áº¢nh minh họa: TTXVN 

Cảnh báo những biểu hiện lệch lạc trong sáng tạo văn chÆ°Æ¡ng

1. Vấn đề nổi cá»™m, lệch lạc trong đời sống văn học thời gian qua cần chỉ ra là việc hÆ° cấu lịch sá»­ vượt ra khỏi logic của sá»± thật và bối cảnh xã há»™i thá»±c tiá»…n của lịch sá»­. Viết về lịch sá»­ không thể viết tùy tiện, sáng tạo hÆ° cấu nhÆ° thế nào cÅ©ng được. Nhà văn viết về lịch sá»­ có thể sáng tạo ra tâm lý, ngôn ngữ, tÆ° tưởng, tình cảm cho những nhân vật lịch sá»­ nổi tiếng có thật, thậm chí có thể hoàn toàn sáng tạo ra thêm má»™t vài nhân vật hÆ° cấu để làm rõ hÆ¡n dụng ý nghệ thuật của mình, nhÆ° Nguyá»…n Xuân Khánh Ä‘ã làm trong tiểu thuyết “Hồ Quý Ly”.

NhÆ°ng nhà văn viết về lịch sá»­ buá»™c phải nghiên cứu kỹ bối cảnh xã há»™i của thời Ä‘iểm lịch sá»­ mà tác phẩm đề cập đến. Đặt má»™t loài cây, má»™t đồ vật, má»™t chi tiết, má»™t sá»± kiện chÆ°a/không thể có ở thời Ä‘iểm lịch sá»­ mà tác phẩm miêu tả, thì Ä‘ó nhất định là má»™t lá»—i sáng tạo, má»™t nhầm lẫn kém cỏi, chứ không thể ngụy biện dÆ°á»›i cái ô “sáng tạo không giá»›i hạn về lịch sá»­”, hay thậm chí là cả thủ pháp “hÆ° cấu siêu sá»­ ký” (historical fiction) của chủ nghÄ©a hậu hiện đại. Trong văn học hậu hiện đại, những nhà văn nhÆ° Isaac Bashevis Singer, Donald Barthelme có chủ ý và công khai ngay từ đầu những hÆ° cấu lịch sá»­ phi lý, cố tình trá»™n lẫn các sá»± kiện, nhân vật vào những bối cảnh xã há»™i khác nhau. Còn ở ta, Ä‘Æ¡n giản là những nhà văn có sá»± nhầm lẫn, sai sót về thời Ä‘iểm và văn hóa lịch sá»­ trong sáng tạo.

2. Vẫn còn hiện tượng nhiều nhà văn thường chủ trÆ°Æ¡ng sá»­ dụng các chi tiết dục tính (sex), kinh dị, những chất liệu ngôn từ suồng sã, dung tục quá nhiều trong tác phẩm Ä‘ã tạo ra nhiều hệ lụy, tác hại đối vá»›i đời sống tinh thần bạn đọc. Việc xuất hiện yếu tố sex, kinh dị hay từ tục trên văn Ä‘àn thế giá»›i, trong sáng tác của các bậc thầy văn học là không hiếm. NhÆ°ng yếu tố sex, từ tục hay kinh dị, huyền ảo xuất hiện trong tác phẩm của những bậc thầy văn học là những thủ pháp nghệ thuật có tính tÆ° tưởng, có quan niệm thẩm mỹ nhất định.

Ngược lại, nhiều tác phẩm văn học Ä‘Æ°Æ¡ng đại của Việt Nam hiện nay chủ yếu chỉ tập trung vào sex, kinh dị, hay sá»­ dụng từ tục nhằm gây scandal (bê bối) nhằm nổi tiếng và bán sách. Ranh giá»›i giữa thanh và tục, giữa thủ pháp nghệ thuật vá»›i sá»± non kém nghệ thuật, vấn đề đạo đức trong sáng tạo văn học luôn rất khó để minh/nhận định. Cùng má»™t từ, má»™t bối cảnh, má»™t hành vi, nhÆ°ng ở nhà văn có tài, có tâm, thì nó có thể là má»™t sáng tạo, ngược lại, vá»›i những nhà văn kém tài, hoặc có tài song tâm không trong sáng, thì nó chỉ Ä‘Æ¡n thuần là má»™t chiêu trò để thu hút Ä‘á»™c giả.

3. Biểu hiện lệch lạc khác trong sáng tác văn học là kiểu sáng tạo theo bản năng, viết văn “cứ hay là được”, “vô chiêu thắng hữu chiêu”. Rất nhiều nhà văn hiện nay, cả thế hệ già lẫn thế hệ trẻ cố chấp tin rằng tài năng thiên bẩm của họ sẽ là tấm há»™ chiếu thông hành suốt đời trên con đường văn chÆ°Æ¡ng. Họ chẳng cần bất kỳ má»™t "visa" nào để Ä‘i vào những thế giá»›i khác của nghệ thuật Ä‘Æ°Æ¡ng đại thế giá»›i.

