Quang cảnh Diá»…n Ä‘àn Kinh tế báo chí năm 2023.

Tuy vậy, Ä‘a số các đại biểu tham dá»± cho rằng thu phí báo chí tại Việt Nam vẫn còn là chặng đường dài vá»›i không ít thách thức.

Những người tiên phong

Theo Hiệp há»™i Báo chí và các nhà xuất bản tin tức thế giá»›i (WAN-IFRA), truyền thông số Ä‘ang bÆ°á»›c vào ká»· nguyên SaaS (Service as a Stories) vá»›i việc xác lập mối quan hệ má»›i vá»›i Ä‘á»™c giả thông qua dữ liệu, để mở ra hÆ°á»›ng phát triển má»›i tiếp theo. 

Theo WAN-IFRA, báo chí nói chung vẫn phụ thuá»™c vào hai loại hiÌ€nh kinh doanh truyền thống là nguồn thu từ quảng cáo và nguồn thu từ Ä‘á»™c giả.

Báo in Ä‘ã Ä‘iÌ£nh hiÌ€nh các mô hiÌ€nh kinh doanh từ hàng trăm năm qua, nên nguồn thu từ Ä‘á»™c giả dá»… dàng được xác Ä‘iÌ£nh là qua doanh số bán báo in. Vá»›i báo mạng, mô hiÌ€nh kinh doanh phổ biến nhất vẫn phụ thuá»™c vào quảng cáo, gồm cả quảng cáo truyền thống và quảng cáo lập triÌ€nh. 

Hiện nhiều tờ báo lá»›n trên thế giá»›i nhÆ° New York Times, Washington Post, Financial Times Ä‘ều Ä‘ã áp dụng hard-paywall (thu phí tất cả các bài viết trên trang) trong khi các báo ở khu vá»±c châu Á - Thái Bình DÆ°Æ¡ng chủ yếu áp dụng mô hiÌ€nh Metered paywall (cho đọc má»™t số lượng bài nhất Ä‘iÌ£nh rồi phải trả phí). 

Dù áp dụng cách thu phí nào thiÌ€ các báo đều triển khai chính sách mềm dẻo và dá»±a nhiều vào yếu tố công nghệ (quản lý thuê bao). Việc quản lý thuê bao gắn liền vá»›i thu thập và phân tích dữ liệu Ä‘á»™c giả, Ä‘ây cÅ©ng là trung tâm của hành triÌ€nh chuyển đổi số trong lÄ©nh vá»±c báo chí.

Trong bối cảnh Ä‘ó, nhiều tờ báo Ä‘ã nghiêm túc đặt vấn đề thu phí Ä‘á»™c giả qua đăng ký dài hạn. Thống kê sÆ¡ bá»™ cho thấy, hiện Ä‘ã có khoảng 20 cÆ¡ quan báo chí tại Việt Nam thá»­ nghiệm thu thập dữ liệu của Ä‘á»™c giả để tiến hành phân tích. Đây là bÆ°á»›c tiếp cận đầu tiên để tiến tá»›i có thể thu phí người dùng. Hiện Ä‘ã có má»™t số nhỏ các cÆ¡ quan báo chí tiến hành thu phí Ä‘á»™c giả. Tuy nhiên, các cÆ¡ quan báo chí này cÅ©ng má»›i chỉ coi Ä‘ây là chiến lược nhằm thay đổi nhận thức của Ä‘á»™c giả, tạo thói quen trả phí đọc báo chứ chÆ°a đặt nặng vấn đề doanh thu. 

Tại Việt Nam, vấn đề thu phí báo chí được ông Lê Quốc Minh - Ủy viên T.Ư Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân dân, Chủ tịch Há»™i Nhà báo Việt Nam khởi xÆ°á»›ng trong rất nhiều các khóa Ä‘ào tạo, diá»…n Ä‘àn, truyền thông. Năm 2012, VietnamPlus giÆ°Æ¡ng ngọn cờ bắt đầu thá»­ nghiệm thu phí và tháng 6/2018 chính thức triển khai thu phí báo chí.

