Nhà báo Đoàn Hồng Phúc – Phó Chủ tịch Thường trá»±c Há»™i Nhà báo tỉnh Kiên Giang tập huấn viết tin bài trên báo mạng cho cán bá»™ Bạn Dân tá»™c tỉnh Kiên Giang tháng 4/2021. Ảnh: NghÄ©a Hoàn

Thời gian gần Ä‘ây, trên mạng xã há»™i xuất hiện nhiều thông tin giả, thông tin sai sá»± thật, gây hoang mang dÆ° luận, ảnh hưởng trá»±c tiếp đến cuá»™c sống bình yên của nhân dân, nhất là giữa lúc toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta Ä‘ang tập trung thá»±c hiện các biện pháp cấp bách phòng, chống dịch Covid-19.

Những đối tượng tung tin giả dù tinh vi đến cỡ nào cÅ©ng bị phát hiện, trong thá»±c tế Ä‘ã có rất nhiều Facebooker Ä‘ã bị xá»­ lý vi phạm hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sá»±. Trong khi Ä‘ó, có không ít người dùng mạng xã há»™i, do chủ quan hoặc thiếu kỹ năng kiểm chứng nguồn tin nên vá»™i vàng tÆ°Æ¡ng tác, nhÆ°: thích (like), bình luận (Comment), chia sẻ (Share) dẫn đến vi phạm pháp luật và cÅ©ng bị cÆ¡ quan chức năng xá»­ lý.

Thế nào là tin giả, tin sai sá»± thật?

TrÆ°á»›c hết, người dùng mạng xã há»™i cần hiểu thế nào là tin giả, tin sai sá»± thật? Theo phân loại của Trung tâm xá»­ lý tin giả Việt Nam thuá»™c Bá»™ Thông tin và Truyền thông, thì tin giả, tin sai sá»± thật được khái niệm nhÆ° sau:

+“Tin giả: Tin không có thật, tin bịa đặt, vu khống được lan truyền trong xã há»™i và trên không gian mạng.

+Tin sai sá»± thật: Tin có má»™t phần sá»± thật nhÆ°ng không hoàn toàn chính xác, tin xuyên tạc, bóp méo sá»± thật hoặc tin không có sở cứ được lan truyền trong xã há»™i và trên không gian mạng”.

Để nhận biết tin giả, tin sai sá»± thật, người dùng mạng xã há»™i cần sá»­ dụng má»™t số kỹ năng để tá»± kiểm chứng qua các cổng thông tin chính thống hoặc trên các trang báo Ä‘iện tá»­ chính thống do Nhà nÆ°á»›c Việt Nam quản lý và cấp phép hoạt Ä‘á»™ng…

Nguồn thông tin chính thống là những nguồn tin nào

Nguồn tin chính thống thứ nhất: Là những thông tin từ các văn bản lãnh đạo, Ä‘iều hành của các cÆ¡ quan Đảng, Nhà nÆ°á»›c, Quốc há»™i, Chính phủ, các ban, bá»™ ngành, Ä‘oàn thể, các tổ chức chính trị - xã há»™i ở Trung Æ°Æ¡ng và các cấp hành chính ở địa phÆ°Æ¡ng ban hành, sau Ä‘ó công khai trên cổng thông tin Ä‘iện tá»­ hoặc in ấn, phát sóng trên các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông đại chúng của Việt Nam.

Nguồn thông tin chính thống thứ hai: Là những thông tin trên ấn phẩm của các cÆ¡ quan thông tấn, báo chí, các trang báo mạng Ä‘iện tá»­, tạp chí Ä‘iện tá»­ được cÆ¡ quan quản lý nhà nÆ°á»›c về thông tin và truyền thông ở Việt Nam cấp phép hoạt Ä‘á»™ng theo quy định của pháp luật.

Nguồn thông tin chính thống thứ ba: ChÆ°Æ¡ng trình phát thanh phát trên sóng AM, FM mà người lÄ©nh há»™i chÆ°Æ¡ng trình nghe qua Radio; chÆ°Æ¡ng trình truyền hình phát trên hệ thống truyền dẫn số mặt đất hoặc các trang thông tin Ä‘iện tá»­ của các Ä‘ài truyền hình Quốc gia và địa phÆ°Æ¡ng; chÆ°Æ¡ng trình phát thanh, truyền hình của các cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c, cÆ¡ quan báo chí phát trên báo Ä‘iện tá»­ hoặc cổng thông tin…

Đó là 3 nhóm nguồn tin chính thống rất phong phú, Ä‘a dạng nhÆ°: tin tức cập nhật thường xuyên dành cho mọi đối tượng và nhiều chuyên trang, chuyên mục dành từng đối tượng …

Nhận biết các trang mạng chính thống qua tên miền

Trên không gian mạng có vô số website chạy trên mạng Internet, trong Ä‘ó có báo Ä‘iện tá»­, cổng thông tin Ä‘iện tá»­, website của các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân... Để nhận biết trang thông tin nào chính thống - không chính thống, trÆ°á»›c  hết người dùng mạng xã há»™i cần kiểm chứng bằng cách nhận biết qua tên miền.

