Nhà báo Anh ThÆ¡ nhận giải B Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XV, năm 2020.

Đó là chia sẻ của nhà báo Anh ThÆ¡, Ban Bạn đọc - Báo Nhân Dân về quá trình triển khai loạt bài “Gian nan hành trình xác định danh tính liệt sÄ©” (Ä‘oạt giải B - Giải Báo chí Quốc gia năm 2020, thể loại phóng sá»± - Ä‘iều tra). Để hiểu rõ hÆ¡n về tác phẩm này, Báo Nhà báo & Công luận Ä‘ã có cuá»™c trò chuyện vá»›i chị.

Cần có kỹ năng kiểm chứng thông tin tốt để xác định hÆ°á»›ng Ä‘i của bài viết

+ Đề tài tìm má»™ liệt sÄ© luôn là vấn đề khó, liên quan đến nhiều ngành, các địa phÆ°Æ¡ng xa xôi và những tồn tại của lịch sá»­, Ä‘iều gì Ä‘ã thôi thúc chị lá»±a chọn đề tài này?

- Tôi có người bác ruá»™t là liệt sÄ©. TrÆ°á»›c khi vào chiến trường, bác được về thăm gia Ä‘ình và lần Ä‘ó bác Ä‘ã để lại giọt máu của mình. Chị tôi từ khi sinh ra Ä‘ã không biết mặt cha, trÆ°á»›c lúc hy sinh bác tôi cÅ©ng không biết mình có má»™t cô con gái. Bác dâu tôi khi Ä‘ó má»›i ngoài hai mÆ°Æ¡i tuổi. Ông bà tôi thÆ°Æ¡ng bác, giục bác Ä‘i lấy chồng, con cái để ông bà nuôi. NhÆ°ng bác tôi vẫn quyết định ở vậy nuôi con khôn lá»›n, trưởng thành.

Hình ảnh người bác dâu cả má»™t đời thui thủi nuôi con, chăm sóc bố mẹ chồng in đậm trong ký ức tuổi thÆ¡, khiến tôi thấm thía sá»± hy sinh, mất mát không gì bù đắp được của những người vợ có chồng hy sinh ngoài mặt trận. Gia Ä‘ình tôi dù Ä‘ã nhiều lần Ä‘i tìm kiếm nhÆ°ng cho đến giờ vẫn chÆ°a tìm được phần má»™ của bác tôi. Thế nên, tôi thấu hiểu và đồng cảm vá»›i ná»—i Ä‘au của các gia Ä‘ình liệt sÄ© Ä‘ã nhiều năm Ä‘i tìm má»™ người thân mà chÆ°a tìm thấy. NhÆ°ng Ä‘iều tôi trăn trở, day dứt nhất vẫn là những trường hợp Ä‘ã chiến đấu, hy sinh vì Tổ quốc, sau nhiều năm vẫn chÆ°a được công nhận là liệt sÄ©.

Từ năm 2013, tôi được lãnh đạo ban phân công theo dõi mảng Ä‘Æ¡n thÆ° bạn đọc về lÄ©nh vá»±c thÆ°Æ¡ng binh, liệt sÄ©, người có công, trong Ä‘ó, có cả việc tìm kiếm, quy tập hài cốt, xác định danh tính liệt sÄ©. Tôi nhận thấy rằng, người làm báo cần có trách nhiệm nói lên tiếng nói của người dân, đồng hành cùng các thân nhân liệt sÄ©, chỉ ra những vấn đề còn bất cập, tìm ra các giải pháp, góp phần cùng các cÆ¡ quan chức năng giải quyết những tồn tại, vÆ°á»›ng mắc Ä‘ó.

+ Trong quá trình triển khai đề tài này chị thấy khó khăn nhất là Ä‘iều gì?

- Điều khó nhất là xác minh thông tin vì các liệt sÄ© hy sinh Ä‘ã gần ná»­a thế ká»·, công tác quy tập cÅ©ng được tiến hành từ mười năm trÆ°á»›c, thông tin nhận được từ các nguồn lại mâu thuẫn nhau. Thế nên, nhà báo cần phải có kỹ năng kiểm chứng thông tin tốt để xác định hÆ°á»›ng Ä‘i của bài viết. Điều này cÅ©ng cần sá»± kiên trì, tỉnh táo của nhà báo. Vì nếu không, nhà báo có thể mất phÆ°Æ¡ng hÆ°á»›ng và bỏ cuá»™c.