Tạp chí Nhà quản lý cÅ©ng thu phí báo chí gián tiếp theo hình thức “bia kèm lạc”, tức là mua báo giấy được đọc miá»…n phí Ä‘iện tá»­. Còn ICTnews Ä‘ã bán bài báo Ä‘á»™c quyền trên Báo má»›i, nhÆ°ng gần nhÆ° không thu được đồng nào từ người đọc.

Tháng 3/2021, Tạp chí Ä‘iện tá»­ Ngày Nay ra mắt báo thu phí trá»±c tuyến trong chuyên mục Special Today và má»›i Ä‘ây nhất, ngày 15/6/2021, VietNamNet triển khai thu phí má»™t phần từ chuyên mục VietNamNet Premium ra mắt rá»™ng rãi Ä‘á»™c giả từ hÆ¡n 2 tháng trÆ°á»›c.

Việc thu phí đọc báo tại Việt Nam nhận được sá»± quan tâm đặc biệt của hàng loạt tờ báo khi đại dịch bùng nổ, doanh thu sụt giảm mạnh, báo giấy giảm sút lượng phát hành và đặc biệt là sá»± lấn lÆ°á»›t, chiếm thị phần quảng cáo trá»±c tuyến tá»›i 80% của các nền tảng xuyên biên giá»›i nhÆ° Facebook, Google.

Ở các tờ báo trên thế giá»›i, việc thu phí được thá»±c hiện theo nhiều cách thức. Phổ biến nhất là thiết lập bức tường thu phí mềm (cho phép người dùng truy cập má»™t số ná»™i dung kỹ thuật số dá»±a trên các tiêu chí được thiết lập bởi các tòa soạn báo Ä‘iện tá»­), bức tường thu phí cứng (chỉ cho phép khách truy cập bất kỳ ná»™i dung nào nếu khách hàng đăng ký thuê bao trả phí hàng tháng, quý, năm), hình thức há»—n hợp và trả phí đọc các bài báo của nhiều tờ báo qua các app.

Tại Việt Nam, cách thức phổ biến nhất được cả 3 ấn bản VietnamPlus, Ngày Nay, VietNamNet áp dụng là thu phí mềm. Họ vẫn cho phép Ä‘á»™c giả đọc phần lá»›n tin bài miá»…n phí, chỉ thu phí má»™t số bài viết đặc biệt (chiếm dÆ°á»›i 5% tổng số tin bài xuất bản hằng ngày). Mô hình này được xem là phù hợp nhất tại Việt Nam, nÆ¡i thói quen đọc báo Ä‘iện tá»­ miá»…n phí hiện hữu từ hÆ¡n 20 năm nay và rất khó để thay đổi.

Vấn đề mà các báo Ä‘ã, Ä‘ang và sắp tiến hành dá»±ng tường thu phí quan tâm nhất, gặp nhiều khó khăn nhất không phải là hoạt Ä‘á»™ng theo mô hình nào, mà là có khách đọc, có khách sẵn sàng trả phí hay không. HÆ¡n nữa, các sản phẩm báo chí thu phí chính là má»™t mặt hàng Ä‘áp ứng nhu cầu cho Ä‘á»™c giả - người trả tiền, vì thế, “ná»™i dung là vua”, nhÆ°ng ná»™i dung gì, sản phẩm chuyên sâu đặc sắc gì để khiến Ä‘á»™c giả hài lòng trả tiền thì không dá»….

Theo ông Trần Tiến Duẩn, những ná»™i dung VietnamPlus Ä‘ã và Ä‘ang thá»±c hiện thu phí tập trung vào 4 mảng chính: chính trị - xã há»™i, thế giá»›i, kinh tế - công nghệ và văn hóa - thể thao. Các bài viết này được phân tích dÆ°á»›i nhiều góc nhìn Ä‘a chiều và quan trọng hÆ¡n có nhiều thông tin mang tính Ä‘á»™c quyền, bởi được các phóng viên thường trú ở nÆ°á»›c ngoài cung cấp nhanh chóng, kịp thời, thông tin đặc sắc, thu hút sá»± quan tâm của công chúng. Mức phí khoảng 5.000 đồng/tin tức. Hoặc chi phí vá»›i các gói xem tin tức độc quyền ở các mức nhuÌ› 10.000 đồng/7 ngày; 30.000 đồng/30 ngày hay 50.000 đồng/60 ngày. Việc thu phí Ä‘ược lieÌ‚n kết vá»›i thueÌ‚ bao di động qua các nhà mạng.

