“Bản đồ thế giá»›i Coronavirus” được cập nhật hằng giờ của The New York Times. Nguồn: The New York Times

Vào cuối tháng 1/2020, Mitch Smith - phóng viên tờ The New York Times ở Chicago được yêu cầu thu thập thông tin về từng trường hợp riêng lẻ của Mỹ liên quan Covid-19. Các thông tin bÆ°á»›c đầu được nhập bằng tay, báo cáo tỉ mỉ về số tuổi, vị trí, giá»›i tính và tình trạng sức khỏe của má»—i người.

Song, vào giữa tháng 3/2020, kèm theo sá»± bùng nổ của Covid-19 là áp lá»±c về lượng thông tin, số liệu khổng lồ, khiến các phóng viên không đủ thời gian để báo cáo và nhập dữ liệu theo cách thủ công.

Có bao nhiêu ca dÆ°Æ¡ng tính má»—i ngày; tổng số người bệnh đến nay là bao nhiêu; tá»· lệ tiêm vaccine thế nào… là những con số được nhiều người quan tâm khi đại dịch bùng phát.

Nếu nhÆ° trÆ°á»›c Ä‘ây Ä‘á»™c giả phải tiếp cận nhiều bài báo để nắm bắt lượng thông tin này, thì nay họ chỉ cần vào “Bản đồ thế giá»›i Coronavirus” được cập nhật hằng giờ của The New York Times.

“Click” chuá»™t vào má»™t Ä‘iểm bất kỳ trên bản đồ, tất cả dữ liệu về “dòng chảy” Covid-19 sẽ hiện ra sinh Ä‘á»™ng. Đây là cách thức nén dữ liệu giúp bạn đọc tìm thấy những thông tin theo nhu cầu quan tâm, thay vì tất cả các dữ liệu được dàn trải trên mặt báo.

Thành quả tổ chức thông tin này được Ä‘óng góp bởi hÆ¡n 100 nhà báo và kỹ sÆ° từ khắp tổ chức, là thành phần quan trọng giúp The New York Times giành được Giải thưởng Pulitzer năm 2021 về dịch vụ công cá»™ng.

Những gì mà Ä‘á»™i ngÅ© của The New York Times thá»±c hiện là quá trình đầy đủ để sản xuất báo chí dữ liệu (data journalism).

Báo chí dữ liệu Ä‘ã xuất hiện từ những năm 1970, song được nhắc đến nhiều hÆ¡n trong thập niên qua, khi công nghệ kỹ thuật số và mạng Internet phát triển. Đây là sá»± kết hợp giữa khả năng “ngá»­i tin” của má»™t phóng viên truyền thống và năng lá»±c “tiêu hóa”, diá»…n giải thông tin bằng các phÆ°Æ¡ng tiện kỹ thuật số của má»™t nhà thống kê.

Báo chí dữ liệu là sá»± kết hợp giữa khả năng “ngá»­i tin” của má»™t phóng viên truyền thống và năng lá»±c “tiêu hoá”, diá»…n giải thông tin bằng các phÆ°Æ¡ng tiện kỹ thuật số của má»™t nhà thống kê

Trên Nikkei Asia - hãng tin kinh tế uy tín của Nhật, ông Steve Coll  - Hiệu trưởng Khoa Báo chí sau Ðại học của Ðại học Columbia nhận định đại dịch Covid-19 Ä‘ã thúc đẩy việc sá»­ dụng báo chí dữ liệu và chứng tỏ tầm quan trọng của nó đối vá»›i tÆ°Æ¡ng lai của ngành báo chí.

Mạng lÆ°á»›i báo chí Ä‘iều tra toàn cầu cÅ©ng chỉ ra: “Ðây sẽ không phải là đại dịch cuối cùng của chúng ta, vì vậy việc trang bị các công cụ này rất quan trọng”.

