Tôi từng kể nhiều lần trong các bài trả lời phỏng vấn, là hồi sinh viên tôi viết báo trÆ°á»›c hết vì “Äƒn báo chí, ngủ báo chí và nằm mÆ¡ cÅ©ng báo chí”; vì nữa là… tiền ăn cÆ¡m bụi. Mà bấy giờ tôi làm phóng sá»± đều đều cho hai tờ: là Lao Ä‘á»™ng và Văn nghệ Trẻ. Vô tình hay hữu ý, phóng sá»± rất “văn” của hai tờ báo bấy giờ Ä‘ang hoàng kim đều có giá bằng Ä‘úng 1 chỉ vàng. Chao ôi, tỉnh mỉnh cả cái đời sinh viên nghèo Ä‘i thuê nhà trọ xung quanh toàn cave vá»›i con nghiện (thời ấy nó thế) mà lÄ©nh nhuận bút má»™t chỉ vàng má»—i lần. Thế rồi, sau này, tôi may mắn được Giải Nhất, Giải Nhì và cả mấy cái Giải ba, giải khuyến khích các cuá»™c thi phóng sá»± của Lao Động.

Có tí giải, thì tôi má»›i hÆ¡i tá»± tin má»™t tí, để “tấn công” vào gặp Ban biên tậpLao Động. Mục Ä‘ích là để nhòm thấy các đại nhà báo lừng danh mà mình ngày nào cÅ©ng đọc trên báo, “văn kỳ thanh bất kiến kỳ hình”. Hẳn rồi, ông Lý Sinh Sá»± (Hà Văn, Trần Đức Chính, Trần Chinh Đức) là người tôi tò mò nhất.

Nếu tính từ năm 1994, đến nay Ä‘ã cả 3 thập kỉ “vèo trông lá rụng đầy sân” rồi chứ còn gì nữa. Nên, quả thật tôi không nhá»› mình Ä‘ã gặp ông Lý Sinh Sá»± - Trần Đức Chính lần đầu ra sao. Chỉ nhá»› mãi cái lần chú Ä‘ã quý “thằng bé con” Đỗ Doãn Hoàng lắm rồi, lúc nào tôi lỏn lẻn bÆ°á»›c vào phòng “Phó Tổng Biên tập”, ông cÅ©ng nheo nheo mắt, cười rất tÆ°Æ¡i và hóm. Kính lão gọng hÆ¡i to và mắt hÆ¡i tròn, viền kính chắc là bằng nhá»±a sẫm màu - cái gì ở chú cÅ©ng toát lên cái sá»± gá»™i Ä‘i của “nÆ°á»›c thời gian” - rất là cổ kính. Má»—i lúc chuyện hăng, hay xúc Ä‘á»™ng, hay mải suy tÆ°, chú hay lôi kính ra lau. Rồi lại hóm hỉnh, cái cười “tinh quái và thÆ¡ ngây”, chú toàn gọi tôi là thằng này, thằng bé này, chú bảo mày thế này nhé.

“Cháu viết về thân phận con cháu các vị mõ làng chú ạ. Tít là “Mõ làng liệt truyện” luôn, cho nó giống Đông chu liệt quốc (cười). Quê cháu, tính từ năm 1953 Ä‘i, trÆ°á»›c giải phóng Điện Biên là vẫn có mõ, con cháu họ sinh ra giờ vài người vẫn sống ở làng. Họ bị kì thị kinh khủng, hầu hết bỏ xứ mà Ä‘i, mõ và hủi ngày xÆ°a bị “sợ” nhất, giờ hủi chữa tốt, má»—i cái kì thị “con nhà mõ” trong não người ta là nó cay nghiệt quá, chÆ°a chữa được…”. Tôi thống thiết trình bày. Chú Lý Sinh Sá»± nghe, cười tủm tỉm, hỏi thêm vài chi tiết. Thấy hay hay rồi. Má»›i lau kính, “mày phải viết thế này, phải hiểu là: hồi ấy, mõ họ có vai trò quan trọng lắm, loa loa loa loa, chiềng làng chiềng chạ, thượng hạ tây Ä‘ông, con gái phú ông...Họ gõ, họ rao, họ Ä‘Æ°a tin sốt rẻo bằng cái giọng hay ho và nhiều thứ hay ho đấy chứ. Họ là manh nha của nghề báo chúng ta từ thời Ä‘ó đấy chứ - họ Ä‘Æ°a tin cả ná»™i dung hay và hình thức cÅ©ng đẹp và bắt mắt”. Tôi cười phá, Ä‘úng rồi chú ạ. Con nhà mõ bao giờ cÅ©ng xinh đẹp, và luôn là chá»— của quan lại nÆ¡i thôn ổ “Ä‘i lại, lòng thòng dây Ä‘iện”, dù miệng vẫn chá»­i con mõ nọ kia, y nhÆ° trong các vở chèo tuồng cổ ta vẫn hay xem. Đẹp ná»™i dung và đẹp hình thức chú ạ.

