Má»™t thách thức lá»›n vá»›i chuyển đổi số báo chí là vấn nạn vi phạm bản quyền ná»™i dung số. Theo Ä‘ó, hiện tượng vi phạm quyền pháp lý được cấp cho người tạo ra hoặc sở hữu ná»™i dung số để kiểm soát việc sao chép, phân phối, sá»­ dụng trong môi trường số hóa Ä‘ang diá»…n ra phổ biến vá»›i tính chất ngày càng nghiêm trọng, phức tạp, phạm vi ngày càng rá»™ng. Đây chính là rào cản lá»›n đối vá»›i chuyển đổi số ở các cÆ¡ quan báo chí hiện nay.

Báo chí đối mặt vá»›i tình trạng vi phạm bản quyền

Là lÄ©nh vá»±c phản ứng nhạy bén vá»›i mọi biến Ä‘á»™ng của đời sống kinh tế - xã há»™i, báo chí truyền thông không nằm ngoài xu thế chuyển đổi số. Công cuá»™c chuyển đổi số tạo ra nhiều thuận lợi nhÆ°ng đồng thời cÅ©ng khiến báo chí phải đối diện vá»›i thách thức má»›i: tình trạng vi phạm bản quyền ngày càng phổ biến, tinh vi, đặc biệt là trong môi trường số, vá»›i sá»± bùng nổ của mạng xã há»™i, trang tin tổng hợp…

Nhà báo Nguyá»…n Minh Đức, Tổng Biên tập Báo Hà Ná»™i Má»›i nhận định: Tình trạng vi phạm bản quyền các tác phẩm báo chí vẫn diá»…n ra khá phổ biến, đặc biệt là đối vá»›i các sản phẩm báo Ä‘iện tá»­. Trên thá»±c tế, chỉ cần má»™t Ä‘Æ¡n vị đăng tải bài báo về má»™t vấn đề "nóng" bất kỳ, hay má»™t sản phẩm báo chí có chất lượng, được tác giả tâm huyết, đầu tÆ° công phu, ngay sau Ä‘ó không khó để tìm kiếm các bài đăng y hệt về ná»™i dung, hình ảnh trên nhiều trang tin Ä‘iện tá»­. Đã và Ä‘ang tồn tại thá»±c trạng rất nhiều báo, trang tin Ä‘iện tá»­, mạng xã há»™i… tá»± ý lấy tin, bài, sản phẩm của những Ä‘Æ¡n vị khác để đăng tải lại, phục vụ nhiều mục Ä‘ích cho cá nhân, cÆ¡ quan, doanh nghiệp mình. Thậm chí, nhiều website, fanpage còn giả thÆ°Æ¡ng hiệu các Ä‘Æ¡n vị báo chí chính thống để Ä‘Æ°a những thông tin chÆ°a được xác thá»±c. ChÆ°a kể, có thể dá»… dàng bắt gặp các bài báo được sao chép sá»­ dụng má»™t phần hay toàn bá»™ tin, bài, ảnh của bài báo khác mà không trích dẫn hoặc trích dẫn không đầy đủ nguồn và rất khó để kiểm soát tình trạng lấy bài của nhau.

Vi phạm bản quyền có thể đến từ những trang web có địa chỉ rõ ràng và cả các trang "3 không": Không rõ nguồn gốc, không rõ cÆ¡ quan chủ quản, mạng xã há»™i. Nhiều sản phẩm vừa được xuất bản Ä‘ã bị các trang khác, tài khoản mạng xã há»™i… tá»± ý lấy lại, khai thác, sá»­ dụng trái phép mà không trích dẫn nguồn, dẫn đường link. Trong khi Ä‘á»™c giả có xu hÆ°á»›ng "đọc nhanh", tin tưởng các website, trang mạng xã há»™i này mà không cần đọc báo chính thống. Trong Ä‘ó, vi phạm nhiều nhất và cÅ©ng gây khó khăn nhất trong xá»­ lý vấn đề vi phạm bản quyền đến từ trang web, tài khoản mạng xã há»™i "ba không". Các trang mạng này tá»± ý lấy lại sản phẩm báo chí, khai thác sá»­ dụng nhÆ°ng cÆ¡ quan báo chí cÅ©ng khá "lúng túng" trong xá»­ lý vấn đề bản quyền.