Thá»±c tế, báo chí dữ liệu Ä‘ã được ứng dụng nhiều trong lÄ©nh vá»±c kinh tế, tài chính, các bài báo về chính sách vá»›i các nhóm dân số… nhÆ°ng khi Covid-19 bùng phát, báo chí dữ liệu má»›i thể hiện được đầy đủ những khía cạnh vượt trá»™i so vá»›i các loại hình báo chí truyền thống.

Các hãng thông tấn lá»›n nhÆ°: Bloomberg, Nikkei Asia, The Guardian, BBC… cÅ©ng Ä‘ã vận dụng nhuần nhuyá»…n báo chí dữ liệu trong từng tác phẩm. Họ hình ảnh hóa (visualisation) dữ liệu bằng các biểu đồ, infographic…

Các biểu đồ đường giúp người xem dá»… dàng so sánh diá»…n biến Covid-19 trong các đợt bùng phát, ca nhiá»…m ở các địa phÆ°Æ¡ng, nhóm tuổi người mắc bệnh... Biểu đồ cá»™t thể hiện trá»±c quan mức Ä‘á»™ lây nhiá»…m của các chủng virus, số ca dÆ°Æ¡ng tính má»—i ngày… Các bản đồ vá»›i từng khu vá»±c có màu sắc đậm nhạt thể hiện các Ä‘iểm nóng của dịch bệnh hay Ä‘á»™ phủ của vaccine…

Tại Việt Nam, xu hÆ°á»›ng báo chí dữ liệu cÅ©ng Ä‘ã nhen nhóm và phát triển ở má»™t số báo Ä‘iện tá»­ hoặc trang tin Ä‘iện tá»­. Má»—i tờ báo hiện Ä‘ang đối mặt vá»›i lượng lá»›n dữ liệu từ nhiều tổ chức cung cấp, cập nhật thường xuyên về sá»± lây lan của Covid-19 khi cuá»™c chiến chống dịch ngày càng cam go. Các ca nhiá»…m má»›i má»—i ngày không còn dừng lại ở hàng Ä‘Æ¡n vị, chục hay trăm mà lên đến hàng ngàn và tăng theo cấp số nhân.

Trong khi Ä‘ó, nhu cầu của Ä‘á»™c giả lại không muốn dành quá nhiều thời gian chỉ để tiếp nhận má»™t thông tin mà “càng nhiều càng tốt”. Các cÆ¡ quan báo chí buá»™c phải chuyển mình.

Thanh Niên Online, VnExpress, Zing... là những tờ báo, trang tin áp dụng báo chí dữ liệu mạnh mẽ trong đợt bùng phát dịch Covid-19 lần này. Bảng dữ liệu được cập nhật liên tục đặt ngay trang chủ hay các biểu đồ được chèn linh hoạt trong các bài viết… giúp Ä‘á»™c giả dá»… dàng nắm bắt thông tin thay vì các tin bài truyền thống “quá nhiều chữ”.

Ông Trần Việt HÆ°ng - Tổng ThÆ° ký tòa soạn Thanh Niên Online Ä‘ánh giá, dù má»›i manh nha nhÆ°ng báo chí dữ liệu Ä‘óng vai trò rất quan trọng trong đại dịch Covid-19.

Ðể xây dá»±ng báo chí dữ liệu, trÆ°á»›c tiên phải kể đến việc đầu tÆ° về mặt nhân sá»±. Nhiều tòa soạn Ä‘ã cá»­ má»™t số phóng viên, biên tập viên có kinh nghiệm tham dá»± các lá»›p Ä‘ào tạo về báo chí dữ liệu ở trong và ngoài nÆ°á»›c hoặc thuê người Ä‘ã được Ä‘ào tạo.

Vấn đề đặt ra tiếp Ä‘ó là về nguồn dữ liệu phải chuẩn xác và kịp thời.

Không chỉ là sá»­ dụng các nền tảng kỹ thuật website, các ứng dụng về dữ liệu nhÆ° Google sheet, Flourish.studio… Ä‘òi hỏi người làm báo phải biết cần làm gì vá»›i data, hạ tầng mình có được và sáng tạo trên nguồn tài nguyên Ä‘ó.

