Chở gần kín thùng xe bán tải sách truyện tá»›i nÆ¡i quyên góp, chị bạn tôi đầy tâm trạng: “Cứ tâm niệm “Yêu con sách chất đầy nhà - Ghét con Ä‘i chợ mua quà cho con" - thế mà không phải”.

Bạn tôi vốn là người mê sách, ham đọc sách, từ nhỏ. Má»—i lần chuyển nhà, xây nhà…, chị luôn dành hẳn má»™t phòng để làm thÆ° viện tại gia. Từ khi có con, má»—i tuần, chị đều bổ sung thêm 1-2 cuốn sách vá»›i lời đề tặng âu yếm cho 2 con nhỏ của mình. Cháu đầu, ham đọc sách nhÆ° mẹ, quan sát tốt, thông minh và học giỏi, Ä‘ã du học và xác định lập nghiệp ở nÆ°á»›c ngoài. Cháu sau cÅ©ng học hành không kém, nhÆ°ng… hầu nhÆ° không đụng vào cuốn sách nào, ngoài sách giáo khoa Ä‘ang học ở trường phổ thông. Nhìn kho sách (chắc phải tá»›i cả vạn cuốn) vá»›i những dòng chữ đề tặng nắn nót bị bụi phủ lâu ngày, chị quyết định không giữ trong nhà nữa.

“Tôi tiếc những bài học làm người, những câu chuyện nâng đỡ tâm hồn, những kỹ năng sống, những kiến thức muôn mặt… của tủ sách gia Ä‘ình. NhÆ°ng giờ trong nhà Ä‘ã hầu nhÆ° không có ai đọc sách nữa. Vợ chồng tôi mắt càng ngày càng kém, giảm đọc Ä‘ã Ä‘ành. Con, rồi cháu, cả năm không thấy cầm tá»›i quyển sách giấy”.

Tình cảnh “cả năm không cầm tá»›i quyển sách”, có vẻ nhÆ° không xa lạ trong xã há»™i bận rá»™n và sá»± phủ sóng của công nghệ ngày nay. Dù các ấn phẩm được in ấn công phu, giấy tốt, minh họa đẹp…, nhÆ°ng đọc sách dần không còn là thói quen; việc khám phá các chân trời tri thức từ sách báo không còn là khát khao cháy bỏng trong nhiều người. Số người yêu sách, thích đọc sách, gắn bó vá»›i sách vẫn còn, nhÆ°ng dường nhÆ° cÅ©ng Ä‘ang thu hẹp lại. Đáng lo nhất là thế hệ kế tiếp, số trẻ em, học sinh ham đọc sách Ä‘ang ngày càng ít dần Ä‘i.

Theo má»™t nghiên cứu đăng trên tạp chí ThÆ° viện Việt Nam năm 2013, “xu hÆ°á»›ng lười đọc sách, ngại đọc sách và sá»± “phai nhạt” thói quen đọc sách của công chúng” là có thật. Gần 10 năm sau, năm 2022, Trung tâm Nghiên cứu Xuất bản và Giáo dục IPER dẫn má»™t khảo sát cho thấy: Việt Nam chỉ có 30% số người đọc sách thường xuyên, 26% không đọc sách và 44% thỉnh thoảng đọc sách. Đồng thời, thời gian dành cho đọc sách của người Việt Nam khoảng má»™t giờ, thuá»™c nhóm thấp nhất trên thế giá»›i. Còn theo số liệu khảo sát của Viện nghiên cứu Xã há»™i, Kinh tế và Môi trường về việc sá»­ dụng thời gian rảnh để làm việc gì là chủ yếu, có đến 41,7% số bạn trẻ trả lời là lên mạng, 20% xem phim, 16,7% nghe nhạc và chỉ có 15% trả lời là đọc sách. Trong má»™t khảo sát đối vá»›i sinh viên TP Hồ Chí Minh, có tá»›i 25,15% người được khảo sát cho rằng việc đọc sách là “bình thường, có hay không cÅ©ng được”. Theo thống kê, người Việt đọc trung bình 0,8 cuốn sách/người/năm (tức là chÆ°a được 1 cuốn sách). Tỉ lệ sách bình quân đầu người tại các thÆ° viện công cá»™ng là 0,38 cuốn. Ông Nguyá»…n Quang Thạch - người khởi xÆ°á»›ng dá»± án “Sách hóa nông thôn” cho biết về má»™t cuá»™c khảo sát cá nhân khác: Khảo sát 530 phiếu phỏng vấn, trong Ä‘ó 253 phiếu dành cho nông dân thì câu trả lời về số lượng sách đọc là 0. Vá»›i trẻ em, số liệu chênh lệch đọc vá»›i thị trấn đến mức tệ hại. Ở các trường vùng thuần nông, các em đọc 0,2- 0,8 cuốn/năm (ngoài SGK), ở thị trấn, con số này là 5 cuốn/năm”.

