quan ngại (VOCs) là những biến thể được khẳng định có liên quan đến gia tăng Ä‘áng kể khả năng lây lan; làm thay đổi Ä‘áng kể tình hình dịch tá»… COVID-19 má»™t cách tiêu cá»±c; tăng Ä‘á»™c lá»±c vi rút/làm nặng lên biểu hiện lâm sàng;

Giảm hiệu quả các biện pháp y tế công cá»™ng; hay giảm hiệu quả của các vaccine, xét nghiệm chẩn Ä‘oán, liệu pháp Ä‘iều trị hiện hành.

Hiện nay, các biến thể Ä‘áng quan ngại (VOCs) bao gồm: Biến thể B.1.1.7 (phát hiện ở Anh) Ä‘ã được ghi nhận ở 155 quốc gia, Biến thể B.1.351 (ở Nam Phi) Ä‘ã được ghi nhận ở 111 quốc gia, Biến thể P.1 (ở Brazil) Ä‘ã được ghi nhận ở 62 quốc gia, và biến thể B.1.617 (ở Ấn Độ) Ä‘ã được ghi nhận ở 63 quốc gia.

Theo WHO, các biến thể vá»›i lợi thế thích nghi sẽ dần dần thay thế các biến thể cÅ© theo thời gian.

Tại Việt Nam, ngay từ khi vụ dịch bùng phát Ä‘ã phát hiện ra các biến thể mang Ä‘á»™t biến D614G vào đầu tháng 3/2020 từ những công nhân từ nÆ°á»›c ngoài về, tiếp đến là sá»± xuất hiện của các VOCs nhÆ° biến thể B.1.1.7 và biến thể B.1.351 được ghi nhận vào tháng 10/2020 từ những công dân về nÆ°á»›c từ Anh và hiện nay là biến thể B.1.617 từ ổ dịch Yên Bái, Hà Nam.

NhÆ° vậy, các biến thể Ä‘áng quan ngại xuất hiện, lÆ°u hành thì sau 1 thời gian sẽ xuất hiện ở hầu hết các nÆ°á»›c, trong Ä‘ó có Việt Nam, làm cho công tác dá»± phòng và kiểm soát càng Ä‘òi hỏi ở mức cao hÆ¡n nữa.

VâÌ£y sÆ°Ì£ xuất hiêÌ£n những biến thể của SARS-VoV-2 có tác Ä‘ôÌ£ng nhÆ° thế naÌ€o Ä‘ến công tác phoÌ€ng, chống, ngăn chặn sÆ°Ì£ lây lan của Ä‘aÌ£i diÌ£ch COVID-19 thÆ°a Giáo sÆ°?

GS.TS Phan TroÌ£ng Lân: Hiện nay, các tác Ä‘á»™ng của biến thể SARS-CoV-2 chủ yếu trên 5 phÆ°Æ¡ng diện là: khả năng lây lan, Ä‘á»™ nặng của bệnh, công tác xét nghiệm, tránh miá»…n dịch, và Ä‘iều trị.

Khả năng lây lan: Mức Ä‘á»™ lây lan của các biến thể có sá»± khác nhau, qua nghiên cứu cho thấy rằng biến thể B.1.1.7 có khả năng lây nhiá»…m cao hÆ¡n đến 70% so vá»›i các biến thể cÅ©, nghÄ©a là má»™t người Ä‘ã mắc bệnh với biển thể cũ trung bình sẽ lây cho 2 đến 4 người khác, vá»›i biến thể B.1.1.7 có thể lây cho đến 7 người khác. Các biến thể khác nhÆ° B.1.351 (Nam Phi), P.1 (Brazil), B.1.617 (Ấn Độ) cÅ©ng được WHO báo cáo rằng có khả năng gia tăng sá»± lây nhiá»…m.

Do vậy, nếu chúng ta không kịp thời ngăn chặn thì khả năng lây lan dịch tăng theo cấp số nhân.

Về Ä‘á»™ nặng và Ä‘iều trị: Theo báo cáo tÆ°Ì€ WHO và CDC Hoa Kỳ, biến thể B.1.1.7 (ở Anh) có khả năng liên quan đến việc tăng Ä‘á»™ nặng và khả năng tá»­ vong.

Theo WHO, biến thể B.1.351 (Nam Phi) cÅ©ng có khả năng gia tăng nguy cÆ¡ tá»­ vong trong bệnh viện và biến thể P.1 (Brazil) có khả năng gia tăng nguy cÆ¡ nhập viện.

Mặt khác, theo Æ°á»›c tính về sá»± lây truyền vi rút ở Mỹ, tá»· lệ nhiá»…m bệnh không triệu chứng là 30%; nghÄ©a là có khoảng 70% bệnh nhân sẽ phát triển triệu chứng sau nhiá»…m SARS-CoV-2.

