Ông Nguyá»…n Thanh Lâm. Ảnh: Thành Ðạt

Để có góc nhìn rõ hÆ¡n về những thách thức của các tòa soạn báo chí trÆ°á»›c yêu cầu đổi má»›i và phát triển - giữ vững tiêu chí chuyên nghiệp, hiện đại và nhân văn trong bối cảnh hiện nay, cÅ©ng nhÆ° vai trò, trách nhiệm đạo đức của người làm báo trÆ°á»›c các vấn đề xã há»™i, phóng viên Báo Nhân Dân có cuá»™c trao đổi vá»›i ông Nguyá»…n Thanh Lâm - Cục trưởng Báo chí, Bá»™ Thông tin và Truyền thông.

TIẾP CẬN CÁI MỚI PHẢI Dá»°A TRÊN GIÁ TRỊ CỐT LÕI

Phóng viên (PV): ThÆ°a Cục trưởng, vá»›i tÆ° cách là người đứng đầu má»™t cÆ¡ quan quản lý, ông có thể Ä‘ánh giá chung về sá»± phát triển của báo chí Việt Nam trÆ°á»›c xu hÆ°á»›ng chiếm lÄ©nh của những phÆ°Æ¡ng tiện, nền tảng truyền thông khác hiện nay. Thách thức đặt ra đối vá»›i báo chí để theo kịp thị hiếu, nhu cầu của Ä‘á»™c giả?

Ông Nguyá»…n Thanh Lâm (NTL): Chúng ta Ä‘ang ở trong thời đại mà tất cả mọi người đều có thể tham gia vào không gian truyền thông, ai cÅ©ng có thể là nguồn phát thông tin. Truyền thông gắn liền vá»›i công nghệ mang lại nhiều cÆ¡ há»™i cho người dùng và lợi ích cho xã há»™i. Tất nhiên Ä‘i kèm vá»›i Ä‘ó là thách thức.

Thách thức lá»›n nhất là cÆ¡ quan báo chí phải định vị lại mình. Chúng ta cần có cách tiếp cận khác để tồn tại và phát triển. Giá trị cốt lõi của báo chí bao gồm rất nhiều tiêu chí nhÆ° thông tin nhanh, chính xác, nhân văn... NhÆ°ng bây giờ vai trò thông tin nhanh thì mạng xã há»™i và các phÆ°Æ¡ng thức truyền thông khác ít nhiều Ä‘ã lấn lÆ°á»›t. Vậy báo chí phải tập trung vào chất lượng thông tin, giá trị của thông Ä‘iệp, của những góc nhìn.

Ở Ä‘ây chúng ta vẫn gặp giá trị phổ quát của báo chí, Ä‘ó là hÆ°á»›ng tá»›i tính nhân văn, mang lại những giá trị nhân văn cho xã há»™i. Dù thời buổi nào, công nghệ phát triển đến Ä‘âu thì Ä‘ó vẫn là giá trị cốt lõi. Nếu nhÆ° nền báo chí nói chung và má»—i má»™t cÆ¡ quan báo chí nói riêng có cách tiếp cận dá»±a trên giá trị cốt lõi ấy, tin vào và biết cách bảo vệ nó thì vẫn có cÆ¡ há»™i phát triển.

PV: Theo Ä‘ánh giá của ông thì các cÆ¡ quan báo chí của Việt Nam hiện nay có định vị được trong biển cả mênh mông các phÆ°Æ¡ng tiện và nền tảng thông tin hay không? Có những tờ báo vì lý do phục vụ nhu cầu của Ä‘á»™c giả, Ä‘ã trở thành tầm thường hóa, "lá cải hóa". Má»™t mặt thì phía cÆ¡ quan quản lý nhìn thấy báo chí không có cÆ¡ há»™i Ä‘i lên, nhÆ°ng mặt khác, các tờ báo Ä‘ó lại thỏa mãn vá»›i mục tiêu của mình, là hút nhiều người đọc để quảng cáo. NhÆ° thế có phải họ Ä‘ang tá»± hạ thấp mình không? CÆ¡ quan quản lý sẽ định hÆ°á»›ng thế nào cho những hiện tượng nhÆ° thế?

NTL: Đầu tiên nhìn bức tranh rá»™ng thì rõ ràng phải thừa nhận Việt Nam có đặc thù là nền báo chí cách mạng, được sá»± quan tâm đặc biệt của hệ thống chính trị, của Đảng, Nhà nÆ°á»›c, xã há»™i. Vai trò của cÆ¡ quan báo chí nói chung rất quan trọng, và báo chí cách mạng không thể không tìm được hÆ°á»›ng Ä‘i Ä‘úng cho mình. Thá»±c tế, những người làm báo, những cÆ¡ quan báo chí lá»›n vẫn Ä‘ang thá»±c hiện hÆ°á»›ng Ä‘i Ä‘úng đắn.

