Thuật ngữ tin giả (fake news) không còn xa lạ trong đời sống chính trị, xã há»™i của nhiều quốc gia trên thế giá»›i. Điều Ä‘áng nói, các nền tảng mạng xã há»™i có lượng người sá»­ dụng lá»›n nhÆ°: Facebook, YouTube, TikTok, Zalo, Twitter... lại Ä‘ang là môi trường phát tán tin giả, thông tin xấu, Ä‘á»™c phổ biến nhất. Tại Việt Nam tình trạng cÅ©ng tÆ°Æ¡ng tá»±. Tin giả Ä‘ang là má»™t vấn nạn và ngày càng xuất hiện tràn lan vá»›i các thủ Ä‘oạn tinh vi, gây nhiều hệ lụy nghiêm trọng.

Theo nhận định của Bá»™ Công an, thủ Ä‘oạn phổ biến là các đối tượng thường tạo các tài khoản cá nhân trên mạng xã há»™i mạo danh lãnh đạo Đảng, Nhà nÆ°á»›c, người đứng đầu chính quyền các cấp, mạo danh người nổi tiếng; chỉnh sá»­a các thông số kỹ thuật của tập tin thời gian để đăng tin giả, tin sai sá»± thật nhằm dẫn dắt dÆ° luận. Ngoài ra, các đối tượng còn lợi dụng các sá»± kiện "nóng", các vấn đề thu hút sá»± quan tâm của xã há»™i để dá»±ng thông tin giả, Ä‘ánh lừa dÆ° luận.

Thá»±c tế, tin giả, tin sai sá»± thật không tồn tại "vô thưởng vô phạt" mà dù dÆ°á»›i hình thức nào, cÅ©ng đều gây ra những ảnh hưởng tiêu cá»±c đến cá»™ng đồng. Trong nhiều trường hợp, tin giả còn có thể hủy hoại uy tín của các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp, gây rối loạn xã há»™i và còn là mối Ä‘e dọa vá»›i an ninh quốc gia... ChÆ°a kể, những thông tin này thường có xu hÆ°á»›ng lan truyền nhanh hÆ¡n nhiều so vá»›i tin chính thống từ các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông.

Trong 10 tháng đầu năm 2022, Bá»™ Công an Ä‘ã khởi tố và Ä‘iều tra 572 vụ án phạm tá»™i trên không gian mạng, tăng 144% so vá»›i cùng kỳ. Về các vụ việc tung tin sai sá»± thật trên các trang mạng, Ä‘ã khởi tố 63 vụ vá»›i 68 bị can, xá»­ phạt hành chính 455 đối tượng; gọi hỏi răn Ä‘e khoảng 1.500 đối tượng.

Hiện nay, Việt Nam thuá»™c nhóm các quốc gia có tá»· lệ người dân sá»­ dụng mạng xã há»™i cao trên thế giá»›i, trong Ä‘ó lượng người dùng mạng xã há»™i có xu hÆ°á»›ng tăng nhanh (năm 2022 tăng 6,9% so vá»›i năm 2021). Đáng chú ý, người dùng quan tâm nhiều nhất đến việc cập nhật tin tức (57,1%) khi truy cập mạng xã há»™i. Sá»± phát triển và gia tăng lượng người sá»­ dụng các nền tảng mạng xã há»™i là xu hÆ°á»›ng tất yếu nhÆ°ng cÅ©ng nảy sinh không ít bất cập, mặt trái.

Trong Ä‘ó, sá»± ra đời và lan truyền của tin giả, tin có ná»™i dung xấu, Ä‘á»™c không chỉ là thách thức về mặt xã há»™i mà còn đặt ra nhiều vấn đề về trách nhiệm quản lý của các nền tảng công nghệ lá»›n khi hoạt Ä‘á»™ng tại các quốc gia.

Thá»±c tế tại Việt Nam, nhiều mạng xã há»™i thuá»™c sở hữu của các nền tảng mạng xã há»™i xuyên biên giá»›i Ä‘ã thể hiện sá»± thiếu trách nhiệm khi buông lỏng cÆ¡ chế kiểm soát, không tuân thủ pháp luật Việt Nam, vi phạm các quy định về thông tin, quảng cáo...

