Tốc Ä‘á»™ lan truyền chóng mặt, tần suất lá»›n vá»›i Ä‘á»™ lặp Ä‘i lặp lại của những tÆ°Æ¡ng tác xã há»™i xấu xí đặt con người vào môi trường sống “ô nhiá»…m”. (Ảnh vtv)

Không chỉ là "rác"

Các trang mạng xã há»™i nhÆ° facebook, youtube, tiktok… Ä‘ã trở thành má»™t phần trong đời sống của hầu hết mọi người. Thế nhÆ°ng, ở Ä‘ó Ä‘ang bị “ô nhiá»…m” bởi nhiều lời nói, hình ảnh, hành vi không phù hợp, trái vá»›i thuần phong mỹ tục, từ bêu riếu, xúc phạm, mạt sát nhau, cho đến lừa đảo, trục lợi... Đáng nói, chịu ảnh hưởng nhiều nhất chính là trẻ em và thanh thiếu niên vẫn còn non ná»›t trong nhận thức và hầu nhÆ° chÆ°a có khả năng để kiểm soát cÅ©ng nhÆ° ứng phó vá»›i các thông tin xấu, Ä‘á»™c trên mạng.

"Rác" trên mạng xuất hiện dÆ°á»›i nhiều hình thức khác nhau nhÆ° nhạc chế nhảm nhí, phim bạo lá»±c rẻ tiền, phim hài, clip nhạt nhẽo vá»›i những hình ảnh hở hang, nói tục để câu khách, hay bằng cách livestream đấu tố lẫn nhau. Điều này vô hình trung trở thành má»™t trào lÆ°u khi có sá»± tham gia của rất nhiều người thuá»™c các lứa tuổi, đối tượng khác nhau.

Má»™t thá»±c tế Ä‘áng buồn, Ä‘áng lo ngại và nguy hiểm hÆ¡n rất nhiều là việc chia sẻ những video có tính bạo lá»±c, tá»­ tá»­ hay giết người. 

Thời gian qua, hàng loạt những vụ bạo lá»±c học đường gây "rúng Ä‘á»™ng" liên tiếp xảy ra tại nhiều địa phÆ°Æ¡ng từ ngày khai giảng đến nay được chia sẻ khắp các mạng xã há»™i. Cứ vụ này chÆ°a qua thì vụ khác lại đến. Tính chất của các vụ bạo lá»±c ngày càng phức tạp. Chỉ cần má»™t mâu thuẫn rất nhỏ, các em cÅ©ng lao vào Ä‘ánh nhau không thÆ°Æ¡ng tiếc, xung quanh là tiếng reo hò, cổ vÅ© của những học sinh khác. TrÆ°á»›c Ä‘ó, mạng xã há»™i cÅ©ng lan truyền nhiều vụ việc nhÆ° Ä‘ánh ghen, tai nạn giao thông, nhóm thanh niên cầm hung khí Ä‘ánh nhau giữa phố…

Chắc hẳn công chúng vẫn chÆ°a quên cách Ä‘ây không lâu, Ä‘oạn video ghi lại quá trình tá»± tá»­ cùng ná»™i dung lá thÆ° tuyệt mệnh của má»™t nam học sinh tại Hà Ná»™i được lan truyền khắp các diá»…n Ä‘àn mạng xã há»™i. Việc này Ä‘ã khiến cho người thân của nạn nhân thêm Ä‘au lòng, khắc sâu vào sá»± mất mát, thÆ°Æ¡ng tổn khó chữa lành.

Tuy nhiên, sá»± tác Ä‘á»™ng chÆ°a dừng lại ở Ä‘ó. Má»™t nghiên cứu của nhóm chuyên gia nÆ°á»›c ngoài cho thấy rằng, khi các vụ tá»± tá»­ được phát tán má»™t cách chi tiết, bao gồm cả cách người Ä‘ó Ä‘ã thá»±c hiện, thì số vụ tá»± tá»­ “bắt chÆ°á»›c” tăng mạnh. Những người dá»… bị tổn thÆ°Æ¡ng bị kích Ä‘á»™ng và ảnh hưởng bởi những chi tiết của những câu chuyện tá»± tá»­. 