Nhà báo LÆ°u Quang Định và nhà báo Đỗ Doãn Hoàng cùng cô Mai - vợ nhà báo Trần Đức Chính bàn thảo, trao đổi về việc thá»±c hiện cuốn sách "Nói hay đừng", dá»± kiến sẽ ra mắt vào ngày 18.6.2024 tá»›i Ä‘ây. Cuốn sách là sá»± tri ân, trân trọng của những đồng nghiệp dành cho nhà báo Trần Đức Chính.

Lần khác, tôi Ä‘i viết về xóm Cây Chay, má»™t khu vá»±c phải vượt qua sông Tích (của tỉnh Hà Tây cÅ©) má»›i tá»›i được, lúc Ä‘ó, vẫn không Ä‘iện đường trường trạm, ông Chính bảo, Cây Chay Ä‘ó, cứ vậy thì bao giờ má»›i Ä‘Æ¡m trái được nhỉ? Tôi viết phóng sá»± luôn: “Cây Chay bao giờ Ä‘Æ¡m trái?”; và da diết kiến nghị, lấp đầy những lá»— hổng để làm sao giá»›i trẻ ở Ä‘ó vÆ°Æ¡n lên.

Lần khác, tôi Ä‘i bá»™ cả tuần, rồi Ä‘i xe lai (xe ôm) dọc các huyện Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Quế Phong của tỉnh Nghệ An, sang tít Nậm Nhoóng, Tri Lá»…, rồi tá»›i nÆ°á»›c bạn Lào. Đi vá»›i công an (lúc Ä‘ó tôi làm báo ngành công an). Xe lai có cáng để khiêng xe qua suối lÅ© cuồn cuá»™n, xe nhảy trên Ä‘á, ngập lút cả hai bánh trong bùn, bò qua mép vá»±c, người ngồi căng ra, gồng lên nhÆ° khỉ Ä‘u cây, còn người lái thì gồng nhiều đến mức hai bàn tay chai thành cục to nhÆ° quả trứng. Nhiều bản làng thành ổ mại dâm cho các trùm buôn ma tuý, công an ập vào các hang núi lá»›n, thấy các bao tải dấp dính nhá»±a Ä‘en, toàn thuốc phiện vận chuyển từ Lào sang. Giữa Ä‘iểm nóng ma tuý này; các anh xe lai thi thoảng lại ngồi trÆ°á»›c ngọn Ä‘èn dầu ở bản vắng, cắt từng lát cái cục u vÆ°á»›ng víu ở hai bàn tay ra đốt…thÆ¡m lừng, khét lẹt. Tôi báo cáo đề tài vá»›i cụ Lý. Cụ Ä‘á»™ng viên và tôi viết “Binh pháp xe lai”. Gần 20 năm rồi, tôi vá»›i các gã xe lai Ä‘ó vẫn chÆ¡i vá»›i nhau, phóng sá»± Ä‘ó sau này được giải của Lao Động.