Trong bài đầu tiên của loạt bài, cÆ¡ quan chức năng ban đầu trả lời là không có thông tin liệt sÄ© quy tập từ xã Ochalong, huyện Siem Bouk, tỉnh Stung Treng, VÆ°Æ¡ng quốc Campuchia và cÅ©ng không có thông tin quy tập các liệt sÄ© an táng tại Viện K20, vì thế nếu không kiên trì và kiểm chứng được thông tin thì tôi cÅ©ng Ä‘ã… bỏ cuá»™c.

Chia sẻ những nỗi đau

+ Đi nhiều, gặp gỡ nhiều, suốt quá trình thu thập thông tin chị thấy nhá»› nhất nhân vật, sá»± kiện nào?

- Người đầu tiên tôi gặp là anh Lê Quang Vinh, ở thị trấn Xuân Mai, huyện ChÆ°Æ¡ng Mỹ (Hà Ná»™i), con trai duy nhất của liệt sÄ© Lê Quang Tặc. Câu chuyện về hành trình 20 năm tìm má»™ cha của anh Vinh khiến tôi rất xúc Ä‘á»™ng. Sau nhiều năm tìm kiếm, đến năm 2010, anh Vinh má»›i biết được nÆ¡i hy sinh của cha mình là Viện K20, thời Ä‘iểm Ä‘óng quân tại tỉnh Stung Treng, VÆ°Æ¡ng quốc Campuchia. Mùa khô năm 2010, anh Vinh sang Campuchia để tìm má»™ cha thì gặp Đội quy tập K52 - Bá»™ Chỉ huy quân sá»± tỉnh Gia Lai Ä‘ang tổ chức quy tập hài cốt liệt sÄ© Viện K20. Anh Vinh Ä‘ã ở cùng Đội K52 mấy ngày và chứng kiến rất nhiều hài cốt liệt sÄ© được cất bốc, nhÆ°ng tất cả đều không có danh tính…

Sau khi có được bản danh sách các liệt sÄ© hy sinh, an táng tại Viện K20, thuá»™c xã Ochalong, huyện Siem Bouk, tỉnh Stung Treng, VÆ°Æ¡ng quốc Campuchia (của Cục Chính sách - Tổng cục Chính trị - Bá»™ Quốc phòng), tôi tìm gặp cụ Nguyá»…n Thị Thái, là má»™t trong số rất ít mẹ của liệt sÄ© hy sinh tại Viện K20 còn sống. Cụ Thái Ä‘ã 90 tuổi, sức khỏe rất yếu. Tôi cứ ám ảnh mãi hình ảnh cụ ngồi trÆ°á»›c bàn thờ gia tiên, ánh mắt cụ thẫn thờ nhìn lên di ảnh người con trai Nguyá»…n Tuấn DÅ©ng Ä‘ã hy sinh từ gần 50 năm trÆ°á»›c. Lúc còn tỉnh táo, cụ chỉ có má»™t mong Æ°á»›c là tìm được hài cốt của con trai mình để được yên lòng nhắm mắt.

Còn mẹ của liệt sÄ© Đào Hồng Thái ở huyện Nga SÆ¡n, Thanh Hóa, nhiều năm qua vẫn để dành má»™t vuông đất nhỏ trong vườn nhà vá»›i hy vọng có ngày được Ä‘ón liệt sÄ© trở về yên nghỉ tại nÆ¡i quê cha đất tổ. Thật buồn là khi tôi liên hệ vá»›i mẹ của liệt sÄ© Đào Hồng Thái thì biết tin mẹ Ä‘ã mất.

Người gây xúc Ä‘á»™ng và cảm phục vá»›i tôi là cá»±u chiến binh Phan Ngọc Huân, quê ở xã Điệp Nông, huyện HÆ°ng Hà, tỉnh Thái Bình, hiện cÆ° trú tại xã Ia RsÆ°Æ¡m, huyện Krông Pa, tỉnh Gia Lai. Chú Huân nguyên là tiểu Ä‘á»™i trưởng Tổ Ä‘iều trị Ban 2 - Viện K20. Từng chứng kiến sá»± hy sinh và trá»±c tiếp chôn cất đồng Ä‘á»™i, hàng chục năm qua, chú Huân nhiều lần viết thÆ° gá»­i Há»™i Cá»±u chiến binh, Bá»™ Chỉ huy quân sá»± các tỉnh, thành phố đề nghị há»— trợ, tổ chức tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sÄ© hy sinh tại Campuchia.