Ở những người có triệu chứng, trong Ä‘ó có khoảng 20% mắc bệnh nặng vaÌ€ có 5% là rất nặng (sốc, rối loạn chứng năng Ä‘a cÆ¡ quan, suy hô hấp…). Do Ä‘ó, nếu số ca mắc tăng lên nhiều thì sẽ gây quá tải cho hệ thống y tế, từ Ä‘ó dẫn đến tăng số ca tá»­ vong.

Về vấn đề xét nghiệm: Theo thống kê của GISAID (Sáng kiến toàn cầu chia sẻ dữ liệu bệnh cúm) cập nhật ngày 21/05/2021, má»™t số mồi và đầu dò phổ biến dùng cho phản ứng realtime RT-PCR SARS-CoV-2 hiêÌ£n nay không bị ảnh hưởng nhiều trước sá»± xuất hiện các biến thể má»›i gần Ä‘ây, hÆ¡n nữa các xét nghiệm sinh học phân tá»­ này thường sá»­ dụng má»™t vài gen Ä‘ích đặc hiệu để xác định virus do vậy giảm thiểu sá»± tác Ä‘á»™ng của các Ä‘á»™t biến.

Tuy nhiên, các Ä‘á»™t biến của SARS-CoV-2 vẫn Ä‘ang xảy ra thường xuyên, liên tục nên vẫn có khả năng ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm trong tÆ°Æ¡ng lai và có thể dẫn đến kết quả âm tính giả.

Do Ä‘ó, cần thường xuyên cập nhật thông tin về ảnh hưởng của các Ä‘á»™t biến và khi biện giải kết quả xét nghiệm cần xem xét và kết hợp các triệu chứng lâm sàng, dịch tá»… học và tiền sá»­ bệnh nhân.

Đối vá»›i vắc xin: Theo WHO, các vắc xin COVID-19 hiện được cấp phép cung cấp sá»± bảo vệ nhất định chống lại các biến thể vi rút má»›i vì chúng tạo ra má»™t phản ứng miá»…n dịch rá»™ng rãi liên quan đến má»™t loạt các kháng thể và tế bào.

Do Ä‘ó, những biến đổi hoặc Ä‘á»™t biến của virus sẽ không làm cho vắc xin mất hoàn toàn tác dụng. Trong trường hợp bất kỳ loại vắc xin nào được chứng minh là kém hiệu quả hÆ¡n đối vá»›i má»™t hoặc nhiều biến thể, thì có thể thay đổi thành phần của vắc xin để bảo vệ chống lại các biến thể này.

Do Ä‘ó, việc giám sát các Ä‘á»™t biến của vi rút cÅ©ng nhÆ° tác Ä‘á»™ng của các biến thể má»›i đối vá»›i hiệu quả bảo vệ của vaccine cần được tiếp tục theo dõi, cập nhật và Ä‘ánh giá.

VâÌ£y trước những diễn biến phức taÌ£p vaÌ€ khó lÆ°Æ¡Ì€ng của tiÌ€nh hiÌ€nh diÌ£ch bêÌ£nh trên thế giới, các nước trong khu vÆ°Ì£c cũng nhÆ° taÌ£i nước ta hiêÌ£n nay, chúng ta câÌ€n phải laÌ€m giÌ€ Ä‘ể bảo Ä‘ảm an toaÌ€n cho chính bản thân, gia Ä‘iÌ€nh vaÌ€ côÌ£ng Ä‘ôÌ€ng trước nguy cÆ¡ diÌ£ch bêÌ£nh?

GS.TS Phan TroÌ£ng Lân: Äá»ƒ dá»± phòng và kiểm soát bệnh truyền nhiá»…m lây qua đường hô hấp, cần tập trung vào 3 mắc xích: Má»™t là nguồn lây nhiá»…m, hai là đường lây truyền, ba là người cảm nhiá»…m. Nếu mắt xích nào chÆ°a đảm bảo thì phải ná»— lá»±c nhiều hÆ¡n nữa những mắc xích còn lại.

Đối vá»›i việc bảo vệ người cảm nhiá»…m bằng vắc xin, hiện nay, Chính phủ, Bá»™ Y tế Ä‘ang ná»— lá»±c để có vắc xin cho người dân và dá»±a trên hệ thống tiêm chủng sẽ nhanh chóng tiêm cho người trong diện tiêm chủng.

Cần phải tiêm sá»›m và tiêm đủ liều theo hÆ°á»›ng dẫn của Bá»™ Y tế để có đủ miá»…n dịch bảo vệ. Khi tá»· lệ bao phủ vắc xin cao, không chỉ giúp cho cá nhân được bảo vệ bệnh nặng, tá»­ vong mà còn giảm sá»± lây nhiá»…m SARS-CoV2, ngăn lây lan và phát sinh các biến thể má»›i.