Ở má»™t vụ việc khác, vào những ngày cuối tháng 10, trên mạng xã há»™i lan truyền video ghi lại hành vi giết người của nghi phạm Phan Thanh Hoàng (19 tuổi, quê Tuyên Quang) khiến hai người thÆ°Æ¡ng vong ở phường Tiền An, TP Bắc Ninh, Bắc Ninh. TrÆ°á»›c khi gây án, Hoàng chia sẻ lên Facebook kế hoạch giết người của mình. Vụ việc Ä‘ang gây chấn Ä‘á»™ng trong xã há»™i về sá»± tàn bạo, vô cảm của hung thủ, song càng cảm thấy Ä‘áng sợ hÆ¡n nữa, khi có nhiều người có thể thản nhiên chứng kiến hành vi giết người dã man, quay clip và đăng tải lên mạng xã há»™i.

Việc đăng tải, chia sẻ những thông tin kích Ä‘á»™ng bạo lá»±c sẽ gây ảnh hưởng tiêu cá»±c đến nhận thức của người xem, đặc biệt là giá»›i trẻ. Những hình ảnh bạo lá»±c này trên mạng sẽ kích thích, thúc đẩy ham muốn thá»±c hiện các kiểu hành vi tÆ°Æ¡ng tá»± trong đời thá»±c.

Tốc Ä‘á»™ lan truyền chóng mặt, tần suất lá»›n vá»›i Ä‘á»™ lặp Ä‘i lặp lại của những tÆ°Æ¡ng tác xã há»™i xấu xí Ä‘ó đặt con người vào môi trường sống “ô nhiá»…m” các giá trị nhân văn, giá trị sống.

Hệ lụy khôn lường

Trao đổi vá»›i phóng viên báo Nhà báo & Công luận, PGS. TS Trịnh Hòa Bình, Giám đốc Trung Tâm DÆ° luận xã há»™i, Viện Xã há»™i học Việt Nam cho rằng, giá»›i trẻ, đặc biệt là trẻ vị thành niên thì sá»± trải nghiệm cuá»™c sống chÆ°a nhiều nên khi trẻ tiếp nhận những video ám ảnh Ä‘ó má»™t cách không tá»± giác thì môi trường sống của trẻ sẽ bị Ä‘e dọa, làm trẻ sống trong sá»± hoang mang và hoảng sợ.

Trẻ có thể nhìn nhận bất cứ má»™t người nào khác trong gia Ä‘ình hoặc xã há»™i cÅ©ng có dáng vẻ và màu sắc của kẻ phạm tá»™i ấy và tưởng tượng mình cÅ©ng có thể trở thành nạn nhân bất cứ lúc nào. Điều Ä‘ó làm cho trẻ sợ hãi xen lẫn nghi ngờ, mất lòng tin, thu mình lại, ảnh hưởng rất lá»›n đến sức khỏe tinh thần của trẻ.

"Nguy hại hÆ¡n, trẻ cÅ©ng có thể làm theo má»™t cách vô thức. Học theo là má»™t trong những hành Ä‘á»™ng phổ biến của con người trong đời sống hằng ngày. Do Ä‘ó, sau khi trẻ xem những video rùng rợn, những hình ảnh, cách thức chém giết sẽ được in đậm vào não bá»™ trở thành má»™t kho gợi ý, trở thành những cú hích trong má»™t số hoàn cảnh con trẻ có thể hành xá»­ má»™t cách tÆ°Æ¡ng tá»± khi chÆ°a lá»±a chọn được giải pháp", ông Trịnh Hoà Bình cho biết.

TS Đỗ Anh Đức - Trưởng bá»™ môn Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện - Viện Ä‘ào tạo Báo chí và Truyền thông (Đại học Khoa học xã há»™i và nhân văn) khẳng định: Chắc chắn là những hình ảnh, ná»™i dung bạo lá»±c, xấu Ä‘á»™c sẽ có tác Ä‘á»™ng tiêu cá»±c đến nhận thức và hành vi của người tiếp nhận nó, nhất là giá»›i trẻ. Việc ngăn chặn phát tán ná»™i dung bạo lá»±c, xấu Ä‘á»™c trên không gian mạng là tiêu chuẩn chung của cá»™ng đồng, bất kể quốc gia nào. 

Có những bằng chứng về việc xem nhiều hình ảnh bạo lá»±c có thể kích thích hành vi bạo lá»±c trong ngắn hạn hoặc lâu dài. Tất nhiên, vá»›i má»—i đối tượng thì mức Ä‘á»™ tác Ä‘á»™ng có thể khác nhau. "NhÆ°ng Ä‘iều tôi muốn nhấn mạnh ở Ä‘ây là chắc chắn việc tiếp xúc vá»›i những hình ảnh bạo lá»±c được phát tán, lây lan, thậm chí công khai, sẽ làm nảy sinh nhận thức tai hại ở người tiếp nhận, Ä‘ó là bình thường hóa hành vi bạo lá»±c, cho rằng có thể giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lá»±c", TS Đỗ Anh Đức cho hay.