Năm 2009, dù tuổi Ä‘ã cao, sức yếu, lại bị thÆ°Æ¡ng tật ở chân, chú vẫn trá»±c tiếp dẫn Đội K52 - Bá»™ CHQS tỉnh Gia Lai băng rừng, Ä‘i dọc biên giá»›i Campuchia để tìm đồng Ä‘á»™i. Đến nay, chú Huân Ä‘ã chỉ dẫn cho các Ä‘á»™i tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sÄ©, Ä‘Æ°a hàng trăm hài cốt liệt sÄ© hy sinh tại Campuchia hồi hÆ°Æ¡ng.

+ Được biết chị sẽ tiếp tục theo Ä‘uổi triển khai đề tài này, chị có mong muốn gì gá»­i đến các ngành chức năng liên quan?

- Tôi hy vọng rằng không lâu nữa, sẽ có má»™t ngày thật đặc biệt, Ä‘ó là ngày các liệt sÄ© K20 được trở về an nghỉ trong lòng đất mẹ quê hÆ°Æ¡ng, được hưởng sá»± chăm sóc của gia Ä‘ình, dòng họ và nhân dân địa phÆ°Æ¡ng. Chắc chắn tôi sẽ có mặt trong sá»± kiện này để ghi lại khoảnh khắc xúc Ä‘á»™ng của những người vợ, người con, người cháu Ä‘ón chồng, cha, ông “trở về” sau bao năm dài đằng đẵng, mòn mỏi chờ đợi.

Điều tôi còn day dứt, trăn trở là trong số 128 quân nhân hy sinh, từ trần tại Viện K20 Ä‘ã xác định được tên tuổi, quê quán, có ông Trần Văn Muôn đến nay chÆ°a được công nhận là liệt sÄ©. Sau ná»­a thế ká»· nằm lại chiến trường chống Mỹ, gia Ä‘ình, người thân, bạn bè, chính quyền địa phÆ°Æ¡ng không ai hay biết ông Trần Văn Muôn Ä‘ã hy sinh. Người chiến sÄ© năm xÆ°a trốn nhà tình nguyện tham gia kháng chiến, người Ä‘ã dành cả tuổi thanh xuân cho cuá»™c chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, khi hy sinh gia Ä‘ình không nhận được má»™t dòng tin báo, không má»™t tấm di ảnh hay ká»· vật để lại. Và theo năm tháng, ký ức về ông cÅ©ng dần Ä‘i vào quên lãng.

Ná»­a thế ká»· hy sinh vẫn chÆ°a được công nhận liệt sÄ© là quá chậm trá»…, gây nhiều thiệt thòi cho người nằm xuống và thân nhân. Những cống hiến của ông Trần Văn Muôn cần được ghi nhận, sá»± hy sinh của ông cần được xã há»™i tôn vinh, tri ân. Đó là chân lý và cÅ©ng là đạo lý.

Tôi cÅ©ng muốn nói rằng, chính sách của Đảng, Nhà nÆ°á»›c rất đầy đủ và nhân văn, nhÆ°ng trong quá trình thá»±c hiện vẫn có những vÆ°á»›ng mắc, trở ngại do yếu tố con người khiến hành trình tìm má»™ liệt sÄ© của các thân nhân thêm phần khó khăn hÆ¡n, gây tốn kém nhiều công sức, thời gian và tiền bạc.

Tôi thấy rằng, cho dù chúng ta có làm tốt công tác “đền Æ¡n Ä‘áp nghÄ©a” đến Ä‘âu thì cÅ©ng không thể bù đắp nổi những mất mát, hy sinh, thiệt thòi của những người mẹ, người vợ có chồng, con hy sinh ngoài mặt trận. Thời gian càng lùi xa thì việc xác định danh tính liệt sÄ© càng khó khăn. HÆ¡n ai hết, những thân nhân liệt sÄ© Ä‘ang mong mỏi từng ngày được xét nghiệm ADN mẫu hài cốt, khá»›p nối thông tin để sá»›m tìm lại tên cho các liệt sÄ©.

Theo Lê Tâm (Thá»±c hiện)/Báo NB&CL

https://congluan.vn/neu-khong-kien-tri-va-kiem-chung-duoc-thong-tin-thi-toi-da-bo-cuoc-post164987.html