Trẻ em thích thú vá»›i những cuốn sách tại Há»™i sách trong khuôn khổ Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 2 năm 2023.

Không có hứng thú đọc sách, lười đọc sách văn học, thiên hÆ°á»›ng đọc sách mỏng hÆ¡n, “đọc lÆ°á»›t” hÆ¡n, đọc theo “trend”, dành nhiều thời gian cho mạng xã há»™i…, là hiện thá»±c khiến những người “yêu sách” trăn trở nhiều năm nay. Bởi lẽ, sách là sản phẩm văn hóa tinh thần, là kho tàng tri thức quan trọng, là người thầy vÄ© đại thắp sáng trong mỗi chúng ta nguồn tri thức vô tận, dạy cho con người cách sống, cách làm người, hÆ°á»›ng tá»›i những giá trị nhân văn cao cả. Đọc sách là má»™t trong những phÆ°Æ¡ng cách để hoàn thiện nhân cách con người, để tiến bá»™ trong cuá»™c sống cá nhân và Ä‘óng góp vào sá»± phát triển chung của xã há»™i. Thế nhÆ°ng, khi thói quen đọc sách và văn hóa đọc dần mai má»™t, lại bị các sản phẩm văn hóa vô bổ, Ä‘á»™c hại vây bủa, con người sẽ rÆ¡i vào tình trạng hụt hẫng về kiến thức, cùn mòn về ngôn ngữ, trÆ¡ cứng, vô cảm về tâm hồn, dá»… bị những thói xấu, những nhận thức lệch lạc xâm chiếm.

Đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra các nguyên nhân dẫn tá»›i tình trạng “lười đọc sách” trong xã há»™i, đặc biệt trong giá»›i trẻ. Ở phía gia Ä‘ình, Ä‘ó là việc chÆ°a chú ý tá»›i rèn rÅ©a thói quen đọc sách ngay từ nhỏ cho con em. Về phía nhà trường, thời gian học trên lá»›p (và phụ đạo) quá nhiều, khiến trẻ không còn thời gian tá»± học, tá»± tìm tòi, khám phá thế giá»›i qua thá»±c tế và sách báo. Về phía người viết, dường nhÆ° chÆ°a thá»±c sá»± “hiểu” được thị hiếu lành mạnh của người đọc, nhất là bạn đọc trẻ để sáng tạo, đổi má»›i đủ thu hút Ä‘á»™c giả. Nhiều nhà xuất bản làm tốt công tác tiếp thị, nhÆ°ng Ä‘a số vẫn chỉ hÆ°á»›ng tá»›i các ấn phẩm dá»… phát hành, không mặn mà vá»›i các tác phẩm “kén” người đọc. Không gian, môi trường cho gây dá»±ng và phát huy văn hóa đọc chÆ°a đủ, người đọc chÆ°a thể dá»… dàng có má»™t địa Ä‘iểm đọc, tìm hiểu sách; hoạt Ä‘á»™ng truyền bá sách qua các kênh truyền thông còn chÆ°a thá»±c sá»± hiệu quả; công tác phát hành chÆ°a vÆ°Æ¡n được tá»›i những vùng khó khăn Ä‘ang “khát” sách…

Những nguyên nhân Ä‘ó tồn tại trong thời Ä‘iểm công nghệ nghe nhìn phát triển, con người có nhiều lá»±a chọn hấp dẫn cho hoạt Ä‘á»™ng giải trí, cá»™ng vá»›i thời gian ngày càng bó hẹp… Ä‘ã và Ä‘ang khiến văn hóa đọc rÆ¡i vào thế báo Ä‘á»™ng.