Còn ở vế kia, Ä‘úng là trÆ°á»›c sá»± phát triển của công nghệ, người đọc báo bị chi phối bởi rất nhiều nguồn thông tin được đẩy đến cho họ theo thuật toán (Algorithm). Hiện nay, thế mạnh chạy theo hay là kiểm soát thói quen người dùng không nằm trong tay các cÆ¡ quan báo chí mà là các nền tảng công nghệ, chủ yếu của nÆ°á»›c ngoài. Vấn đề là thói quen người đọc thay đổi tác Ä‘á»™ng ngược trở lại đến cÆ¡ quan báo chí. CÆ¡ quan báo chí sống bằng quảng cáo, phải dá»±a vào số lượng người đọc nên nhiều lúc bị sa Ä‘à vào phÆ°Æ¡ng pháp viết tin, chọn đề tài, giật tít "câu view".

Rõ ràng chúng ta thấy Ä‘ó là xu hÆ°á»›ng lệch chuẩn và tầm thường hóa má»™t phần thông tin trên báo chí. Những thông tin bị chi phối bởi thị hiếu nhất thời trên mạng xã há»™i, sau Ä‘ó làm khuếch đại, lan tỏa, thá»±c chất chỉ câu view, làm mất thời gian mà không mang lại năng lượng tích cá»±c cho người đọc. Và nhÆ° vậy có tình trạng má»™t bá»™ phận cÆ¡ quan báo chí bị cuốn theo vòng xoáy bất tận không biết Ä‘iểm dừng.

Thêm má»™t nguyên nhân nữa là sá»± tác Ä‘á»™ng qua lại giữa cÆ¡ quan báo chí và công ty truyền thông khi hợp tác liên kết sản xuất ná»™i dung, hoặc những công ty sở hữu trang thông tin Ä‘iện tá»­. Rõ ràng có những lúc công ty truyền thông chi phối sá»± lá»±a chọn đề tài của báo chí, làm cho cÆ¡ quan báo chí dần lệch hÆ°á»›ng khỏi tôn chỉ mục Ä‘ích, sứ mệnh của mình.

Thời gian qua, thông qua công tác kiểm tra, xá»­ lý, các cÆ¡ quan quản lý đều Ä‘ã phát hiện, chấn chỉnh hiện tượng này, và đến thời Ä‘iểm này có thể nói thông Ä‘iệp về việc phải chấm dứt câu view lệch chuẩn là Ä‘ã rất rõ ràng. Và các cÆ¡ quan báo chí có thá»±c trạng Ä‘ó cho đến giờ này cÆ¡ bản Ä‘ã chấm dứt.

ÐẠO ÐỨC LÀ "LUẬT PHÁP NỘI TÂM"

PV: Vâng, vá»›i những nhà báo giỏi nghề thì có lẽ họ luôn biết ranh giá»›i giữa Ä‘Æ°a tin sá»± thật và tính nhân văn, họ có những quy tắc riêng, hoặc đủ nhạy cảm trong những tình huống mô tả ná»—i Ä‘au, sá»± yếm thế, hoặc sai lầm của người khác. Tuy nhiên, vá»›i má»™t nền báo chí chuyên nghiệp thì phải quy định rõ ràng chứ không phải chỉ trông chờ vào "cảm giác" của cá nhân hay là nhận thức của má»™t tòa soạn. Vậy cÆ¡ quan quản lý Ä‘ã có quy định nhÆ° thế hay chÆ°a?

NTL: Nếu phải để nhà nÆ°á»›c đứng ra quy định những việc Ä‘ó má»™t cách quá chi tiết để báo chí làm theo thì thật ra Ä‘ó là Ä‘iều Ä‘áng buồn cho nghề báo. Những người làm báo lâu năm chắc chắn Ä‘ã tá»± đề ra và giữ được cho mình má»™t số giá»›i hạn, thậm chí có những quy tắc tá»± áp dụng trong chính bản thân má»—i người. Bác Hồ từng nói Ä‘Æ¡n giản rằng viết báo đầu tiên phải xác định viết cho ai và viết để làm gì. Người "thÆ° ký của thời đại" thì mục Ä‘ích khi viết lách phải rõ ràng, chứ không phải kể câu chuyện má»™t cách hoàn toàn vô trách nhiệm mà nhân danh vì Ä‘ó là sá»± thật. Từ Ä‘ó dẫn đến những tổn thất ngoài ý muốn, nhÆ° vậy là vi phạm nguyên tắc của của nghề - Ä‘ó là tính nhân văn.