Hiện nay, ở nÆ°á»›c ta các trang mạng cung cấp thông tin chính thống đều sá»­ dụng tên miền quốc gia Việt Nam, có Ä‘uôi “.vn”. (má»™t số tên miền cho dù trÆ°á»›c Ä‘ó là “.com”; “.gov”; “.org”, “.edu” hay “.net”…thì ở sau Ä‘uôi cÅ©ng có “.vn”). Ví vụ các trang mạng chính thống ở Việt Nam Ä‘ang sá»­ dụng tên miền nhÆ°: dangcongsan.vn; chinhphu.vn; quochoi.vn; nhandan.vn; baochinhphu.vn; nhandan.vn; baotintuc.vn; sggp.org.vn; cand.com.vn; congluan.vn; lambao.vn; kiengiang.dcs.vn; kiengiang.gov.vn; kgtv.vn...

Nói nhÆ° trên, không có nghÄ©a trang mạng Ä‘iện tá»­ nào có Ä‘uôi tên miền “.vn” đều là trang thông tin chính thống. Bởi vì, hiện nay có rất nhiều tổ chức xã há»™i ngoài nhà nÆ°á»›c và các doanh nghiệp (nhà nÆ°á»›c và tÆ° nhân) sá»­ dụng tên miền Quốc gia Việt Nam “.vn”. Ngoài ra, có nhiều cá nhân cÅ©ng đăng ký sá»­ dụng tên miền Việt Nam, phục vụ cho mục Ä‘ích cá nhân nhÆ°: học tập, nghiên cứu, viết nhật ký cá nhân, bán hàng online… 

Điều dá»… nhận biết nhất là, ở má»—i trang mạng chính thống thì trang nào cÅ©ng công khai tên trang, tên cÆ¡ quan chủ quản, tôn chỉ mục Ä‘ích, địa chỉ trụ sở, số Ä‘iện thoại, đường dây nóng, há»™p thÆ° Ä‘iện tá»­ (E-mail). Khi truy cập vào trang mạng nào Ä‘ó, người dùng chú ý xem (trang chủ) có ghi giấy phép hoạt Ä‘á»™ng hay không và các thông tin nhÆ° trên không?  Theo quy định của pháp luật, tất cả những trang mạng cho dù báo Ä‘iện tá»­ hay cổng thông tin Ä‘iện tá»­ cÅ©ng đều bắt buá»™c phải có giấy phép do Bá»™ Thông tin và Truyền thông hoặc Sở Thông tin và Truyền thông cấp (trong Ä‘ó có đầy đủ thông tin nhÆ°: số giấy phép, cÆ¡ quan cấp phép, ngày cấp phép…).

LÆ°u ý: Hãy rất cẩn thận vá»›i những tên miền ở Ä‘uôi không có “.vn”, nhÆ°: “.com”; “.org”, “.net”… và trên không gian mạng có vô số tên miền khác không có Ä‘uôi “.vn”. Đó là những tên miền nÆ°á»›c ngoài nhÆ°ng có thể đăng ký trong nÆ°á»›c, có thể đăng ký ở nÆ°á»›c ngoài, cập nhật thông tin từ nÆ°á»›c ngoài…Vì vậy, thông tin trên các trang mạng này chỉ mạng tính tham khảo.

Đối vá»›i những trang mạng giả mạo, chắc chắn là không có giấy phép và phổ biến nhất là sau Ä‘uôi tên miền không có “.vn”, không ghi tên trang, nếu có thì họ cÅ©ng đặt những cái tên nghe rất dá»… nhầm lẫn vá»›i tổ chức, cÆ¡ quan, doanh nghiệp, rất khó phân biệt.