Rồi cho đến khi đọc các bài lý luận của nhà báo Trần Đức Chính (lúc ông là Phó Tổng Biên tập Báo Lao Ä‘á»™ng và thêm vài chức vụ trong Há»™i Nhà báo Việt Nam) tôi má»›i hiểu, ông Chính từng đạp xe đạp vào chiến trường ác liệt Quảng Bình, Quảng Trị, chứng kiến chết chóc kinh hoàng của chiến tranh. Ông cÅ©ng là giảng viên báo chí, là người viết lý luận về báo chí trác tuyệt. Cách ông nói chuyện hài hÆ°á»›c và gợi mở, cách ông cật vấn đề tài của cậu bé nhÆ° tôi khi ấy, cÅ©ng là cách phản biện của ban biên tập tá»›i tác giả (cá»™ng tác viên) để lùa câu chuyện (phóng sá»±) của họ Ä‘i trúng vấn đề nhất.

Năm 2004, tôi từ Báo An ninh Thế giá»›i về Báo Lao Động, được giao ngay mảng Phóng sá»±, biên tập từng chữ, Ä‘êm lại hì hụi xem bông, xem bản can các thứ cho đến khi ngá»­i báo thÆ¡m mùi má»±c má»›i ra lò. Nhiều phần việc chÆ°a làm bao giờ. Lại bị các “bề trên” mắng, tôi chẳng sợ mà cÅ©ng chẳng chán, làm cái gì mình thích thì vất vả cÅ©ng thấy vui. Lụi cụi làm Ä‘êm hôm, bá»—ng thấy Phó Tổng Lý Sinh Sá»± tá»›i, ông bảo Tổng Biên tập: “Ối trời Æ¡i, cái thằng thổ phỉ này, chá»— của nó là ở trên rừng, ở ngoài muôn dặm xa kia kìa. Ông nhốt hổ vào chuồng thế này thì nó chịu thế nào được. Mà nó không làm được cái này Ä‘âu. Ông làm thế này mất toi má»™t cây viết hÆ¡i bị tốt mà lại có thêm má»™t ông biên tập tồi”. Thế là tôi thoát “quản lý phóng sá»±”, tung hoành ra Bắc vào Nam, Ä‘i hết trong nÆ°á»›c, Ä‘i tứ phÆ°Æ¡ng trên thế giá»›i. Riêng vụ này tôi tri ân cụ Lý suốt đời.

Dường nhÆ° chuyện gì vào “tay” ông Lý cÅ©ng Sinh ra Sá»±. Cụ lá»›n tuổi, lại là sếp, nên cụ giữ mục mà nhân viên nữ phụ trách chÆ°a thấy cụ ná»™p là không dám Ä‘òi. Cứ nói ý nhị, cụ bảo: mục của tá»› là mục “Nứng hay Đòi” (Nói hay Đừng, nói lái nó thành thế). Ngày nào họ cÅ©ng Ä‘òi, vì má»—i ngày má»™t bài thì mệt quá. Tôi nghÄ© Ä‘Æ¡n giản, ngày Ä‘au ốm, ngày Ä‘i ăn cá»—, ngày say rượu hoặc ngày ngủ quên rồi tụt cảm hứng… thì làm thế nào. Nghe đồn, cụ Ä‘i nÆ°á»›c ngoài, vẫn tính được mấy ngày tá»›i thì làng dÆ° luận có gì HOT, cụ Ä‘ón đầu viết “Nói hay Đừng” trÆ°á»›c, vẫn hay, vẫn hóm và vô cùng trúng phoóc thời sá»±.

Tôi gọi ông là thầy, giờ làm việc cùng Ban ở Toà soạn vá»›i con gái ông, thi thoảng vẫn của ít lòng nhiều dúi mấy đồng bảo Ä‘em về biếu bố Chính ăn quà nhé, nhé! Dù chÆ°a được học ông ngày nào trên bục giảng. Ông cÅ©ng chỉ vá»— vai tôi vài lần, chứ cÅ©ng chÆ°a dám trà dÆ° tá»­u hậu cùng chú lần nào cho ra trò, vì tuổi tác chênh lệch, vì sếp trong toà soạn bận trăm công nghìn việc. Thôi thì cứ kính nhi viá»…n chi. NhÆ°ng, quả thật, há»… ông biên tập và hÆ°á»›ng dẫn tôi phóng sá»± nào, là mọi thứ nó mở ra cho bài cụ thể ấy; rồi nó còn giữ vai trò “kim chỉ nam” trong vô số phóng sá»± sau Ä‘ó nữa. Tôi in sách, hai lần được ông viết lời tá»±a đầu sách, sÆ°á»›ng! SÆ°á»›ng nhất là những bài đăng trên mục Phóng sá»± Báo Lao Ä‘á»™ng hồi Ä‘ó mà có vài chữ “bình luận” đăng kèm nhÆ° má»™t cái lời dẫn, cái box trÆ°á»›c khi vào bài. Cụ Lý viết cao tay, viết nhÆ° người ta vẽ tranh thuá»· mặc, nhÆ° võ sÆ° Ä‘iểm huyệt - tác giả phóng sá»± bị “bắt bài” và Ä‘á»™c giả bị dẫn dụ má»™t cách rất lý thú.