Có nghÄ©a là, nhà văn cứ viết theo cảm xúc, nhận thức cá nhân là được, không cần đọc nhiều các tác giả đồng nghiệp, đọc văn học thế giá»›i lại càng viển vông xa vời, tất nhiên không cần đọc các tri thức xã há»™i nhân văn hay khoa học tá»± nhiên làm gì cho mất thời gian. Những lý thuyết văn học, những trào lÆ°u, trường phái văn học thế giá»›i lại càng xa xỉ đối vá»›i nhà văn Việt Nam. Điều này dẫn đến hiện trạng những sáng tác văn học Việt Nam thiên về miêu tả vấn đề địa phÆ°Æ¡ng, về suy tÆ° cá nhân, thời gian bị tù đọng.

Những nhà văn dẫu tài năng nhất cÅ©ng sá»›m tàn lụi, hoặc mất Ä‘i sức sáng tạo, sá»± cÆ°Æ¡ng mãnh trong tÆ° duy nghệ thuật sau khi những tác phẩm đầu tay Ä‘ã gây xôn xao văn Ä‘àn, hứa hẹn má»™t sá»± nghiệp tÆ°Æ¡i sáng. Họ Ä‘ã không thể Ä‘i xa và Ä‘i lâu dài trong thế giá»›i nghệ thuật khi tác phẩm thiếu Ä‘i tính tÆ° tưởng, tính thời đại, những kiến thức Ä‘Æ°Æ¡ng đại về lý thuyết văn học và những quan Ä‘iểm mỹ học, triết học má»›i.

Nhiều nhà văn ngày nay có thể vẫn có những tác phẩm Ä‘áng chú ý, hoặc tác phẩm bán chạy trên thị trường sách, song họ Ä‘ã không còn là người tiên phong, người dẫn đầu cho má»™t thời đại văn học má»›i. Đơn giản hÆ¡n, họ Ä‘ã không vượt qua được cái bóng của chính mình trong quá khứ. Chính vì ít đọc, nhất là ít đọc những kiệt tác văn học thế giá»›i Ä‘Æ°Æ¡ng đại cùng những lý thuyết văn học, trào lÆ°u và trường phái văn học má»›i của thế giá»›i nên nhiều nhà văn ở nÆ°á»›c ta ngá»™ nhận trong sáng tạo. 

4. Trong đời sống văn học Việt Nam hiện nay, tạo ra những hạn chế và lệch lạc không nhỏ là bá»™ phận văn học mạng. Chúng ta Ä‘ang sống trong má»™t thế giá»›i toàn cầu hóa, “thế giá»›i phẳng” theo cách nói của nhà báo người Mỹ T.Friedman, nÆ¡i chứng kiến thân phận của tri thức bị biến thành hàng hóa và được chu chuyển, buôn bán trên internet. Nhà văn viết bằng bàn phím và mười đầu ngón tay chứ không dùng bút giấy truyền thống nữa.

Mạng xã há»™i trở thành cá»™ng đồng diá»…n giải chính, là không gian khả dÄ© để nhà văn tồn tại, thay vì thế giá»›i của thá»±c tại. Thế giá»›i ảo Ä‘ang dần lấn át thế giá»›i thá»±c, từ Ä‘ó những tác giả và tác phẩm văn học mạng bÆ°á»›c ra văn Ä‘àn, lấn át những nhà văn truyền thống. Hàng loạt nhà văn được Ä‘ông đảo bạn đọc, nhất là bạn đọc trẻ/nhỏ tuổi hiện nay yêu mến cuồng nhiệt là nhà văn mạng. Họ chiếm lÄ©nh thị trường sách má»™t cách áp đảo so vá»›i văn học viết truyền thống. Đa phần họ đều trẻ tuổi, thông minh, có tài năng.

Tuy nhiên, mặt trái của văn học mạng, xuất phát từ đặc trÆ°ng trong tiếp nhận và bản chất của ngôn ngữ, Ä‘ó là nặng về tính giải trí, tính truyền thông Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện mà yếu về tính tÆ° tưởng, thiếu chiều sâu về nghệ thuật. Chúng ta không phủ nhận những Ä‘óng góp của văn học mạng. Sá»± phát triển của nó trong xu thế văn hóa, văn minh hiện nay là tất yếu, song cÅ©ng cần nhận ra văn học mạng chỉ chủ yếu là văn học giải trí, văn học thị trường hoặc là cận văn học. 

Tạo "bệ đỡ" và không gian lành mạnh cho sáng tạo văn chÆ°Æ¡ng chân chính

Từ nhận định nói trên, chúng ta có thể thá»±c hiện má»™t số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đời sống văn học nói chung, cÅ©ng nhÆ° thá»±c tiá»…n sáng tạo văn học nói riêng. 

