Trong cuá»™c đời hoạt Ä‘á»™ng cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh Ä‘ã viết hàng ngàn bài báo, trong Ä‘ó có hÆ¡n 2.000 bài viết cho báo Nhân Dân vá»›i hàng chục bút danh khác nhau. Đúng nhÆ° lời Bác tâm sá»± vá»›i các nhà báo tại Đại há»™i II Há»™i Nhà báo Việt Nam (năm 1959): “đề tài” xuyên suốt trong các bài báo Bác viết là chống thá»±c dân đế quốc, chống phong kiến địa chủ, tuyên truyền Ä‘á»™c lập dân tá»™c và chủ nghÄ©a xã há»™i. Nhằm đạt mục tiêu cao cả ấy, Bác thân tình nhắc nhở má»—i người khi cầm bút viết báo là phải tá»± trả lời câu hỏi: Viết cho ai, viết để làm gì và viết nhÆ° thế nào?

Trong phạm vi bài viết này, tôi chỉ đề cập tÆ° tưởng chủ đạo ấy của Bác Ä‘ã được thể hiện trong các bài viết từ sau Ngày toàn quốc kháng chiến (19/12/1946) đến hết năm 1947 – má»™t thời Ä‘iểm vá»›i bao thá»­ thách cam go khi toàn dân tá»™c ta chỉ có súng kíp, dáo mác và gậy tầm vông, Ä‘ã dÅ©ng cảm đứng lên chiến đấu vá»›i Ä‘á»™i quân nhà nghề thá»±c dân Pháp có sức mạnh vật chất và vÅ© khí hiện đại gấp chúng ta hàng trăm lần – mà nhÆ° má»™t nhà báo phÆ°Æ¡ng Tây lúc ấy ví hành Ä‘á»™ng kháng chiến của Việt Nam là “châu chấu Ä‘á voi” (!).

Coi “báo chí là má»™t mặt trận và cây bút, trang giấy là vÅ© khí sắc bén” của những người làm báo, Bác Hồ tá»± nguyện “nhập vai” vào Ä‘á»™i quân xung kích ấy, tham gia viết những bài báo vá»›i nhiều cách thức thể hiện dành cho nhiều đối tượng khác nhau. Đối vá»›i các Ä‘ối tượng Ä‘ại chúng thì Tết đến, Xuân về, Bác đều có ThÆ° chúc Tết gá»­i toàn thể đồng bào, chiến sÄ© cả nÆ°á»›c, khi bằng văn vần, khi bằng mấy vần thÆ¡, mang tầm khái quát bản chất tình hình kháng chiến ở thời Ä‘iểm cụ thể; đồng thời truyền nhuệ khí, niềm tin vào thắng lợi cuá»™c đấu tranh chính nghÄ©a của dân tá»™c ta. Tuy bận trăm công nghìn việc của má»™t vị lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nÆ°á»›c, Bác thường xuyên đọc thÆ° phản ánh tâm tÆ°, nguyện vọng của các tầng lá»›p nhân dân ta, từ các cháu thiếu nhi đến các cụ già; từ các Ä‘oàn thể thanh niên, phụ nữ đến các tổ chức xã há»™i; từ người lính đến cán bá»™, chiến sÄ© quân Ä‘á»™i, công an... Người rất coi trọng những lá thÆ° ấy, coi Ä‘ó là “sợi dây kết nối” giữa Đảng vá»›i Dân; và chỉ qua Ä‘ó, Người má»›i thấu hiểu lòng nhân dân để chọn cách thức giải thích, vận Ä‘á»™ng thông qua báo chí má»™t cách thích hợp, hiệu quả.