Trách nhiệm thuá»™c về ai?

Nhá»› lại cách Ä‘ây chÆ°a lâu, khá nhiều người lên tiếng, trong Ä‘ó có nhiều nhà báo, nhân danh phụ huynh con em mình, để phản đối MV của SÆ¡n Tùng MTP có hình ảnh ẩn dụ, cổ xúy cho hành vi tá»± tá»­ bằng nhảy lầu. Những ý kiến này được nêu lên ngay lập tức khi MV vừa má»›i phát hành. Điều Ä‘ó là cần thiết căn cứ trên các tiêu chuẩn về văn hóa phẩm. Tuy nhiên, chúng ta thiếu má»™t sá»± phản ứng nhanh và mạnh nhÆ° thế đối vá»›i những ná»™i dung Ä‘á»™c hại trên mạng nhÆ° những clip tá»± tá»­, hình ảnh bạo lá»±c, hay tá»™i ác giết người nhÆ° hiện nay. Đây cÅ©ng là má»™t nghịch lý, giống nhÆ° má»™t dạng ‘tiêu chuẩn kép’ của nhiều người khi phản ứng vá»›i cùng má»™t phạm trù.

Theo TS Đỗ Anh Đức, thá»±c trạng trên trÆ°á»›c hết phải nói đến trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ. Các tiêu chuẩn cá»™ng đồng của nền tảng mạng xã há»™i chÆ°a thá»±c sá»± đủ ‘thông minh’ và sức mạnh để ngăn chặn những ná»™i dung bạo lá»±c, Ä‘á»™c hại này.

"Có má»™t nghịch lý là má»™t tài khoản nghiêm chỉnh, đăng tải những ná»™i dung lành mạnh, nhÆ°ng rất dá»… bị giả mạo, chÆ¡i xấu, bị tố ngược là tài khoản không chính chủ và sau Ä‘ó bị treo, Ä‘óng, mất dữ liệu. Mà quá trình khiếu nại vá»›i nhà cung cấp dịch vụ tốn rất nhiều thời gian, gần nhÆ° vô vọng, khiến người dùng thá»±c phải từ bỏ tài khoản của mình, phải mở trang cá nhân khác, còn tài khoản mạo danh thì vẫn ‘nhÆ¡n nhÆ¡n’. Chuyện này xảy ra khá phổ biến. Trong khi Ä‘ó, những biện pháp, thuật toán, cách thức để lọc ná»™i dung xấu Ä‘á»™c, vi phạm nghiêm trọng tiêu chuẩn cá»™ng đồng thì lại khá hạn chế, kém hiệu quả, nên má»›i dẫn đến tình trạng phát tán nhÆ° trên", TS Đỗ Anh Đức cho biết.

Ngoài ra, Ä‘ó cÅ©ng là trách nhiệm của bên chức năng trong việc chậm xá»­ lý các vụ việc lây lan ná»™i dung xấu Ä‘á»™c. Má»™t mặt, khối lượng các sá»± vụ phải theo dõi, xá»­ lý trên mạng rất lá»›n, tốn nhiều nhân lá»±c và thời gian. Mặt khác, thường khi má»™t sá»± việc xảy ra, sẽ cần phải có người lên tiếng, hoặc tố cáo, hoặc có dÆ° luận thì má»›i được Ä‘Æ°a vào diện theo dõi, xá»­ lý. Điều này có thể dẫn đến tình huống là ná»™i dung xấu Ä‘á»™c Ä‘ã được phát tán trÆ°á»›c khi bị ngăn chặn. 

Má»™t bá»™ phận không nhỏ người dùng mạng xã há»™i, cÅ©ng giống nhÆ° trong xã há»™i ngoài kia, vốn dÄ© tò mò, bị kích thích bởi những vụ bạo lá»±c, thậm chí càng có tính chất nghiêm trọng càng muốn xem. Các chế tài, xá»­ phạt là cần thiết, và cÅ©ng nên nghiêm khắc hÆ¡n cho việc phát tán, tung tin xấu Ä‘á»™c, cổ xúy bạo lá»±c. 