Tờ Ngày Nay cÅ©ng định vị chuyên mục Special Today thu phí là những bài viết chuyên sâu, là những góc nhìn, phân tích từ các chuyên gia, các cây bút nổi tiếng và không có sá»± xuất hiện của quảng cáo. Việc thanh toán có thể theo tuần, tháng, quý, năm treÌ‚n nền tảng của ViettelPay và thanh toán bằng thẻ ATM của nhiều ngaÌ‚n hàng. “Để bạn đọc trả tiền đọc báo Ä‘ã khó, nhÆ°ng giữ chân bạn đọc còn khó hÆ¡n. Cách duy nhất để giữ được bạn đọc chính là câu chuyện ná»™i dung có bản quyền, kết hợp vá»›i các yếu tố công nghệ má»›i”, ông Phạm Hữu Quang nêu quan Ä‘iểm.

Con đường không trải hoa hồng

Theo Ä‘ánh giá của má»™t số lãnh đạo cÆ¡ quan báo chí, vấn đề của mô hiÌ€nh thu phí đọc báo Ä‘iện tá»­ tại Việt Nam hiện nay không nằm ở ná»™i dung hay công nghệ mà ở thói quen “miá»…n phí” và văn hóa tôn trọng bản quyền của bạn đọc.

Chia sẻ tại Diá»…n Ä‘àn Kinh tế báo chí 2023 diá»…n ra tại Bình Định cuối tháng 2, nhà báo, ThS. Trần Tiến Duẩn - Tổng Biên tập Báo Ä‘iện tá»­ VietnamPlus nhận định, thu phí bạn đọc ở Việt Nam sẽ còn là chặng đường dài mà báo chí không dá»… dàng vượt qua nếu không có những sá»± há»— trợ, khuyến khích Ä‘úng hÆ°á»›ng của các cÆ¡ quan quản lý. 

Trong nhiều thập ká»· qua, sá»± bùng nổ của internet vá»›i thế mạnh của tốc Ä‘á»™ khiến các loại hình báo chí truyền thống được thay thế bằng báo Ä‘iện tá»­, trong khi các hình thức thanh toán online chÆ°a phổ biến khiến việc thu phí bạn đọc trở nên khó khăn.

Các tờ báo Ä‘iện tá»­ chỉ có thể tồn tại nhờ quảng cáo và tài trợ. Khi các nền tảng mạng xã há»™i xuất hiện, người đọc ít nhiều ngá»™ nhận về nguồn tin, và vai trò cung cấp thông tin của các toà soạn chuyên nghiệp bị Ä‘ánh giá thấp, việc trả phí đọc báo càng không được nghÄ© đến.

Thậm chí, khi các nền tảng mạng xã há»™i phát triển cá»±c đại nhÆ° hiện nay thì nó cÅ©ng hút cạn dòng tiền quảng cáo, tài trợ vốn thuá»™c về các toà soạn. Báo chí đến lúc cần phải trở lại vá»›i bản chất của mình, sản xuất tin tức và các câu chuyện má»™t cách chuyên nghiệp để buá»™c người đọc phải nghÄ© đến việc trả phí để thụ hưởng.

Làm thế nào để người đọc quay lại trả phí cho các toà soạn?

Báo chí là má»™t ngành kinh doanh, mà sản phẩm là thông tin và các câu chuyện. Vì thế mà các toà soạn phải sản xuất ra các sản phẩm tốt. Được định dạng tốt, thông tin được xá»­ lý chuyên nghiệp, các câu chuyện được viết bởi các cây bút xuất sắc. Các thể loại Ä‘iều tra, bình luận tin tức, phóng sá»± Ä‘iền dã... là những thứ không dá»… tìm được trên nền tảng mạng xã há»™i, được sản xuất bởi các nhà báo nghiệp dÆ°.