Mạng xã há»™i không phải là kênh thông tin chính thống

Phải khẳng định rằng “mạng xã há»™i không phải là kênh thông tin chính thống”, nó chỉ là trang mạng để kết nối, giao lÆ°u bạn bè, gia Ä‘ình, xã há»™i mang tính chất riêng tÆ°, nhÆ°ng người dùng cÅ©ng có thể chia sẻ lên mạng xã há»™i những nguồn tin chính thống từ cổng thông tin của các cÆ¡ quan Đảng, chính quyền, Ä‘oàn thể và báo chí chính thống.

Ảnh minh họa

Hiện nay, má»™t số cÆ¡ quan Đảng, nhà nÆ°á»›c, Ä‘oàn thể, tổ chức chính trị - xã há»™i, các cÆ¡ quan báo chí trong nÆ°á»›c…cÅ©ng tá»± đăng ký cho tổ chức mình tài khoản Facebook hay Fanpage để làm phÆ°Æ¡ng tiện cung cấp thông tin chính thống đến đối tượng của mình quản lý và cá»™ng đồng mạng xã há»™i. Đối vá»›i những tài khoản mạng xã há»™i có đăng ký dịch vụ thì được nhà cung cấp Ä‘ánh dấu tích bản quyền để phân biệt (tích xanh). Tuy nhiên, không phải tài khoản nào của tổ chức cÅ©ng có đăng ký vá»›i nhà cung cấp dịch vụ. Trong trường hợp này, người dùng là các tổ chức, cá nhân phải tá»± chịu trách nhiệm trÆ°á»›c pháp luật của Nhà nÆ°á»›c về việc đăng tải thông tin trên mạng xã há»™i. Chính vì lẽ Ä‘ó, cá»™ng đồng mạng rất khó phân biệt tài khoản nào là thật, tài khoản nào là giả mạo. Lợi dụng cÆ¡ há»™i này, thời gian qua trên không gian mạng xuất hiện nhiều tài khoản Facebook, Fanpage giả mạo là sở hữu của tổ chức, cá nhân. Do Ä‘ó, người dùng mạng xã há»™i cần nâng cao tinh thần cảnh giác, cẩn thận trong việc lá»±a chọn, chắt lọc thông tin, hạn chế kết bạn hoặc tÆ°Æ¡ng tác vá»›i tài khoản của người lạ, người không quen biết, nhằm đảm bảo an toàn cho việc sá»­ dụng tài khoản của mình và tránh xảy ra những rủi ro Ä‘áng tiếc. Thá»±c tế, Ä‘ã có không ít tài khoản Facebook cá nhân bị lừa đảo chiếm Ä‘oạn tài sản, ăn cắp thông tin cá nhân hoặc tung hình ảnh nhạy cảm lên mạng xã há»™i.

Cách kiểm chứng thông tin trên mạng xã há»™i

Khi tiếp cận thông tin trên mạng xã há»™i mà nhận thấy nó Ä‘ang lan truyền rất nhanh, có rất nhiều lượt thích (like), bình luận (Comment), chia sẻ (Share),  nhÆ°ng ná»™i dung thông tin thì có nhiều dấu hiện bất thường, bất ngờ, rất lạ..., thì việc đầu tiên, người dùng cần kiểm chứng bằng cách seach trên Google, tìm kiếm thông tin Ä‘ó có đăng tải trên trang mạng chính thống hoặc báo chí Ä‘iện tá»­ hay không?! Nếu xác định nguồn tin Ä‘ó có thật, người dùng an tâm tÆ°Æ¡ng tác tiếp nhận thông tin. Nếu nhận thấy thông tin Ä‘ó cần thiết chia sẻ cho bạn bè trên cá»™ng đồng mạng xã há»™i thì chia sẻ từ các trang mạng chính thống hoặc báo Ä‘iện tá»­ hợp pháp. Nếu tìm trên những trang mạng chính thống mà không thấy bất kỳ thông tin nào giống thông tin trên mạng xã há»™i thì tuyệt đối không tÆ°Æ¡ng tác cho đến khi biết chính xác thông tin Ä‘ó “thật hay giả”.

Ngoài ra, người dùng cÅ©ng có thể kiểm chứng thông tin bằng các văn bản chính thức của cÆ¡ quan, tổ chức có ký tên, Ä‘óng dấu mà ná»™i dung trùng hợp vá»›i thông tin trên mạng xã há»™i. NhÆ°ng cần thận trong tiếp nhận văn bản Ä‘ó từ nguồn nào, bởi vì, thông tin trên mạng xã há»™i cho dù có cả văn bản kèm theo hay hình ảnh, video Clip để chứng minh, nhÆ°ng cÅ©ng chÆ°a chắc văn bản Ä‘ó là thật, vì văn bản của ai, cÆ¡ quan, tổ chức nào cÅ©ng có thể làm giả được.