HÆ¡n hết, ý thức của cá»™ng đồng, của từng cá nhân, các há»™i nhóm, của những người có ảnh hưởng trên không gian mạng xã há»™i má»›i có thể giúp lành mạnh hóa môi trường này má»™t cách bền vững. 

Vai trò lá»›n của báo chí

TS Đỗ Anh Đức cho rằng, bạo lá»±c trong xã há»™i liên quan đến rất nhiều vấn đề, không thể dùng các biện pháp Ä‘Æ¡n giản để ‘siết’. Các chế tài, các quy định của pháp luật Ä‘Æ°Æ¡ng nhiên là cần thiết, có tác Ä‘á»™ng trừng phạt, xá»­ phạt, răn Ä‘e. NhÆ°ng nhÆ° vậy là chÆ°a đủ. Để ngăn chặn bạo lá»±c thì phải ná»— lá»±c xây dá»±ng má»™t xã há»™i tốt đẹp, an toàn hÆ¡n. Muốn vậy, phải nhận thức rõ các vấn đề xã há»™i hiện nay, những rào cản, những bất bình đẳng, những mâu thuẫn trong các mối quan hệ xã há»™i, những giá trị, chuẩn má»±c nào Ä‘ang bị thách thức, những xu hÆ°á»›ng, nguy cÆ¡ nào tiềm ẩn trong cách người ta ứng xá»­ vá»›i nhau. 

Nếu ở ngoài kia những vụ việc bạo lá»±c vẫn diá»…n ra lan tràn, thì không có cách nào ngăn được thông tin, hình ảnh về chúng sẽ rò rỉ, phát tán, lây lan trên không gian truyền thông mạng xã há»™i. Có ngăn thì cÅ©ng vô ích. Do Ä‘ó, cần các giải pháp căn cÆ¡, tổng thể, các phong trào, các hoạt Ä‘á»™ng xã há»™i để lan truyền cái tốt đẹp và biểu dÆ°Æ¡ng sá»± tá»­ tế, tính nhân văn, góp phần lành mạnh hóa môi trường xã há»™i kể cả không gian thá»±c, hay không gian mạng. 

"Tuy nhiên, Ä‘ó là những giải pháp mang tính vÄ© mô. Má»™t vấn đề tôi muốn nhắc đến ở Ä‘ây chính là vai trò và trách nhiệm của báo chí trong việc Ä‘Æ°a tin về bạo lá»±c. Không ít bài báo, không ít tờ báo, trong khi Ä‘Æ°a tin vá»›i mục Ä‘ích lên án bạo lá»±c, Ä‘ã má»™t cách vô tình hoặc cố ý lôi kéo sá»± tò mò, giật gân bằng việc mô tả chi tiết vụ việc, nhất là hành vi bạo lá»±c. 

Cách thức Ä‘Æ°a tin của báo chí về bạo lá»±c ảnh hưởng rất lá»›n đến nhận thức của công chúng nói chung. Chẳng hạn khi bình luận về vụ Ä‘ánh ghen của gã chồng chém đứt lìa hai tay vợ, có nhà báo viết trên tài khoản mạng xã há»™i rằng, mặc dù kẻ thủ ác có tá»™i, nhÆ°ng cÅ©ng vì người vợ lăng loàn, kích Ä‘á»™ng anh ta", TS Đỗ Anh Đức nhận định.

Có thể thấy rằng, má»™t mặt chúng ta phê phán tin xấu, Ä‘á»™c hại trên mạng xã há»™i, thì mặt khác, không kém phần quan trọng là phải xem lại trách nhiệm của báo chí, bao gồm cả má»™t số báo chính thống và các trang tin tổng hợp trong cách tiếp cận vụ việc và cách thông tin chạy theo ‘page view’, dẫn đến phản tác dụng và má»™t cách trá»› trêu lại cổ xúy cho việc xem nhẹ hành vi bạo lá»±c, hoặc tiếp tục nuôi dưỡng sá»± tò mò, kích thích những ham muốn thoái hóa của không ít người Ä‘ã và Ä‘ang bị hấp thụ bởi những ná»™i dung bạo lá»±c, xấu Ä‘á»™c.

Theo Phan Hoài Giang/Báo NB&CL

https://www.congluan.vn/o-nhiem-mang-xa-hoi--giai-phap-nao-lanh-manh-hoa-moi-truong-mang-post219780.html