Thậm chí, má»™t số tổ chức còn luôn tìm cách né tránh, không thá»±c hiện việc ngăn chặn, gỡ bỏ tin giả, thông tin xấu Ä‘á»™c khi có yêu cầu của các cÆ¡ quan chức năng, gây ảnh hưởng tiêu cá»±c tá»›i an ninh chính trị và đời sống kinh tế xã há»™i. Nhiều trường hợp tuy nhà cung cấp nền tảng mạng xã há»™i thá»±c hiện gỡ bỏ ná»™i dung vi phạm nhÆ°ng quá trình này thường diá»…n ra chậm, thông tin Ä‘ã được lan truyền và gây ảnh hưởng trên phạm vi rá»™ng.

Cần phải thấy rằng, các nền tảng mạng xã há»™i xuyên biên giá»›i được hưởng lợi không nhỏ từ việc cho phép người dùng được đăng tải tin tức trên các trang cá nhân, song Ä‘iều Ä‘ó không có nghÄ©a là họ được phép phá»›t lờ trách nhiệm, bỏ qua việc kiểm soát tin giả, tin có ná»™i dung xấu, Ä‘á»™c. Thá»±c tế này cho thấy việc thắt chặt quản lý các nền tảng mạng xã há»™i là cần thiết và quan trọng, thúc đẩy vai trò chủ Ä‘á»™ng kiểm duyệt ná»™i dung xuất hiện trên các nền tảng xã há»™i, góp phần bảo vệ môi trường mạng an toàn, lành mạnh.

HÆ¡n nữa, việc yêu cầu các công ty công nghệ phải Ä‘iều chỉnh, phải có trách nhiệm tuân thủ các quy định, luật pháp của nÆ°á»›c sở tại cÅ©ng là má»™t yêu cầu bắt buá»™c nhằm bảo vệ quyền, lợi ích chính Ä‘áng của người sá»­ dụng mạng xã há»™i, đồng thời góp phần củng cố và khẳng định chủ quyền của quốc gia trên không gian mạng.

Thá»±c tế, việc siết chặt biện pháp quản lý vá»›i các nền tảng mạng xã há»™i xuyên biên giá»›i - nÆ¡i thường xuyên xuất hiện và lÆ°u truyền tin giả là Ä‘iều mà nhiều quốc gia trên thế giá»›i Ä‘ã và Ä‘ang thá»±c hiện. Năm 2020 và 2021, các tập Ä‘oàn công nghệ lá»›n nhÆ° Meta (sở hữu mạng xã há»™i Facebook), Google, Twitter Ä‘ã phải đối mặt vá»›i việc bị Ä‘iều tra, bị kiện tại nhiều nÆ°á»›c, bị tẩy chay quảng cáo do chÆ°a kiên quyết hành Ä‘á»™ng để ngăn chặn việc phát tán các thông tin sai lệch và ná»™i dung bất hợp pháp trên mạng internet.

Chẳng hạn, châu Âu hiện Ä‘ang là má»™t trong những khu vá»±c quản lý hoạt Ä‘á»™ng của các nền tảng mạng xã há»™i chặt chẽ và nghiêm khắc nhất vá»›i những tiêu chuẩn chặt chẽ về pháp lý, tài chính buá»™c các tập Ä‘oàn công nghệ lá»›n phải tuân thủ. Má»›i nhất, đầu tháng 4/2022, má»™t Đạo luật về Dịch vụ số được Liên minh châu Âu thông qua, yêu cầu các tập Ä‘oàn công nghệ lá»›n phải tăng cường hành Ä‘á»™ng và chịu trách nhiệm pháp lý nhiều hÆ¡n trong việc đấu tranh chống lại các thông tin giả, thông tin có ná»™i dung xấu, Ä‘á»™c.