Đặc điểm của tin giả, tin sai sự thật

Tin giả, tin sai sá»± thật xuất hiện trên mạng xã há»™i thường là những bản tin ngắn, cách trình bày văn bản không theo má»™t quy tắc nào; phổ biến nhất là nó thường chỉ có má»™t ý chính, không có lập luận, không có căn cứ vào văn bản nào, nguồn thông tin nào (nhÆ°ng nếu có ghi nguồn cÅ©ng chắc gì tin thật, vì người làm tin giả có thể dẫn nguồn giả để tạo niềm tin đối vá»›i người dùng). Tin giả thường mắc lá»—i sai ngữ pháp, sai chính tả nếu là văn bản hành chính thì thường là sai thể thức hoặc ký hiệu văn bản không theo quy tắc. Nếu người dùng mạng xã há»™i tiếp nhận thông tin mà nhận thấy có má»™t trong những dấu hiệu vừa nói thì có thể dùng các kỹ năng trong bài viết này để kiểm chứng thông tin.

Không tÆ°Æ¡ng tác nếu thông tin nghi ngờ chÆ°a được xác thá»±c

Má»™t trong những cách Ä‘Æ¡n giản nhất dành cho người không có Ä‘iều kiện dùng các kỹ năng trên để kiểm chứng thông tin, người dùng mạng xã há»™i có thể hỏi trá»±c tiếp hoặc sao chép (Copy) ná»™i dung thông tin nghi ngờ gá»­i riêng qua tin nhắn qua massege trên mạng xã há»™i hoặc tin nhắn qua số Ä‘iện thoại di Ä‘á»™ng đến người thân, người sống chung quanh, người có kiến thức, hiểu biết, cán bá»™, công chức, viên chức, nếu tiếp cận được vá»›i cán bá»™ lãnh đạo càng tốt để kiếm chứng nguồn tin có thật không, có chính xác không. Trường hợp không hoặc chÆ°a kiểm chứng được thông tin bằng cách này, người dùng tiếp tục theo dõi và chờ đợi đến khi có sá»± xác thá»±c thông tin của cÆ¡ quan chức năng thông qua báo, Ä‘ài…

Trong khi chờ đợi xác thá»±c thông tin, người dùng nên áp dụng phÆ°Æ¡ng pháp 4 không: Không hoang mang, không thích (No like), không bình luận (No Comment), không chia sẻ (No Share) và không phổ biến nguồn tin Ä‘ó cho bất cứ ai (trừ những người mà mình cần tham khảo để kiểm chứng).

Nên dành nhiều thời gian tiếp cận thông tin chính thống

Hiện nay, có má»™t thá»±c trạng phổ biến là người dùng mạng xã há»™i, nhất là các bạn trẻ dành quá nhiều thời gian cho việc tiếp cận thông tin trên mạng xã há»™i, ít dành thời gian cho việc tiếp cận vá»›i thông tin trên các trang mạng chính thống. Bây giờ, mọi người nên thay đổi thói quen là xem tin tức hoặc thường xuyên tiếp nhận thông tin về chính sách, pháp luật trên những kênh thông tin chính thống, trên báo Ä‘iện tá»­ chính thống của nhà nÆ°á»›c Việt Nam. Khi phát hiện, những thông tin giả, thông tin sai sá»± thật trên mạng xã há»™i, cần báo ngay cho cÆ¡ quan chức năng để kịp thời kiểm tra, xá»­ lý (nếu có vi phạm), nhÆ°: cÆ¡ quan công an, cÆ¡ quan quản lý nhà nÆ°á»›c về thông tin và truyền thông các cấp.

Người dùng mạng xã há»™i cÅ©ng có thể truy cập vào trang thông tin vá»›i tên miền www.tingia.gov.vn của Trung tâm xá»­ lý tin giả Việt Nam (thuá»™c Bá»™ Thông tin và Truyền thông) và thao tác theo hÆ°á»›ng dẫn trên Cổng thông tin này hoặc gọi đến đường dây nóng (hotline) 18008108 để báo tin giả, tin sai sá»± thật hoặc tài khoản mạng xã há»™i, các trang mạng giả mạo cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c, tổ chức, cá nhân... Khi cÆ¡ quan chức năng chính thức khẳng định tin giả, tin sai sá»± thật thì cần thiết chia sẻ, lan toả trên tài khoản của mình nhằm góp phần để cá»™ng đồng mạng nâng cao cảnh giác vá»›i nguồn tin xấu, Ä‘á»™c, tránh vi phạm pháp luật cho mình, cho cá»™ng đồng và người thân quen.

