Nhà báo lão thành Phan Quang.

Vá»›i ông, viết về quê hÆ°Æ¡ng không Ä‘Æ¡n thuần là hoài niệm những cái Ä‘ã qua mà còn hàm ý khÆ¡i gợi nghÄ©a vụ, những việc cần làm, thái Ä‘á»™ cần hành xá»­ trÆ°á»›c thời cuá»™c đổi thay nhanh…

+ ThÆ°a nhà báo Phan Quang, ông có nhiều tác phẩm viết về quê hÆ°Æ¡ng, in thành các tập sách “Quê hÆ°Æ¡ng” (NXB Trẻ, 2000), “Từ nguồn Thạch Hãn đến bờ Hồ GÆ°Æ¡m” (NXB Trẻ, 2016), “Trên nẻo đường này xÆ°a ta Ä‘ã Ä‘i” (NXB Văn học, 2019)... Đề tài quê hÆ°Æ¡ng có sức hút gì đặc biệt, thôi thúc ông viết ra nhiều tác phẩm Ä‘i theo dòng năm tháng nhÆ° thế?

- Đề tài quê hÆ°Æ¡ng có sức hút đặc biệt ở chá»— nó là… quê hÆ°Æ¡ng ta. Quê hÆ°Æ¡ng tồn tại trong lòng mọi người nhÆ° ngọn Ä‘èn, khi tỏ khi mờ. Mờ vào những lúc cuá»™c sống Ä‘òi hỏi con người dấn thân làm thật tốt công việc Ä‘ang làm. Mờ khi con người phải làm việc cật lá»±c, bon chen để kiếm sống. Tỏ lúc ta có chút thời gian nhàn rá»—i, cuá»™c đời cho phép ta có chút cÆ¡ há»™i trầm ngâm. Lúc này ngọn Ä‘èn quê hÆ°Æ¡ng trong tâm hồn, trong ký ức ta bá»—ng dÆ°ng bừng sáng. Con người tôi càng về già sức khỏe cÅ©ng sút kém dần, trí tuệ không bằng hồi sung mãn vậy mà những ký ức về quê hÆ°Æ¡ng vẫn luôn tÆ°Æ¡i rói.

Tôi viết về quê hÆ°Æ¡ng bởi không thể không chia sẻ những ká»· niệm đẹp và những mẩu đời buồn, không thể không thuật lại cho dù giản lược những năm tháng hào hùng của người dân Quảng Trị quê tôi qua mấy cuá»™c chiến của đất nÆ°á»›c giành Ä‘á»™c lập tá»± do, cÅ©ng nhÆ° những Ä‘au buồn, gian khó dÆ°á»›i chế Ä‘á»™ cÅ©, rồi đến thời Ä‘àn áp của những kẻ cam tâm làm tay sai cho các thế lá»±c thù địch hoặc những kẻ thiếu thiện chí ở nÆ°á»›c ngoài.

+ Theo ông, Ä‘âu là đặc trÆ°ng nổi bật làm nên sá»± khác biệt của các tác phẩm báo chí viết về quê hÆ°Æ¡ng của Phan Quang so vá»›i những tác phẩm của nhiều tên tuổi khác?

- Cuá»™c đời, tấm lòng, cảm nhận, ký ức về quê hÆ°Æ¡ng má»—i người má»™t khác, từ Ä‘ó tác phẩm viết về quê hÆ°Æ¡ng sẽ có nhiều chá»— khác nhau. Quê hÆ°Æ¡ng là “Chùm khế ngọt” (Đỗ Trung Quân), quê hÆ°Æ¡ng là “Màu tím hoa sim” (Hữu Loan), quê hÆ°Æ¡ng là ná»—i buồn hiu hắt “Má»™t chiều gió thổi hiu hiu/Trên đồi sim nở buồn thiu sắc người” (Gia Ninh), hay sâu đậm hÆ¡n, khắc khoải hÆ¡n trong tôi từ thời trẻ và rồi đọng lại đến hôm nay cho dù tình hình nay Ä‘ã khác xa, rất xa thời ấy “Những đồi sim không đủ quả nuôi người” (Chế Lan Viên).

Cái khác biệt giữa tác phẩm báo chí, truyền thông vá»›i tác phẩm văn học, nghệ thuật, là ở chá»— các văn nghệ sÄ© sáng tác về quê hÆ°Æ¡ng vá»›i tâm hồn, xúc cảm từ thá»±c tế quê hÆ°Æ¡ng rồi qua tưởng tượng, hÆ° cấu, hình ảnh ở nhiều mức Ä‘á»™ khác nhau, trong khi báo chí thường xuyên bám sát thá»±c tế, chân thá»±c, chân tình, coi trọng bối cảnh, tình huống, con người, chi tiết nhÆ°ng không mảy may bịa đặt.