Theo Ä‘ó, các tập Ä‘oàn công nghệ lá»›n có thể phải chịu mức phạt lên tá»›i hàng tá»· euro nếu không tuân thủ các quy định riêng của khối. Tại khu vá»±c châu Á, Singapore là má»™t trong những quốc gia quyết liệt trong việc sá»­ dụng pháp lý má»™t cách mạnh mẽ để "tuyên chiến" vá»›i tin giả. Chính phủ nÆ°á»›c này Ä‘ã chính thức ban hành Luật Bảo vệ khỏi sá»± thao túng và lừa dối trá»±c tuyến (hay Luật Chống tin giả), có hiệu lá»±c từ ngày 1/10/2019. Luật này áp dụng đối vá»›i các nền tảng mạng xã há»™i, các cổng tin tức, các nền tảng nhÆ° nhóm chat, thảo luận trá»±c tuyến.

Tuy nhiên, mục tiêu quan trọng mà luật nhắm tá»›i là các mạng xã há»™i nhÆ°: Facebook, YouTube, Twitter... vốn bị chỉ trích nặng nề về vấn nạn tin giả do buông lỏng cÆ¡ chế giám sát. Theo Ä‘ó, người đứng đầu các bá»™ của Singapore có quyền xác định thông tin nào trong lÄ©nh vá»±c mà họ quản lý là sai sá»± thật trên các mạng xã há»™i. Khi phát hiện thông tin sai sá»± thật được đăng tải, người đứng đầu các bá»™ có thẩm quyền buá»™c các cá nhân, công ty sai phạm phải Ä‘ính chính cÅ©ng nhÆ° ngừng phát tán thông tin. Thậm chí, trong hầu hết các tình huống, cÆ¡ quan quản lý của nÆ°á»›c này được sá»­ dụng giải pháp Ä‘óng tài khoản vi phạm, vô hiệu hóa đường truyền hay xóa luôn các trang mạng.

Tại Ấn Độ, tháng 2/2021, Chính phủ Ä‘ã công bố các quy định má»›i về thắt chặt quản lý ná»™i dung kỹ thuật số trên các mạng xã há»™i nhằm ngăn chặn việc phát tán thông tin xấu, sai sá»± thật. Các quy định má»›i này buá»™c các nền tảng công nghệ lá»›n phải chịu trách nhiệm ràng buá»™c nhiều hÆ¡n và trách nhiệm giải trình cao hÆ¡n vá»›i những ná»™i dung được chia sẻ trên các mạng xã há»™i của họ.

Cụ thể, các nền tảng mạng xã há»™i phải cung cấp cho cÆ¡ quan quản lý thông tin của "người khởi tạo đầu tiên" của các ná»™i dung có ảnh hưởng đến chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, an ninh quốc gia, trật tá»± công cá»™ng; có Ä‘iều khoản xác minh tá»± nguyện cho người dùng; phải mở văn phòng vá»›i nhân viên phụ trách ở Ấn Độ...

Việt Nam Ä‘ã kịp thời xây dá»±ng hệ thống pháp luật Ä‘iều chỉnh và xá»­ lý những hành vi tung tin giả, tin xấu, Ä‘á»™c khá đầy đủ và phù hợp yêu cầu quốc tế thể hiện rõ trong Hiến pháp, các Bá»™ luật Dân sá»±, Bá»™ luật Hình sá»±, Luật An ninh mạng, hoặc các văn bản dÆ°á»›i luật nhÆ° Nghị định 72/2013/NĐ-CP ngày 15/7/2013 về quản lý, cung cấp sá»­ dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng; Nghị định 15/2020/NĐ-CP ngày 3/2/2020 quy định xá»­ phạt vi phạm hành chính trong lÄ©nh vá»±c bÆ°u chính viá»…n thông, tần số vô tuyến Ä‘iện, công nghệ thông tin và giao dịch Ä‘iện tá»­...