Rất nhiều giải pháp nhằm chấn hÆ°ng văn hóa đọc Ä‘ã được Ä‘Æ°a ra, dành cho các vị phụ huynh, các thầy cô giáo, các tác giả, nhà xuất bản, nhà quản lý văn hóa…. Không ít cá nhân, tổ chức thiện nguyện chủ Ä‘á»™ng Ä‘óng góp công sức, tiền của, trí tuệ… để xây dá»±ng, duy trì các tủ sách trong nhà trường, khu vá»±c nông thôn, vùng sâu vùng xa. Tuy nhiên, đến nay, thói quen đọc, văn hóa đọc vẫn chÆ°a thá»±c sá»± được hình thành trong các gia Ä‘ình, nhà trường (và xã há»™i) khi mà thời gian dành cho sách (tá»± đọc, tá»± học) gần nhÆ° không có nhiều trong Ä‘iều kiện chÆ°Æ¡ng trình, sách giáo khoa vẫn còn “nặng tải”. Các hình thức đọc má»›i, phÆ°Æ¡ng thức tiếp nhận phù hợp hÆ¡n trong thời đại số cÅ©ng Ä‘ã được các tác giả và nhà sách lÆ°u tâm, song vẫn chÆ°a là Ä‘iều kiện cần để “nhóm” lên “ngọn lá»­a” Ä‘am mê đọc. Không gian đọc sách tại nhiều nÆ¡i Ä‘ã được cải thiện, nhiều sáng kiến, mô hình “Ä‘Æ°a sách tá»›i người đọc” Ä‘ã được áp dụng, song số người đọc (nhất là người đọc trẻ) gắn bó chÆ°a được lâu dài. Các hoạt Ä‘á»™ng quảng bá sách dÆ°á»›i nhiều hình thức nhÆ° ngày há»™i sách, thi sáng tác, thi kể chuyện sách, thậm chí kết hợp tặng những quà tặng có giá trị.., nhÆ°ng cÅ©ng vẫn chỉ là duy trì trong cá»™ng đồng những người yêu sách, chứ chÆ°a thá»±c sá»± là cú huých tạo nên má»™t “làn sóng” văn hóa đọc, nhÆ° “làn sóng” của “Đào, Phở, Piano” đối vá»›i phim tài liệu Việt gần Ä‘ây. Má»™t phÆ°Æ¡ng thức “khuyến đọc” hiệu quả, nhằm xây dá»±ng má»™t “xã há»™i đọc sách” vẫn là chiếc kim nÆ¡i Ä‘áy biển, tìm hoài chÆ°a thấy.

10 năm trÆ°á»›c, nhận thấy tầm quan trọng của văn hóa đọc, ngày 24/2/2014, Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ Ä‘ã ký Quyết định số 284/QĐ-TTg lấy ngày 21/4 hàng năm là ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam, nhằm khuyến khích và phát triển phong trào đọc sách trong cá»™ng đồng, nâng cao nhận thức của nhân dân về ý nghÄ©a to lá»›n và tầm quan trọng của việc đọc sách đối vá»›i việc trau dồi kiến thức, kỹ năng và phát triển tÆ° duy, giáo dục và rèn luyện nhân cách con người. Ngày 21/4 còn có ý nghÄ©a sâu sắc bởi là thời Ä‘iểm ra mắt cuốn sách đầu tiên của Việt Nam là cuốn “Đường Kách mệnh” của Chủ tịch Hồ Chí Minh - tác phẩm đầu tiên bằng tiếng Việt được in bởi những người thợ in Việt Nam. Bên cạnh Ä‘ó, tháng 4 còn là thời Ä‘iểm diá»…n ra Ngày sách và Bản quyền Thế giá»›i (23/4), nhằm tôn vinh văn hóa đọc, khuyến khích mọi người dân thế giá»›i khám phá niềm yêu thích đọc sách.

Từ Ä‘ó đến nay, ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam trở thành sá»± kiện văn hóa nổi bật đối vá»›i những người yêu sách và cả cá»™ng đồng. Tuy nhiên, đối vá»›i những người yêu sách, những người trăn trở vá»›i văn hóa đọc, Ä‘iều mong mỏi lá»›n nhất vẫn không dừng lại ở những ngày ká»· niệm. Điều cần nhất hiện nay là má»™t cuá»™c “tổng Ä‘iều tra văn hóa đọc” để Ä‘ánh giá Ä‘úng thá»±c trạng đọc sách trong xã há»™i; phân tích những nguyên nhân cÆ¡ bản, mấu chốt khiến văn hóa đọc phát triển chÆ°a tÆ°Æ¡ng xứng vá»›i tầm quan trọng của nó; từ Ä‘ó có chiến lược Ä‘úng đắn, hiệu quả, thá»±c chất, có những “cú huých” đủ mạnh, để phát triển văn hóa đọc má»™t cách toàn diện, từ trong má»—i gia Ä‘ình, tá»›i nhà trường và xã há»™i, hình thành nên má»™t “xã há»™i đọc sách” nhÆ° từng xây dá»±ng “xã há»™i học tập” trong cá»™ng đồng.