Xét dÆ°á»›i góc Ä‘á»™ kinh tế, việc sao chép bài viết má»™t cách thiếu kiểm soát sẽ gây ảnh hưởng đến phong cách của má»™t tờ báo, tờ báo bị sao chép bị mất Ä‘i lượng Ä‘á»™c giả trung thành khi không bảo vệ được tác quyền. Ngoài ra còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến doanh thu của người làm báo khi doanh thu quảng cáo của tờ báo bị sao chép sụt giảm. Khi các tác phẩm báo chí chính thống bị sao chép, Ä‘ánh cắp thì vấn đề không Ä‘Æ¡n thuần chỉ nằm ở việc vi phạm bản quyền, thông tin bị cắt cúp, sao chép, vi phạm này còn làm méo mó, sai lệch thông tin. Đối vá»›i các cÆ¡ quan báo chí, việc vi phạm này má»™t mặt ảnh hưởng đến thÆ°Æ¡ng hiệu, uy tín, xâm hại thành quả lao Ä‘á»™ng của các Ä‘Æ¡n vị nắm bản quyền, của nhà báo, đồng thời gây thất thu lá»›n về mặt kinh tế - Nhà báo Nguyá»…n Minh Đức nói.

Theo Phó Giáo sÆ°, Tiến sỹ Đỗ Thị Thu Hằng, Trưởng Ban Nghiệp vụ Há»™i Nhà báo Việt Nam cho rằng việc nhà báo vi phạm bản quyền báo chí thường được coi là vi phạm chuẩn má»±c đạo đức và các tiêu chuẩn về văn hoá truyền thông vì liên quan đến má»™t loạt giá trị quan trọng trong nghề báo, truyền thông, bao gồm sá»± trung thá»±c, Ä‘áng tin cậy; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ; tính Ä‘a dạng và Ä‘á»™c lập trong nguồn tin; đề cao sáng tạo, sá»± công bằng.

Nguyên nhân của việc vi phạm, Phó Giáo sÆ°, Tiến sỹ Đỗ Thị Thu Hằng cho rằng trÆ°á»›c tiên là do internet cho phép ná»™i dung báo chí được chia sẻ, lan truyền nhanh chóng. Điều này làm cho việc kiểm soát sao chép, phân phối ná»™i dung báo chí trở nên khó khăn hÆ¡n. Vá»›i sá»± xuất hiện của nhiều công cụ số, việc sao chép, tái sá»­ dụng ná»™i dung báo chí trở nên dá»… dàng hÆ¡n, đặc biệt trên các nền tảng trá»±c tuyến, tạo ra môi trường dá»… bị vi phạm bản quyền.

Bên cạnh Ä‘ó, trên môi trường số, việc xác định nguồn gốc (sản phẩm gốc, tác giả của sản phẩm gốc) là khó khăn hÆ¡n, bởi trên môi trường này, thông tin có thể được chia sẻ nhiều lần và không rõ nguồn gốc, dẫn đến việc xác định tác giả, nguồn gốc của má»™t bài viết trở nên khó khăn. Cùng Ä‘ó, thách thức về pháp lý Ä‘a quốc gia liên quan đến vấn đề bản quyền và bảo vệ bản quyền ná»™i dung số. Internet là má»™t không gian trá»±c tuyến quốc tế, trong Ä‘ó vấn đề bản quyền báo chí có thể phát sinh ở nhiều quốc gia khác nhau vá»›i quy định pháp lý khác nhau càng làm cho việc áp dụng pháp luật trở nên khó khăn, phức tạp hÆ¡n. Sá»± phát triển quá nhanh của công nghệ Ä‘ã khiến sá»± thay đổi các quy phạm pháp luật không theo kịp, dẫn đến còn chÆ°a có hoặc chế tài xá»­ lý vi phạm chÆ°a theo kịp vá»›i thá»±c tiá»…n. Ngoài ra, vẫn còn má»™t tá»· lệ không nhỏ người dùng, bao gồm cả các nhà báo; nhà sáng tạo ná»™i dung còn thiếu hiểu biết về quyền bản quyền, có thể vi phạm bản quyền má»™t cách không chủ ý. Ý thức tá»± bảo vệ bản quyền, những kiến thức, kỹ năng, chuẩn má»±c văn hóa và đạo đức của nhà báo, cÆ¡ quan báo chí chÆ°a thật sá»± được quan tâm tÆ°Æ¡ng xứng vá»›i mức cần thiết của nó - Phó Giáo sÆ°, Tiến sỹ Đỗ Thị Thu Hằng nói.