Sản phẩm cần có được sá»± tin cậy của khách hàng. Điều Ä‘ó Ä‘òi hỏi sá»± Ä‘á»™c lập của các toà soạn đối vá»›i lợi ích của các tổ chức, các nhãn hàng. Có nghÄ©a là không có tài trợ, không có quảng cáo.

Sản phẩm cần phải được bảo há»™ về bản quyền, không bị làm giả, làm nhái. Các toà soạn phải tìm cách bảo vệ bản quyền tác phẩm, hạn chế phụ thuá»™c vào các nền tảng trung gian.

Sản phẩm báo chí cÅ©ng cần được tiếp thị. Các toà soạn thay vì xác định mình là má»™t kênh truyền thông, quảng cáo thì cÅ©ng phải xác định chi phí để quảng cáo, truyền thông cho sản phẩm của mình.

Thị trường báo chí sẽ thay đổi nhÆ° thế nào khi các toà soạn sống bằng tiền mua báo của Ä‘á»™c giả?

Sẽ cạnh tranh nhiều hÆ¡n. Vì khi thu phí, các tờ báo sẽ trở thành đối tượng lá»±a chọn của người mua và sẽ phải đảm bảo sá»± Ä‘á»™c Ä‘áo, hấp dẫn và Ä‘áng tin cậy của mình.

Nhân sá»± ngành báo sẽ được Ä‘ào tạo kỹ lưỡng hÆ¡n để có thể thiết kế, phát triển được các sản phẩm báo chí tốt nhất, Ä‘á»™c Ä‘áo nhất, để có thể sản xuất được các sản phẩm hấp dẫn nhất, Ä‘áng tin cậy nhất. Và nhà báo, cần có kỹ năng Ä‘a dạng, kiến thức sâu, rá»™ng hÆ¡n.

Các toà soạn sẽ cần đầu tÆ° nhiều hÆ¡n cho ná»™i dung tổng thể, có tính ổn định để định vị thÆ°Æ¡ng hiệu của tờ báo, thay vì chạy theo việc câu view ăn xổi.

Cuối cùng, người đọc có sẵn sàng trả phí?

Câu trả lời là có, nếu Ä‘áng để trả phí. Bởi vì người ta Ä‘ã sẵn sàng trả phí để dùng Netflix, hoặc Spotify để nghe nhạc và xem phim không bị chèn quảng cáo. Báo chí, nếu hấp dẫn, Ä‘áng tin cậy, và không có quảng cáo sẽ luôn có người mua.

Việc thu tiền từ bạn đọc trá»±c tuyến ở Việt Nam hiện nay khá khó khăn nhÆ°ng nếu muốn thay đổi cÆ¡ cấu doanh thu thì các cÆ¡ quan báo chí phải bắt tay cùng làm. Quan trọng nhất là phải bảo vệ được bản quyền.

Bên cạnh Ä‘ó, các báo cÅ©ng rất cần sá»± quan tâm, chia sẻ, ủng há»™ của Ä‘á»™c giả, các doanh nghiệp trong việc “đọc báo và trả tiền”. Thu phí báo chí là má»™t lối Ä‘i má»›i, có thể còn mờ mịt và lắm chông gai, nhÆ°ng Ä‘iều mà những người làm báo thấy vững tin nhất là Ä‘ã nhận được sá»± ủng há»™, Ä‘á»™ng viên của nhiều Ä‘á»™c giả, họ sẵn sàng trả phí cho những tin bài có chất lượng ná»™i dung hay, xuất sắc. Niềm tin cÅ©ng đến từ việc mô hình trả phí Ä‘ang dần được chấp nhận. VietnamPlus, Ngày Nay, VietNamNet Ä‘ang đặt những viên gạch đầu tiên, Ä‘i những bÆ°á»›c chân đầu tiên trên con đường chông gai Ä‘ó.

Theo Khánh An/Báo NB&CL

https://www.congluan.vn/thu-phi-bao-chi-chang-duong-dai-can-phai-vuot-qua-post237492.html