Giải pháp đầu tiên là Ä‘ổi má»›i tÆ° duy trong quản lý văn nghệ. Các cÆ¡ quan quản lý văn học hiện nay Ä‘a phần nặng về tính hành chính và tÆ° tưởng mà thiếu Ä‘i những nhà chuyên môn Ä‘ích thá»±c, được Ä‘ào tạo bài bản. Những há»™i văn nghệ cả ở Trung Æ°Æ¡ng và địa phÆ°Æ¡ng ngày càng mở rá»™ng quy mô há»™i viên, song lại hoạt Ä‘á»™ng chÆ°a hiệu quả, nặng về tính quan liêu, cÆ¡ chế xin-cho và bị mối quan hệ cá nhân chi phối. Do Ä‘ó, cần sá»›m đổi má»›i phÆ°Æ¡ng thức quản lý nhà nÆ°á»›c về văn học-nghệ thuật, cÅ©ng nhÆ° đổi má»›i phÆ°Æ¡ng thức hoạt Ä‘á»™ng của các há»™i nghề nghiệp liên quan đến văn chÆ°Æ¡ng, nâng cao chất lượng các giải thưởng văn học.

Trong tình hình hiện nay, cần quan tâm đến đời sống nhà văn, nhất là các nhà văn trẻ, làm sao cho họ có thể sống được vá»›i Ä‘am mê và nghề nghiệp. Muốn vậy, cần quảng bá, khuyến khích phát triển văn hóa đọc. Vị thế của môn văn trong nhà trường cÅ©ng cần được cải thiện, thông qua đổi má»›i cách giảng dạy văn chÆ°Æ¡ng, đổi má»›i cách lá»±a chọn tác phẩm văn học. Người học văn phải được tá»± do sáng tạo trong cảm thụ và nghị luận, từ Ä‘ó má»›i yêu văn chÆ°Æ¡ng má»™t cách thuần khiết. Nhà nÆ°á»›c, các nhà xuất bản và các Ä‘oàn thể, doanh nghiệp cần thành lập những quỹ bồi dưỡng tài năng trẻ, những giải thưởng văn học danh giá, có giá trị kinh tế cao.

Bên cạnh Ä‘ó, cần chú trọng đến vai trò của bá»™ môn lý luận văn học nói riêng và ngành Ngữ văn nói chung trong hệ thống giáo dục đại học. Chính họ sẽ là những nhà lý luận, phê bình văn học tÆ°Æ¡ng lai-"bà đỡ" cho những tác phẩm lá»›n ra đời. Chỉ có thể có má»™t nền văn chÆ°Æ¡ng lá»›n chừng nào có má»™t nền lý luận phê bình văn học vững mạnh. Các há»™i văn học, Há»™i đồng Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Trung Æ°Æ¡ng cần tổ chức thường xuyên hÆ¡n các diá»…n Ä‘àn, há»™i nghị trao đổi, há»™i thảo khoa học và các khóa học ngắn hạn về lý luận, phê bình văn học cho các nhà báo, nhà văn và giáo viên, giảng viên của ngành văn học.

Trong bối cảnh thông tin bùng nổ hiện nay, cần chú trọng làm trong sạch và nâng cao chất lượng xuất bản, văn hóa đọc. Các cÆ¡ quan chức năng cần phối hợp các giải pháp tÆ° tưởng, hành chính để tinh lọc, loại bỏ những tác phẩm tiêu cá»±c, có ná»™i dung Ä‘á»™c hại, rẻ tiền, chủ yếu Ä‘ánh vào tâm lý tò mò, những Ä‘á»™ng cÆ¡ thấp hèn, bản năng của bạn đọc và tác Ä‘á»™ng tiêu cá»±c đến đời sống văn hóa, đạo đức xã há»™i.

Việc làm căn cÆ¡ hÆ¡n là kiến tạo cho nhà văn không gian sáng tạo lành mạnh, để họ có thể phát huy tâm huyết, tài năng của mình nhằm cho ra đời những tác phẩm văn chÆ°Æ¡ng có giá trị về ná»™i dung, tÆ° tưởng và nghệ thuật. Muốn vậy, cần có chính sách Ä‘ãi ngá»™ tốt cho những nhà văn thá»±c tài. Các tạp chí văn học cần nâng cao mức nhuận bút, các nhà xuất bản cần mạnh dạn đầu tÆ° cho những bản thảo văn học tốt (chứ không phải chỉ bán giấy phép để lấy tiền), các há»™i văn nghệ cần có quỹ sáng tạo văn học lá»›n để đầu tÆ° cho sáng tác. Nguồn tiền đầu tÆ° cho sáng tác văn học cần Ä‘a dạng hóa, ngân sách nhà nÆ°á»›c, doanh nghiệp ủng há»™, gây quỹ bạn đọc... Nhà văn sống được vá»›i nghề nghiệp, là má»™t con người tá»­ tế, Ä‘àng hoàng, thì má»›i có thể an tâm đầu tÆ° sáng tạo ra những tác phẩm chân chính, có giá trị về tÆ° tưởng, nghệ thuật.

Theo Tiến sÄ© PHAN TUẤN ANH, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế/Báo Quân Ä‘á»™i nhân dân

https://www.qdnd.vn/phong-chong-tu-dien-bien-tu-chuyen-hoa/nhan-dien-phe-phan-nhung-bieu-hien-lech-lac-trong-sang-tao-van-chuong-hien-nay-710556