Cuá»™c chiến không Ä‘Æ¡n Ä‘á»™c

Là má»™t trong những tờ báo lá»›n, thường bị sao chép, vi phạm bản quyền, Báo Tuổi Trẻ Ä‘ã có nhiều biện pháp bảo vệ sản phẩm của mình. Nhà báo Nguyá»…n Hoàng Nguyên, Phó Tổng biên tập, ThÆ° ký chi há»™i nhà báo Báo Tuổi Trẻ cho biết: Việc thá»±c hiện bản quyền và đấu tranh chống vi phạm bản quyền là má»™t trong những ná»™i dung được báo quan tâm, thá»±c hiện từ nhiều năm nay. Báo luôn ý thức và thá»±c hiện nghiêm túc quyền tác giả đối vá»›i các tác phẩm báo chí theo Ä‘úng Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và pháp luật có liên quan. Bên cạnh việc tôn trọng bản quyền, công tác bảo vệ bản quyền các tác phẩm báo chí của Báo được triển khai từ năm 2013, đến nay Ä‘ã đạt được má»™t số kết quả, tình trạng sá»­ dụng trái phép các sản phẩm của báo Ä‘ã giảm so vá»›i trÆ°á»›c Ä‘ây. Ý thức về việc tôn trọng bản quyền cÅ©ng được nâng cao thông qua việc tuyên truyền trên mặt báo và các biện pháp chế tài.

Tuy nhiên, khó khăn, vÆ°á»›ng mắc lá»›n nhất trong công tác này phải kể đến là hiện nay việc phát hiện vi phạm bản quyền vẫn dá»±a chủ yếu vào việc đọc, phát hiện thủ công, Báo Tuổi trẻ chÆ°a đủ sức đầu tÆ° công nghệ để có công cụ lọc, quét báo cáo vi phạm, nên việc xá»­ lý các Ä‘Æ¡n vị vi phạm cÅ©ng chÆ°a triệt để. Qua Ä‘ó, đại diện Báo kiến nghị Bá»™ Thông tin và Truyền thông và các cÆ¡ quan lý nhà nÆ°á»›c tiếp tục rà soát các quy định pháp luật liên quan để có các căn cứ pháp luật đủ sức xá»­ lý chế tài răn Ä‘e. Các Ä‘Æ¡n vị nghiệp vụ thuá»™c Bá»™ Thông tin và Truyền thông có thể hợp tác vá»›i những tập Ä‘oàn công nghệ lá»›n trong nÆ°á»›c đầu tÆ° công nghệ, AI giúp các cÆ¡ quan báo chí có công cụ kiểm soát, kiểm tra, rà quyết, phân loại, phát hiện tình trạng vi phạm bản quyền.

Má»—i cÆ¡ quan báo chí cÅ©ng cần tăng cường các bài viết đấu tranh, tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật về bảo vệ bản quyền báo chí nhằm thu hút sá»± quan tâm của xã há»™i, thay đổi, nâng cao nhận thức, từ Ä‘ó góp phần ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng vi phạm này. Má»™t cÆ¡ quan báo chí không thể Ä‘Æ¡n Ä‘á»™c chống lại tình trạng vi phạm bản quyền, cần có sá»± Ä‘oàn kết, chung tay, góp sức của nhiều cÆ¡ quan báo chí. Há»™i Nhà báo Việt Nam cần quan tâm ná»™i dung này, có thể là Ä‘Æ¡n vị đầu mối tổ chức các tọa Ä‘àm tìm giải pháp và sá»›m có các bÆ°á»›c Ä‘i cần thiết để thành lập liên minh hoặc má»™t trung tâm bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí - Nhà báo Nguyá»…n Hoàng Nguyên nói.