Tôi viết về quê hÆ°Æ¡ng vá»›i tất cả tấm lòng đối vá»›i quê hÆ°Æ¡ng, đất nÆ°á»›c. Tôi viết ra nhằm Ä‘áp ứng má»™t nhu cầu nào Ä‘ó, cÅ©ng có khi viết ra chỉ nhằm thỏa mãn Ä‘òi hỏi của bản thân. Tôi viết về quê hÆ°Æ¡ng không Ä‘Æ¡n thuần là hoài niệm những cái Ä‘ã qua mà còn hàm ý khÆ¡i gợi nghÄ©a vụ, những việc cần làm, thái Ä‘á»™ cần hành xá»­ trÆ°á»›c thời cuá»™c đổi thay nhanh. Tâm hồn tôi hồi tưởng về quá khứ nhÆ°ng tầm mắt tôi hÆ°á»›ng tá»›i tÆ°Æ¡ng lai.

Tôi chỉ biết là tôi viết về quê hÆ°Æ¡ng dá»±a vào nhận thức của mình, từ những trải nghiệm Ä‘ã qua cùng những suy tÆ° tức thời, lúc tay cầm cây bút cùng trang giấy hay là về sau ngồi trÆ°á»›c máy tính. Còn về câu bạn hỏi rằng tác phẩm báo chí của Phan Quang viết về quê hÆ°Æ¡ng có gì khác biệt so vá»›i tác phẩm của nhiều tên tuổi khác, tôi xin nhường bạn đọc trả lời. Thật khó khăn cho tác giả khi cần phải tá»± mình Ä‘ánh giá tác phẩm của mình. HÆ¡n nữa tôi nghÄ© người viết không thể và không nên làm việc Ä‘ó - trừ trường hợp cần nhìn lại để Ä‘úc rút kinh nghiệm tác nghiệp cho riêng mình mà thôi.

+ Khi viết những tác phẩm về quê hÆ°Æ¡ng, ông có cách viết nhÆ° thế nào? Theo ông, viết về đề tài này có gì đặc biệt thuận lợi và khó khăn?

- Đề tài nào chẳng có thuận lợi và khó khăn. Đối vá»›i tôi, má»—i lần cần vào cuá»™c, tôi thường tá»± dặn ta hãy nghÄ© đến những khó khăn sẽ phải vượt qua, hãy gác lại các thuận lợi để khỏi chủ quan, cần tránh dá»… dãi, sÆ¡ lược khi tác nghiệp. Theo tôi, người viết phải khó tính vá»›i bản thân. Cần tá»± nhủ “Chá»› nên tưởng nhầm ta Ä‘ã hiểu thấu quê hÆ°Æ¡ng ta”, từ Ä‘ó tôi cố gắng sÆ°u tầm, xác minh tÆ° liệu, kiểm tra chi tiết, gom góp vốn sống, cập nhật kiến thức của mình về quê hÆ°Æ¡ng, bởi quê hÆ°Æ¡ng ta cÅ©ng nhÆ° đất nÆ°á»›c ta không ngừng thay đổi. Tôi coi trọng các chi tiết, để cho các sá»± kiện, chi tiết tá»± chúng nói lên lời bình không Ä‘úng lúc của tác giả, từ Ä‘ó người cầm bút cần biết lá»±a chọn những chi tiết đắt giá và thể hiện cách sao để không quá miên man dài dòng. Được nhÆ° vậy may ra những trang viết của mình về quê hÆ°Æ¡ng má»›i không đến ná»—i chán nhàm.

+ Ká»· niệm nào về mảnh đất Quảng Trị thân yêu khiến ông nhá»› nhất?

- Nhiều, có nhiều lắm, bạn Æ¡i! Làm sao có thể kể xiết mọi ká»· niệm về má»™t cuá»™c đời Ä‘ã vượt quá mốc tuổi 90 qua má»™t buổi giao lÆ°u ngắn gọn hôm nay. Đối vá»›i Phan Quang Ä‘ó là bầu trời trong xanh sâu thăm thẳm vá»›i mấy vầng mây bạc lá»­ng lÆ¡ ngày tôi giã từ gia Ä‘ình Ä‘i tham gia kháng chiến chống Pháp theo Lời kêu gọi của Bác Hồ. Hồi Ä‘ó tôi Ä‘ang Ä‘á»™ tuổi vị thành niên. Trời Quảng Trị đẹp lắm, lúc nào cÅ©ng có vẻ đẹp riêng. “Trời vẫn xanh má»™t màu xanh Quảng Trị”, nhà thÆ¡ Tế Hanh chẳng Ä‘ã thốt lên má»™t câu thÆ¡ để đời Ä‘ó sao. Trời Quảng Trị vẫn xanh khi đất khô cằn. Trời Quảng Trị vẫn xanh khi xóm làng bị giặc Pháp đốt cháy. Trời Quảng Trị càng tÆ°Æ¡i hẳn lên sau má»™t trận mÆ°a giông. Trời Quảng Trị luôn xanh thắm trong tâm hồn tôi cho dù ấy là khi tôi má»›i đặt chân vào nghề báo ở Ä‘á»™ tuổi hai mÆ°Æ¡i hay lúc này Ä‘ây cuá»™c đời ông già Ä‘ã chập chọang trong ánh hoàng hôn.