Nhân Ä‘ón Tết năm 1947, trÆ°á»›c thủ Ä‘oạn tuyên truyền của thá»±c dân Pháp và bọn phản Ä‘á»™ng tay sai âm mÆ°u lừa gạt nhân dân Nam Bá»™, cho rằng “Nếu Việt Nam thống nhất thì người Nam sẽ bị người Bắc cai trị”, Bác gá»­i thÆ° vá»›i lời lẽ chân tình, sá»± đối thoại bình đẳng. Người chỉ rõ: “Ä‘ó là cái mÆ°u của chúng hòng chia rẽ đồng bào ta. Ai cÅ©ng biết rằng, trong nÆ°á»›c Việt Nam dân chủ cá»™ng hòa, từ làng xã đến toàn quốc, những người chức trách đều do dân cá»­ ra. Dân tin cậy ai, thì người ấy trúng cá»­ và bổn phận người trúng cá»­ là làm đầy tá»› cho dân, chứ không phải làm quan phát tài. NhÆ° thế thì đồng bào Nam có lo gì bị đồng bào Bắc cai trị”[1]. Nhằm “chia để trị”, chúng thường xuyên kích Ä‘á»™ng chia rẽ giữa đồng bào lÆ°Æ¡ng và giáo nhằm gây phân tâm xã há»™i, làm suy giảm sức mạnh cuá»™c kháng chiến, kiến quốc.

Thấu hiểu những băn khoăn, vÆ°á»›ng mắc trong tâm tÆ° của linh mục Lê Hữu Từ, Bác Ä‘ã mấy lần viết thÆ° tâm tình vá»›i linh mục: “Chắc Cụ không bao giờ tin rằng Việt Minh chống đạo vì Cụ thừa biết Việt Nam Ä‘á»™c lập đồng minh là cốt Ä‘oàn kết tất cả đồng bào để làm cho Tổ quốc Ä‘á»™c lập, chứ không phải để chia rẽ, phản đối tôn giáo… Những sá»± xích mích nhỏ giữa má»™t số đồng bào, tuy là Ä‘áng tiếc vì đạo đức giáo hóa chÆ°a được phổ cập, không thể Ä‘á»™ng chạm đến sá»± đại Ä‘oàn kết của chúng ta”[2].

Biết tin đồng bào thiểu số ở Thanh Hóa cÅ©ng bị tác Ä‘á»™ng bởi luận Ä‘iệu của kẻ xấu, Bác Hồ viết bức thÆ° chỉ có 11 dòng, nhÆ°ng chứa chan tình cảm và sức thuyết phục: “…Tôi định lên thăm đồng bào, nhÆ°ng có việc gấp phải trở về ngay, chÆ°a lên được. Tôi lấy làm tiếc. Lần sau tôi cố lên thăm đồng bào… Tôi chắc đồng bào Thượng du đều ra sức Ä‘oàn kết, chuẩn bị tham gia giết giặc cứu nÆ°á»›c để giữ vững quyền thống nhất, Ä‘á»™c lập của Tổ quốc. Việc dìu dắt đồng bào Thượng du, tôi trông cậy lòng ái quốc và sá»± hăng hái của các vị lang đạo...”[3].

Nhấn mạnh sá»± Ä‘oàn kết nhân dân trong nÆ°á»›c, Bác không quên đề cập vai trò của bà con ngoại kiều. Nhận được nhiều thÆ° chúc Tết (năm 1947) của các tầng lá»›p nhân dân, Bác viết thÆ° “cảm Æ¡n bà con Hoa kiều và Ấn kiều Ä‘ã nhiệt tình ủng há»™ cuá»™c kháng chiến nÆ¡i thì quyên tiền; nÆ¡i thì cho bánh; nÆ¡i thì tặng cờ chiến sÄ©”[4].