Cùng ý kiến, nhà báo Nguyá»…n Đức Hiển, Phó Tổng biên tập Báo Pháp luật TP Hồ Chí Minh cho rằng cần thành lập Trung tâm bảo vệ bản quyền báo chí. Theo Ä‘ó, các cÆ¡ quan báo chí có thể chủ Ä‘ôÌ£ng hÆ¡Ì£p tác thaÌ€nh lâÌ£p Liên minh bảo vêÌ£ bản quyêÌ€n tác phẩm báo chí Ä‘ể hỗ trÆ¡Ì£ lẫn nhau trong hoaÌ£t Ä‘ôÌ£ng naÌ€y. Các cÆ¡ quan quản lý NhaÌ€ nước vêÌ€ báo chí (BôÌ£ Thông tin vaÌ€ TruyêÌ€n thông, HôÌ£i NhaÌ€ báo ViêÌ£t Nam...) đứng ra laÌ€m Ä‘âÌ€u mối thaÌ€nh lâÌ£p môÌ£t Trung tâm bảo vêÌ£ bản quyêÌ€n tác phẩm báo chí. Đó không chỉ là má»™t công cụ, mà trá»±c tiếp bày tỏ thái Ä‘á»™ vá»›i tệ trạng này.

Bên cạnh Ä‘ó, nhà báo Nguyá»…n Đức Hiển cÅ©ng kiến nghị cần quy định rõ hÆ¡n về bản quyền trong luật chuyên ngành là Luật Báo chí 2016; tăng mức xá»­ phạt trong vi phạm bản quyền báo chí; bổ sung quy định trong Luật sở hữu trí tuệ; khuyến khích phÆ°Æ¡ng thức tranh chấp qua tố tụng tòa án.

Để cùng ngăn chặn việc tác phẩm của báo mình bị ăn cắp, hiện nay Báo Tuổi Trẻ Ä‘ã thành lập Liên minh vá»›i 5 cÆ¡ quan báo chí; Báo Pháp luật TP Hồ Chí Minh Ä‘ã thành lập Tổ bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí. Tại tọa Ä‘àm "Chuyển đổi số báo chí - Cú hích bứt phá tÆ°Æ¡ng lai" diá»…n ra ngày 7/9/2023, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung Æ°Æ¡ng, Chủ tịch Há»™i Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh Ä‘ã khẳng định: Há»™i Nhà báo Việt Nam sẽ há»— trợ các cÆ¡ quan báo chí trong việc bảo vệ bản quyền, tăng nguồn thu từ khai thác dữ liệu người dùng. Há»™i sẽ bắt tay hợp tác vá»›i những doanh nghiệp có nền tảng công nghệ lá»›n để há»— trợ cho các cÆ¡ quan báo chí nhỏ không đủ tiềm lá»±c cÆ¡ sở hạ tầng thá»±c hiện chuyển đổi số; xây dá»±ng hệ thống dữ liệu dùng chung thống nhất cho các cÆ¡ quan báo chí, từ nay đến cuối năm 2023 sẽ có ít nhất 30 cÆ¡ quan báo chí sá»­ dụng hệ thống này.

Bà Đặng Thị PhÆ°Æ¡ng Thảo, Phó cục trưởng Cục Báo chí (Bá»™ Thông tin và Truyền thông) cÅ©ng khẳng định: Các Ä‘á»™ng thái bảo vệ bản quyền cho các cÆ¡ quan báo chí không bao giờ là muá»™n. Cục Báo chí Ä‘ang tiếp tục tham mÆ°u cho Bá»™ Thông tin và Truyền thông sá»­a đổi luật Báo chí, trong Ä‘ó có hoạt Ä‘á»™ng báo chí trên không gian mạng. "Chúng tôi sẽ tiếp tục tham mÆ°u về vấn đề bản quyền, cÆ¡ sở pháp lý, xây dá»±ng quy trình đấu tranh vi phạm về bản quyền trên không gian mạng; đồng thời sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, các giải pháp công nghệ để phối hợp cùng các cÆ¡ quan báo chí Ä‘o quét các ná»™i dung vi phạm. Tất cả các cÆ¡ quan báo chí vi phạm bản quyền khi phản ánh về Cục Báo chí, chúng tôi sẽ xá»­ lý theo quy định", bà Đặng Thị PhÆ°Æ¡ng Thảo nói.

Cùng vá»›i sá»± há»— trợ của các cÆ¡ quan quản lý Nhà nÆ°á»›c, sá»± quyết tâm, chung tay của các cÆ¡ quan báo chí, chắc chắn việc bảo vệ quyền báo chí trên không gian mạng sẽ có kết quả tích cá»±c trong thời gian tá»›i.