Đối vá»›i nguồn lây nhiá»…m, hiện nay, nÆ°á»›c ta Ä‘ã kiểm soát chặt chẽ các ca nhập cảnh theo đường chính ngạch, tuy nhiên, việc kiểm soát nhập cảnh trái phép, nhất là vá»›i những đối tượng chỉ quá cảnh qua Việt Nam, nếu không phát hiện được sẽ hoàn toàn mất dấu, khó kiểm soát  nguồn lây;

ChÆ°a kể việc không tuân thủ trong các khu cách ly tập trung, cách ly tại nhà, là có thể xuất hiện các trường hợp F0, đặc biệt, khoảng 60% trường hợp mang vi rút, không có biểu hiện bệnh, không biết mình mang vi rút Ä‘i lại sẽ làm bệnh dá»… dàng lây lan và khó phát hiện.

Vá»›i các ca F0 phát hiện trong cá»™ng đồng, chúng ta Ä‘ã ngay lập tức Ä‘iều tra, truy vết, khoanh vùng và cách ly người tiếp xúc (F1). Theo nghiên cứu, để kiểm soát phần lá»›n ổ dịch, khi chỉ số lây nhiá»…m cÆ¡ bản (Ro) là 2,5, cần phải truy vết ít nhất 70% tổng số người tiếp xúc;

Còn khi Ro là 3,5 cần phải truy vết ít nhất 90% tổng số người tiếp xúc. Nếu biến thể má»›i, có thể lây nhiá»…m đến 7 người khác, thì việc truy vết, phải ở mức cao hÆ¡n nữa.

Do Ä‘ó, việc giám sát toàn diện, phát hiện và “thần tốc, thần tốc và thần tốc” chủ Ä‘á»™ng tấn công, không để sót ca nào. ThÆ°Ì£c tế cho thấy, nếu giải quyết được triệt để F0 và F1 trong vòng 24 giờ thì sẽ giúp hạn chế tối Ä‘a cÆ¡ há»™i lây lan thứ cấp tiếp theo.

Đối vá»›i cắt đứt đường lây truyền: Dù các biến thể hiện nay gây lây lan nhanh, cách ly vẫn là biện pháp hiệu quả nhất để giảm, cắt đứt đường lây của SARS-CoV2.

Việc cách ly, giảm sá»± lây lan vi rút là từ Ä‘eo khẩu trang, giảm khoảng cách, cách ly kiểm dịch, cách ly y tế cho đến giãn cách xã há»™i.

Đối vá»›i cách ly kiểm dịch (F1, F2, cách ly tập trung, cách ly ở nhà) là người khoẻ, do Ä‘ó việc tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc cách ly, giữ khoảng cách giữa người vá»›i người là hết sức quan trọng; nếu nguyên tắc này không đảm bảo thì có tác dụng ngược, vì những người nguy cÆ¡ cao tiếp xúc thì dá»… lây cho nhau.

Để vi rút SARS-CoV 2 lan rá»™ng cần dá»±a vào “sá»± kiện siêu lây nhiá»…m”, Ä‘úng hÆ¡n là siêu lây nhiá»…m do các hoạt Ä‘á»™ng tạo Ä‘iều kiện thuận lợi cho vi rút lây lan.

Nếu tổ chức buổi tiệc và mời 30 người khách, vá»›i những hành vi nguy cÆ¡ cao trong các bữa tiệc, sá»± kiện nhÆ°: giao lÆ°u Ä‘i lại nhiều, tụ tập Ä‘ông người;

Ở lại lâu trong các môi trường, không gian kín, kém thông khí, nói to, trong thời gian lâu...là hành vi làm gia tăng Ä‘áng kể nguy cÆ¡ lây nhiá»…m SARS-CoV-2, Ä‘ó có thể là sá»± kiện siêu lây lan. Nếu chúng ta ngăn được các sá»± kiện siêu lây nhiá»…m nhÆ° vậy, các vụ dịch khó có cÆ¡ há»™i bùng phát.

Má»—i người dân cần ý thức được tầm quan trọng của việc hạn chế các hành vi nguy cÆ¡ này.

Nếu má»—i người dân đều thá»±c hiện nghiêm quy tắc 5K: Đeo Khẩu trang – Khá»­ khuẩn – Giữ Khoảng cách an toàn – Không tập trung – Khai báo y tế thì cho dù là biến thể nào của SARS-CoV-2 cÅ©ng khó có khả năng lây lan.

Theo Trinh Phúc/Báo Nhà báo và Công luận