Mặc dù đối tượng của cuá»™c kháng chiến là Ä‘ánh Ä‘uổi thá»±c dân Pháp xâm lược, nhÆ°ng Bác Hồ kiên trì thuyết phục những người lãnh đạo nÆ°á»›c Pháp nhận rõ những việc làm phi nghÄ©a của họ, Ä‘ã và Ä‘ang gây ra sá»± Ä‘au khổ cho cả 2 bên. Bác viết vá»›i lời lẽ tuy bình dị nhÆ°ng thể hiện tính nguyên tắc rõ ràng: “Máu Pháp và máu Việt chảy Ä‘ã nhiều. Nhiều thành trì, làng mạc Việt Nam Ä‘ã bị tàn phá, nhiều doanh nghiệp Pháp Ä‘ã bị phá sản. Cuá»™c chiến tranh càng kéo dài ngày nào, thì tang tóc càng nhiều thêm, đổ nát càng chồng chất. Người ta bảo rằng quân Ä‘á»™i Pháp chỉ dùng để lập hòa bình trật tá»±. Điều Ä‘ó sai. Sá»± thá»±c là ở Ä‘âu không có quân Ä‘á»™i Pháp thì không có xung Ä‘á»™t, mà rất có hòa bình, trật tá»±”[5].

Dẫn ra má»™t số ví dụ tiêu biểu nêu trên, tôi muốn nhấn mạnh rằng, yếu tố để tạo nên tính dá»… hiểu, tính thuyết phục, tính hiệu quả của má»™t bài báo chính là người viết xác định rõ Ä‘ối tượng, hiểu rõ họ Ä‘ang nghÄ© gì, muốn gì; trên cÆ¡ sở Ä‘ó chỉ ra giải pháp. Tôi càng thấm thía khi Bác phê phán những bài viết “vòng vo tam quốc”, “dây cà ra dây muống”, làm tốn giấy má»±c và mất thời gian của người đọc. Nếu nói má»™t cách khái quát: má»™t bài báo có giá trị, gây hiệu ứng xã há»™i cao thì người viết phải thấm nhuần nhiệm vụ chính trị của đất nÆ°á»›c trong từng thời Ä‘iểm cụ thể. Chính vì vậy, Bác Hồ khuyên những người viết báo là không được xa rời mục tiêu xây dá»±ng chủ nghÄ©a xã há»™i ở miền Bắc, tăng cường cho cuá»™c đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.

Nhân Ä‘ây, tôi thấy cần nhắc lại bức thÆ° Bác gá»­i Đại há»™i báo giá»›i ngày 5/8/1947 vá»›i những lời chỉ bảo hết sức cụ thể vá»›i người cầm bút:

“Theo ý tôi, các bạn có nhiệm vụ nhÆ° sau:

Vạch rõ âm mÆ°u, chính sách và những hành Ä‘á»™ng tàn bạo của địch.

Giải thích cho dân chúng hiểu rõ, vì sao phải trường kỳ kháng chiến, vì sao kháng chiến nhất định thắng lợi.

Giải thích chính sách của Chính phủ cho dân chúng rõ. Bày tỏ nguyện vọng của dân chúng cho Chính phủ biết.

Cổ Ä‘á»™ng dân chúng, huấn luyện dân chúng, bày cho dân chúng tổ chức lá»±c lượng của mình.

Kêu gọi toàn dân Ä‘oàn kết, hăng hái kháng chiến, tin tưởng về sá»± thắng lợi.

Ngoài ra, lời lẽ phải phổ thông, dá»… hiểu, đường hoàng, vui vẻ, làm cho người xem báo có thú vị mà lại bổ ích.

Chiến sÄ© ở các mặt trận thì dùng súng chống địch, các bạn thì dùng bút chống địch” [6].

Lời dạy trên Ä‘ây của Bác thật giản dị mà sâu sắc, tưởng chỉ thích hợp hôm xÆ°a, nhÆ°ng vẫn nóng hổi tính thời sá»± hôm nay, khi cả nÆ°á»›c ta Ä‘ang đồng lòng chung sức vừa đẩy lui đại dịch, vừa khẩn trÆ°Æ¡ng lo phục hồi sản xuất, phát triển kinh tế - xã há»™i, ổn định và từng bÆ°á»›c nâng cao đời sống nhân dân.