Theo tôi vấn đề này nên tiếp cận dÆ°á»›i góc Ä‘á»™ đạo đức nghề nghiệp.

Chỉ có Ä‘iều chúng ta Ä‘ang sống trong má»™t thời đại mà mọi thứ dá»… dàng được phÆ¡i bày và lan tỏa trên không gian mạng, cho nên Ä‘i làm báo thời buổi này không phải chỉ có vấn đề ý thức đạo đức hay nguyên tắc mÆ¡ hồ, mà Ä‘i kèm theo hành trang nghề nghiệp sẽ còn là má»™t số kiến thức, kỹ năng cụ thể để không sÆ¡ sẩy.

TÌM HIỂU ÐẾN CÙNG Sá»° THẬT CHÍNH LÀ NHÂN VÄ‚N

PV: Liệu có má»™t con đường hay kim chỉ nam nào cho người làm báo luôn muốn Ä‘ào sâu tìm hiểu sá»± thật nhÆ°ng lại không sai lệch Ä‘ích đến cho vấn đề nhân văn không? Chúng ta Ä‘ang nói về bảo vệ những quyền con người nhÆ°ng có những vấn đề lá»›n hÆ¡n của má»™t đất nÆ°á»›c, thí dụ nhÆ° bảo vệ nền kinh tế, khoa học, y tế... tránh khỏi những "tổn thất ngoài mong muốn" do Ä‘ôi khi từ những sai sót nhất thời... Có sá»± giúp đỡ nào từ cÆ¡ quan quản lý để nhà báo và các cÆ¡ quan báo chí nhận ra?

NTL: Đi tìm sá»± thật vẫn là mục Ä‘ích tối thượng của người làm báo. Vấn đề là sá»± thật nếu dá»… tìm nhÆ° thế thì ai cÅ©ng làm được. Người làm báo Ä‘i tìm sá»± thật Ä‘òi hỏi phải có những kỹ năng đặc biệt, phải biết dừng lại, Ä‘ào sâu phân tích, tìm hiểu. Tìm hiểu cho đến cùng sá»± thật chính là nhân văn.

TrÆ°á»›c sá»± chi phối, tác Ä‘á»™ng bởi nhiều nguồn thông tin, nhà báo có thể bị những định kiến trÆ°á»›c khi tìm hiểu sá»± việc, và quá trình Ä‘i tìm sá»± thật nếu không cẩn thận thì sẽ sa vào việc tìm cách chứng minh định kiến của mình là Ä‘úng. Điều Ä‘ó rất nguy hiểm. Có hai vấn đề, má»™t là khả năng bị chi phối bởi quan Ä‘iểm của người chung quanh và sau Ä‘ó trở thành quan Ä‘iểm của mình, hoặc là theo má»™t luồng quan Ä‘iểm nào đấy Ä‘ang lấn lÆ°á»›t, việc Ä‘i ngược lại là má»™t rủi ro không phải nhà báo nào cÅ©ng đủ bản lÄ©nh vượt qua. Thứ hai, nhà báo kể câu chuyện đến mức nào để đạt được mục tiêu mang lại cái tốt cho xã há»™i, Ä‘iều chỉnh cái sai mà không gây ra những tổn thất ngoài ý muốn.

Có nhiều doanh nghiệp, tổ chức, công dân viết Ä‘Æ¡n gá»­i đến cÆ¡ quan quản lý phàn nàn về má»™t số bài báo, cÆ¡ quan báo chí. Không chỉ họ phàn nàn về viết Ä‘úng hay sai sá»± thật mà vì dùng những từ ngữ ác ý quy chụp tá»™i danh, nhÆ° thể muốn Ä‘Æ°a họ vào tù. Điều Ä‘ó đặt ra câu hỏi tại sao người làm báo lại tá»± trao cho mình sứ mạng của quan tòa, báo chí trở thành cÆ¡ quan Ä‘iều tra kết luận Ä‘úng sai? NhÆ° vậy mình Ä‘ã vượt quá chức phận.

PV: Vá»›i những quy định hiện nay trong Luật Báo chí và quy tắc đạo đức của Há»™i Nhà báo Việt Nam, nếu có những vi phạm thì hành lang pháp lý Ä‘ã đủ chế tài xá»­ lý chÆ°a, thÆ°a ông?

NTL: Về luật và những quy định đạo đức nghề nghiệp do Há»™i Nhà báo ban hành là đủ rồi. Bây giờ chỉ là làm. Khi làm phải phân chia việc rõ. Ở nÆ°á»›c ta có Ban Tuyên giáo Trung Æ°Æ¡ng là cÆ¡ quan chỉ đạo, Bá»™ Thông tin và Truyền thông là cÆ¡ quan quản lý và Há»™i Nhà báo là tổ chức nghề nghiệp của người làm báo, là diá»…n Ä‘àn sinh hoạt nghề nghiệp, có chức năng kết luận những vấn đề liên quan đến đạo đức nghề nghiệp. Há»™i có quy định 10 Ä‘iều về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam.