Cho rằng Ä‘ào tạo ná»™i bá»™ là việc bắt buá»™c phải làm, song ông HÆ°ng Ä‘ánh giá kết quả mà nó mang lại không nhÆ° mong muốn. Nhiều tòa soạn có nhân lá»±c về báo chí nhÆ°ng không có nhân lá»±c về công nghệ, ngành xá»­ lý dữ liệu. Ngược lại, cÅ©ng sẽ hạn chế nếu các cÆ¡ quan thông tấn tuyển được nhân lá»±c về công nghệ nhÆ°ng lại không am hiểu về báo chí.

“Việc thu hút nhân lá»±c bên ngoài vào rất khó. Rất hiếm nhân lá»±c trong lÄ©nh vá»±c này làm việc ở ngành báo, Ä‘a phần họ làm việc ở các công ty, doanh nghiệp về công nghệ vá»›i mức lÆ°Æ¡ng cao hÆ¡n rất nhiều”, Tổng ThÆ° ký tòa soạn Thanh Niên Online nêu.

Cùng vá»›i Ä‘ó, ông cho rằng việc tiếp cận nguồn dữ liệu cÅ©ng đặt ra nhiều thách thức đối vá»›i báo chí Việt Nam hiện tại. Các thông tin về Covid-19, phóng viên thường dá»±a trên cÆ¡ sở dữ liệu của Bá»™ Y tế, nhÆ°ng những dữ liệu này lại chÆ°a chính xác và cập nhật kịp thời.

“TrÆ°á»›c Ä‘ó có giai Ä‘oạn ngành y tế má»—i 10 ngày má»›i công bố số lượng người tá»­ vong, dẫn đến tình trạng khi thể hiện lên biểu đồ đường những ngày trÆ°á»›c là 0 thì tá»± dÆ°ng vọt lên cao trông rất vô lý. Ngoài ra, số tăng của các tỉnh thành cÅ©ng rất khó để căn chỉnh. Bởi, sau khi trung tâm kiểm soát bệnh tật các tỉnh công bố, Bá»™ Y tế sẽ lọc lại, thẩm định khiến xảy ra Ä‘á»™ trá»… giữa 2 lần công bố”, ông HÆ°ng phân tích.

Tổng ThÆ° ký tòa soạn Thanh Niên Online cho rằng, để thích nghi vá»›i hiện tại, các tòa soạn nên tận dụng nguồn nhân lá»±c hiện có và không ngừng đổi má»›i, sáng tạo thêm.

“Hiện, Thanh Niên dá»±a theo nguồn dữ liệu công khai của Chính phủ rồi cố gắng thiết kế sao cho phù hợp vá»›i bạn đọc của mình, cố gắng nảy lên những Ä‘iểm nhấn quan trọng. Không có gì quá khó khăn, nhÆ°ng vẫn Ä‘òi hỏi nhân lá»±c có nhiều kỹ năng về báo chí, am hiểu người đọc muốn gì”, ông HÆ°ng nói.

Bên cạnh những ná»— lá»±c phục vụ Ä‘á»™c giả, ông HÆ°ng Ä‘ánh giá việc thá»±c hiện báo chí dữ liệu đồng thời tác Ä‘á»™ng tích cá»±c đến bản thân các nhà báo, khiến họ phải ý thức hÆ¡n về việc xác minh, truy vấn, phân tích nguồn dữ liệu…

Nó còn tác Ä‘á»™ng tích cá»±c đến Nhà nÆ°á»›c khi phải thay đổi nhận thức về tầm quan trọng của việc công bố dữ liệu trong việc minh bạch hóa thông tin.

“Tuy má»›i thôi nhÆ°ng chắc chắn sẽ đạt được thành tá»±u”, ông HÆ°ng lạc quan nhận định về tÆ°Æ¡ng lai của báo chí dữ liệu Việt Nam.

Theo Ngô Công Quang/Báo NB&CL

https://congluan.vn/tinh-huu-dung-cua-bao-chi-du-lieu-va-do-hoa-trong-thoi-ky-covid-19-post152435.html