Sẽ là không đầy đủ khi đề cập chất lượng má»™t bài báo, tôi không đề cập má»™t Ä‘òi hỏi quan trọng trong thể loại phỏng vấn. Trong cuá»™c đời hoạt Ä‘á»™ng cách mạng, vá»›i cÆ°Æ¡ng vị là lãnh tụ tối cao, Bác Hồ Ä‘ã nhận được hàng trăm câu hỏi phỏng vấn của các nhà báo trong nÆ°á»›c và nÆ°á»›c ngoài về những vấn đề thời sá»± của đất nÆ°á»›c và thế giá»›i, trong số Ä‘ó có những vấn đề tế nhị và nhạy cảm. NhÆ°ng Ä‘ã từng là má»™t nhà báo, Bác Hồ rất gần gÅ©i, không né tránh, mà muốn thông qua trả lời báo chí để dá»± luận hiểu rõ bản chất sá»± kiện và thái Ä‘á»™ của Đảng, Nhà nÆ°á»›c ta trÆ°á»›c sá»± kiện Ä‘ó. Xin được nêu má»™t ví dụ Ä‘iển hình. Ngày 19/8/1947, nhận được 2 câu hỏi na ná nhau của nhiều nhà báo, Bác vui vẻ trả lời rành rọt.

Câu hỏi 1: ThÆ°a Cụ, có tin đồn rằng Cao ủy Bôlae phái đại biểu đến yết kiến Cụ, bàn về vấn đề Ä‘iều Ä‘ình, tin ấy có Ä‘úng không? Bác trả lời: “Không. Có lẽ người ta sá»±c nhá»› lại việc giáo sÆ° P. Muyt thay mặt Cao ủy Bôlae gặp tôi lúc trÆ°á»›c, mà có tin đồn Ä‘ó chăng”.

Câu hỏi 2: Nghe nói có má»™t bá»™ phận người Pháp ở Ä‘ây muốn lập má»™t chính phủ bù nhìn, ý kiến Chủ tịch đối vá»›i bọn người ấy thế nào? Bác trả lời: “Má»™t số thá»±c dân phản Ä‘á»™ng có thể có mÆ°u đồ Ä‘ó, nhÆ°ng Cao ủy Bôlae là má»™t nhà đại chính trị, chắc ông thừa biết các kinh nghiệm chính phủ bù nhìn ở Nam Bá»™, nó Ä‘ã không giải quyết được gì, mà chỉ làm kéo dài cuá»™c chiến tranh và ngăn trở sá»± thân thiện giữa hai dân tá»™c Việt – Pháp. Không lẽ má»™t người sáng suốt nhÆ° Cao ủy Bôlae lại Ä‘i theo con đường Ä‘ó” [7].

NhÆ° vậy là, người đặt câu hỏi gọn, rõ yêu cầu; còn người trả lời trá»±c diện, ngắn gọn, không né tránh, vừa bảo đảm tính nguyên tắc, tính lịch sá»±, có tác dụng tranh thủ đối phÆ°Æ¡ng đồng tình vá»›i quan Ä‘iểm và việc làm của mình. Thông qua câu chuyện này, chúng ta thu nhận thêm nghệ thuật trả lời phỏng vấn của Bác để vận dụng vào công việc “bếp núc” hằng ngày của báo chí. Đây cÅ©ng là má»™t trong những thể loại Ä‘ã và Ä‘ang được áp dụng phổ biến trong tác nghiệp báo chí hiện nay./.

Tháng 6/2021

PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh

Ảnh: Tư Liệu

Thiết Kế: Mai Huyền

[1] Hồ Chí Minh toàn tập, tập 5, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, H., 2009, trang 30.

[2] Sách Ä‘ã dẫn, trang 44.

[3] Sách Ä‘ã dẫn, trang 64.

[4] Sách Ä‘ã dẫn, trang 45.

[5] Sách Ä‘ã dẫn, trang 51.

[6] Sách Ä‘ã dẫn, trang 180.

[7] Sách Ä‘ã dẫn, trang 189.

Theo Báo Thanh Hóa Điện tá»­