Riêng vá»›i tôi, quê hÆ°Æ¡ng tiếng ngói vỡ lạo xạo dÆ°á»›i má»—i bÆ°á»›c chân Ä‘i, ngày hai cha con từ nÆ¡i sÆ¡ tán ở vùng rừng núi để tránh giặc lẳng lặng trong Ä‘êm quay về thăm khu vườn cÅ© nÆ¡i gia Ä‘ình có căn nhà lợp ngói nay chỉ còn lại má»™t đống tro tàn, trừ cái cối xay đẽo bằng Ä‘á tảng gia Ä‘ình vẫn dùng để giã gạo thì vẫn “trÆ¡ gan cùng tuế nguyệt”. Tiếng ngói vỡ lạo xạo dÆ°á»›i má»—i bÆ°á»›c chân hai cha con cứ nhói vào tim tôi Ä‘au rói và vẫn Ä‘au từ ngày ấy đến hôm nay. Đó là mùi hÆ°Æ¡ng trầm bà chị gái tôi đốt mấy cây nhang cắm vào cái lon sữa bò cÅ© chị vừa nhặt về xúc vài nắm cát trắng dùng tạm thay cái lÆ° hÆ°Æ¡ng, cùng tưởng niệm song thân chúng tôi nay Ä‘ã qua đời trong hai cuá»™c kháng chiến. Đó là những cảm giác trong Ä‘êm đầu tiên tôi trở về vá»›i gia Ä‘ình sau bao năm xa cách.

Hòa bình vừa lập lại tôi từ Hà Ná»™i Ä‘i công tác vào Nam, lúc ngang qua vùng đất quê hÆ°Æ¡ng, tôi tranh thủ dừng xe ghé vào làng quê thăm chị, thăm nhà, và thu xếp để được ngủ qua Ä‘êm tại nÆ¡i mình mở mắt chào đời rồi ngủ qua Ä‘êm trong túp lều tranh chị vừa dá»±ng lên khi vừa xanh làm cá»™t im tiếng súng, vá»›i mấy khúc tre và vài tấm cỏ tranh cÅ©ng vẫn còn xanh làm mái. Túp lều không đủ chiều cao cho tôi mắc cái màn dã chiến để ngăn Ä‘àn muá»—i vo ve, vì vậy càng thao thức…

Làm sao có thể kể xiết mọi hồi ức. Còn có má»™t lý do sâu xa hÆ¡n. Xin hỏi, có ká»· niệm nào về quê hÆ°Æ¡ng mà không tÆ°Æ¡i rói trong lòng khi chÆ°a đến tuổi Ä‘ôi mÆ°Æ¡i ta Ä‘ã phải rời làng quê Ä‘i tham gia kháng chiến!

+ Nay ông Ä‘ã hÆ¡n 90 năm tuổi đời, trên 70 năm tuổi nghề, nói cách khác ông Ä‘ã dành cả cuá»™c đời của mình gắn bó vá»›i sá»± nghiệp cầm bút viết văn, ông có lời khuyên gì cho thế hệ những người làm báo trẻ?

- Bạn vừa đặt câu hỏi mà nhiều đồng nghiệp trẻ vẫn nêu ra vá»›i tôi má»—i lần có dịp trao đổi về nghề. Và lần nào tôi cÅ©ng tránh trả lời. Bởi có thá»±c tế Ä‘úng là lá»›p nhà báo cao niên chúng tôi ai chẳng  tích cóp được ít nhiều kinh nghiệm hành nghề. Tuy nhiên nhìn từ má»™t góc nhìn khác, rõ ràng các bạn trẻ nổi trá»™i hÆ¡n hẳn lá»›p nhà báo già chúng tôi trên nhiều mặt. Có Ä‘úng là các bạn được học hành, Ä‘ào tạo bài bản, trong bối cảnh đất nÆ°á»›c ta Ä‘ang rảo bÆ°á»›c tiến lên hiện đại, há»™i nhập quốc tế ngày càng sâu? Có phải là các bạn Ä‘ang thời khỏe mạnh, thành thạo về kỹ năng tác nghiệp thời số hóa hÆ¡n lá»›p già chúng tôi?  Vì vậy nếu bạn nhất thiết cần nghe má»™t lời khuyên thì tôi xin trả lời bạn: “Chúng ta, những người làm báo già và các đồng nghiệp trẻ, chúng ta hãy cùng mở lòng, chân thành học hỏi nhau, già hay trẻ ai ai cÅ©ng phải học tập, học tập suốt đời”.

+ Xin cảm Æ¡n ông!

Theo Quảng Trị (Thá»±c hiện)/Báo NB&CL

https://www.congluan.vn/tam-hon-toi-hoi-tuong-ve-qua-khu-nhung-tam-mat-toi-huong-toi-tuong-lai-post247210.html