Tuy nhiên, trở ngại lá»›n hiện nay Ä‘ó là các mạng xã há»™i phát tán nhiều tin giả, tin xấu, Ä‘á»™c lại thuá»™c sở hữu của các nền tảng xuyên biên giá»›i, không trá»±c tiếp chịu sá»± chi phối và xá»­ lý của pháp luật Việt Nam. Việc phối hợp, triển khai kịp thời các biện pháp xá»­ lý khi có sá»± cố xảy ra do Ä‘ó gặp nhiều trở ngại. Dù vậy, trách nhiệm của các nền tảng mạng xã há»™i xuyên biên giá»›i trÆ°á»›c vấn nạn tin giả, thông tin có ná»™i dung xấu, Ä‘á»™c tràn lan là không thể phủ nhận.

Theo Thứ trưởng Bá»™ Thông tin và Truyền thông Nguyá»…n Thanh Lâm, không thể mãi "thả gà ra Ä‘uổi", chạy theo để xá»­ lý hậu quả mà phải có những biện pháp Ä‘ón bắt trÆ°á»›c. Mặc dù còn rất nhiều thách thức nhÆ°ng các cÆ¡ quan chức năng cần quyết liệt triển khai các biện pháp phù hợp để đẩy mạnh, tăng cường quản lý các mạng xã há»™i thuá»™c các nền tảng xuyên biên giá»›i, buá»™c các nền tảng này phải tuân thủ quy định của pháp luật Việt Nam.

Không thể mãi "thả gà ra Ä‘uổi", chạy theo để xá»­ lý hậu quả mà phải có những biện pháp Ä‘ón bắt trÆ°á»›c. Mặc dù còn rất nhiều thách thức nhÆ°ng các cÆ¡ quan chức năng cần quyết liệt triển khai các biện pháp phù hợp để đẩy mạnh, tăng cường quản lý các mạng xã há»™i thuá»™c các nền tảng xuyên biên giá»›i, buá»™c các nền tảng này phải tuân thủ quy định của pháp luật Việt Nam.

Thứ trưởng Bá»™ Thông tin và Truyền thông Nguyá»…n Thanh Lâm

Cụ thể, Bá»™ Thông tin và Truyền thông hoàn thiện và trình Chính phủ ban hành Nghị định sá»­a đổi Nghị định số 72/2013/NĐ-CP và Nghị định số 27/2018/NĐ-CP, nhằm kịp thời cập nhật giải pháp phù hợp vá»›i thá»±c tiá»…n phát triển nhanh chóng của các mạng xã há»™i tại Việt Nam.

Trong Ä‘ó Ä‘áng chú ý là các ná»™i dung: tăng quyền tá»± chủ cho các cÆ¡ quan quản lý trong việc thá»±c thi biện pháp ngăn chặn khi phát hiện hoặc nhận được các thông báo về các thông tin vi phạm xuất hiện trên các mạng xã há»™i hoặc khi các nền tảng này không hợp tác để ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm; buá»™c các nền tảng xuyên biên giá»›i phải thá»±c hiện quy trình ngăn chặn, gỡ bỏ dịch vụ, thông tin vi phạm trong vòng 24 giờ khi có yêu cầu từ cÆ¡ quan có thẩm quyền và phải thành lập bá»™ phận chuyên trách tiếp nhận/giải quyết khiếu nại từ người sá»­ dụng...

Bên cạnh Ä‘ó, nâng cao trách nhiệm, ý thức cho người sá»­ dụng mạng xã há»™i cÅ©ng là má»™t giải pháp hữu hiệu, nhằm tăng hiệu quả giám sát. Người dùng có thể thông báo vá»›i bá»™ phận chuyên trách khi phát hiện các fake news, thậm chí, khởi kiện nếu các thông tin này gây ảnh hưởng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân... Ngoài ra, Chính phủ và các doanh nghiệp trong nÆ°á»›c tiếp tục phối hợp, kiên định thá»±c hiện giải pháp kinh tế, nhằm làm giảm lợi nhuận mà các nền tảng xuyên biên giá»›i thu được từ việc phát tán các thông tin sai sá»± thật, buá»™c các nền tảng này phải có biện pháp quản lý tốt hÆ¡n ná»™i dung thông tin trên nền tảng của mình.