Cần nắm rõ Bá»™ Quy tắc ứng xá»­ trên mạng xã há»™i

Người dùng tài khoản trên mạng xã há»™i, cần nắm rõ má»™t số quy định của pháp luật, nhÆ°: Luật Báo chí năm 2016, Luật An ninh mạng, Bá»™ Quy tắc ứng xá»­ trên mạng xã há»™i năm 2021, Nghị định số 15/2020/NĐ-CP về quy định xá»­ phạt hành chính trong lÄ©nh vá»±c bÆ°u chính, viá»…n thông, tần số vô tuyến Ä‘iện, công nghệ thông tin và giao dịch Ä‘iện tá»­. Nếu không có nhiều thời gian thì tối thiểu cÅ©ng cần đọc hết Ä‘iều 4 của Bá»™ Quy tắc ứng xá»­ trên mạng xã há»™i, gồm 8 khoản nhÆ° sau:

1. Tìm hiểu và tuân thủ các Ä‘iều khoản hÆ°á»›ng dẫn sá»­ dụng của nhà cung cấp dịch vụ mạng xã há»™i trÆ°á»›c khi Ä‘ăng ký, tham gia mạng xã há»™i.

2. Nên sá»­ dụng họ, tên thật cá nhân, tên hiệu thật của tổ chức, cÆ¡ quan và đăng ký vá»›i nhà cung cấp dịch vụ Ä‘ể xác thá»±c tên hiệu, địa chỉ trang mạng, đầu mối liên lạc khi tham gia, sá»­ dụng mạng xã há»™i.

3. Thá»±c hiện biện pháp tá»± quản lý, bảo mật tài khoản mạng xã há»™i và nhanh chóng thông báo tá»›i các cÆ¡ quan chức năng, nhà cung cấp dịch vụ khi tài khoản tổ chức, cá nhân bị mất quyền kiểm soát, bị giả mạo, lợi dụng và sá»­ dụng vào mục Ä‘ích không lành mạnh, áº£nh hưởng Ä‘ến an ninh quốc gia và trật tá»± an toàn xã há»™i, áº£nh hưởng Ä‘ến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

4. Chia sẻ những thông tin có nguồn chính thống, Ä‘áng tin cậy.

5. Có các hành vi, á»©ng xá»­ phù hợp vá»›i những giá trị Ä‘ạo Ä‘ức, văn hóa, truyền thống của dân tá»™c Việt Nam; không sá»­ dụng từ ngữ gây thù hận, kích Ä‘á»™ng bạo lá»±c, phân biệt vùng miền, giá»›i tính, tôn giáo.

6. Không Ä‘ăng tải những ná»™i dung vi phạm pháp luật, các thông tin xúc phạm danh dá»±, nhân phẩm áº£nh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân khác; sá»­ dụng ngôn ngữ phản cảm, vi phạm thuần phong mÄ© tục; tung tin giả, tin sai sá»± thật; quảng cáo, kinh doanh dịch vụ trái phép... gây bức xúc trong dÆ° luận xã há»™i, ảnh hưởng Ä‘ến trật tá»± an toàn xã há»™i.

7. Khuyến khích sá»­ dụng mạng xã há»™i để tuyên truyền, quảng bá về đất nÆ°á»›c - con người, văn hóa tốt Ä‘ẹp của Việt Nam, chia sẻ thông tin tích cá»±c, những tấm gÆ°Æ¡ng người tốt, việc tốt.

8. Vận Ä‘á»™ng người thân trong gia Ä‘ình, bạn bè, những người xung quanh tham gia giáo dục, bảo vệ trẻ em, trẻ vị thành niên sá»­ dụng mạng xã há»™i má»™t cách an toàn, lành mạnh.

Trên Ä‘ây là 9 kỹ năng cÆ¡ bản nhất để kiểm chứng thông tin trên mạng xã há»™i, giúp cá»™ng đồng mạng phân biệt nguồn tin chính thống – không chính thống, góp phần cùng cÆ¡ quan quản lý nhà nÆ°á»›c và các cấp chính quyền chống tin giả, tin sai sá»± thật hoặc tài khoản giả mạo trên không gian mạng internet. 

 Äoàn Hồng Phúc - Phó Chủ tịch TT Há»™i Nhà báo tỉnh Kiên Giang

Theo Báo NB&CL

https://congluan.vn/ky-nang-kiem-chung-nguon-tin-tren-mang-xa-hoi-post154822.html