Chúng tôi trông chờ Há»™i Nhà báo Việt Nam Ä‘Æ°a ra hÆ°á»›ng dẫn cụ thể để hòa nhập vá»›i chuẩn má»±c chung báo chí thế giá»›i về phÆ°Æ¡ng diện đạo đức nghề nghiệp. Có những vụ việc không chỉ dừng lại ở Ä‘ào tạo, hÆ°á»›ng dẫn mà phải xá»­ lý, để nhìn thấy mà tránh. Bởi nếu hằng ngày, hằng giờ thấy biểu hiện vi phạm đạo đức nghề nghiệp đầy rẫy trên mặt báo nhÆ°ng nhiều người coi là bình thường, thì Ä‘iều Ä‘ó sẽ dẫn đến hệ quả xấu.

Xá»­ lý là biện pháp cuối cùng nhÆ°ng nếu không xá»­ lý thì không ai biết Ä‘ó là sai. Nếu biết sai mà không làm gì thì ai cÅ©ng không biết Ä‘iểm dừng. Điều Ä‘ó từ há»™i nghề nghiệp đến cÆ¡ quan báo chí đều cần lÆ°u tâm. Má»™t tòa soạn chuyên nghiệp phải có bá»™ quy tắc nghề nghiệp riêng.

Nói về nền báo chí nhân văn thì không thể cÆ¡ quan quản lý phải Ä‘i làm mọi việc chấn chỉnh đạo đức. Há»™i Nhà báo là tổ chức phù hợp nhất để làm Ä‘iều này.

PV: Ông có kinh nghiệm gì từ quản lý báo chí của thế giá»›i trong việc giám sát và định hÆ°á»›ng cho những tiêu chí hoạt Ä‘á»™ng của nghề báo vá»›i mục tiêu hiện đại và tính chất nhân văn?

NTL: Tôi quan sát thấy nhiều báo Ä‘iện tá»­ nÆ°á»›c ngoài có cái hay là đọc báo phải trả tiền. Thí dụ app tờ The Economist của Anh, má»™t năm thu hÆ¡n 8 triệu đồng cho má»™t thuê bao, nhÆ°ng má»™t ngày chỉ cho đọc 8-10 bài, không cần mình đọc nhiều. NhÆ°ng có bài đầu tÆ° công sức, chi phí sản xuất lên tá»›i 150 nghìn USD/bài.

Vấn đề tôi muốn nói ở Ä‘ây là, khó Ä‘òi hỏi nền báo chí phải làm đủ mọi thứ nếu nguồn lá»±c hạn chế. Nhà nÆ°á»›c đầu tÆ° cho báo chí má»™t phần, còn hiện nay báo chí thiếu nguồn lá»±c từ sá»± Ä‘óng góp của người đọc. Không thể phục vụ tốt nếu Ä‘á»™c giả không cam kết trả tiền. Đây là thách thức lá»›n. Nhiều báo in giảm lượng phát hành nhÆ°ng chÆ°a dám bÆ°á»›c sang cuá»™c chÆ¡i má»›i, đề nghị bạn đọc trả tiền khi đọc báo Ä‘iện tá»­. Thá»±c tế má»™t số tòa soạn thá»­ nghiệm phiên bản Ä‘iện tá»­ có thu phí đều chÆ°a mấy khả quan.

Về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, nếu bỏ má»™t vế, có thể hô khẩu hiệu báo chí phải có trách nhiệm xã há»™i nhÆ°ng phải hỏi xã há»™i có trách nhiệm ngược lại để báo chí phục vụ mình tốt hÆ¡n không.

NhÆ° vậy, để hoàn thành bức tranh về trách nhiệm xã há»™i, tính hiện đại, chuyên nghiệp và nhân văn của báo chí lại thiếu mảnh ghép cuối cùng quan trọng, Ä‘ó là trách nhiệm từ phía bạn đọc.

PV: Vâng, xin cảm Æ¡n Cục trưởng về cuá»™c trao đổi!

Không phải mọi thứ đều luật hóa được, luật chỉ ra những hành vi bị cấm, tức là luật là "được và không được", còn đạo đức ở chừng má»±c nào Ä‘ó là "nên và không nên". Ðạo đức là "luật pháp ná»™i tâm" để mình biết làm những gì nên làm, những ranh giá»›i không được phép vượt qua.