Đến lúc tôi và anh Huỳnh DÅ©ng Nhân in chung má»™t cuốn sách tên là: “Từ hầm lò Mông DÆ°Æ¡ng tá»›i nóc nhà thế giá»›i Tây Tạng”, tôi tung ra các câu chuyện Ä‘i tứ xứ khắp nhân gian, nhìn từ nóc nhà Tây Tạng xa xôi nhìn xuống, anh Nhân thì vẫn là cây phóng sá»± danh tiếng của cả Việt Nam trong suốt thời gian dài. Thời sinh viên, tôi gối đầu sách của anh Huỳnh DÅ©ng Nhân. Giờ cụ Lý Trần Đức Chính viết lời giá»›i thiệu cho cuốn sách, đọc mà thấy ông chú bận nhÆ° thế, vẫn theo sát từng bÆ°á»›c chân của thằng cháu Hoàng. Cái tình của người cầm bút nhÆ° vậy thật quý vô cùng. Tôi có quen thân vá»›i hai con sói phóng sá»± của Việt Nam, là Huỳnh DÅ©ng Nhân và Đỗ Doãn Hoàng; hai gã đều tầm thÆ°á»›c (thâm thấp) nhÆ° nhau và đều có Ä‘am mê xê dịch, có máu lãng tá»­ rồi yêu văn chÆ°Æ¡ng (và thích đủ thứ) nhÆ° nhau. Giọng ông cứ tÆ°ng tá»­ng nhÆ°ng ấm áp vô cùng.

Xin trích: “Huỳnh DÅ©ng Nhân Ä‘i trÆ°á»›c vá»›i hai lần xuyên Việt nát má»™t con xe máy (Ä‘i mượn), chÆ°a kể rẽ ngang rẽ dọc trăm miền. Đỗ Doãn Hoàng cÅ©ng kinh, 10 năm Ä‘i hết sạch nÆ°á»›c Việt Nam. Hai ông Ä‘i nhiều viết lắm, sách in hằng gang tay trong tủ sách của tôi, các khoa báo chí có môn giảng phóng sá»± của hai ông; và cả hai ông từ nhiều năm nay đều lên bục giảng cho các sinh viên, nhà báo trẻ, già về phóng sá»± (…). Lần này rủ in chung cuốn sách ấy, Ä‘úng là trận thÆ° hùng “song kiếm hợp bích”. “Đọc xong (cuốn sách) có thể nhiều bạn đọc sẽ buồn, căm giận cÅ©ng có; nhÆ°ng hÆ¡n cả là ta Ä‘ã củng cố được niềm tin vào cuá»™c đời, vào con người, dù thế nào Ä‘i chăng nữa…Và biết Ä‘âu (đọc xong), nhiều nhà báo trẻ sẽ bá»—ng dÆ°ng, muốn Ä‘i và viết!”. (Lời tá»±a của nhà báo Trần Đức Chính cho cuốn sách Ä‘ã dẫn).

Người ta bảo, ở đời, có những người ta chỉ gặp thoáng qua, nhÆ°ng họ ảnh hưởng đến ta nhiều gấp nghìn lần ta tưởng. Vá»›i tôi, nhà báo Trần Đức Chính là má»™t người thầy “kính nhi viá»…n chi” mà lại chi phối con đường của tôi quá nhiều nhÆ° thế. Ông ngồi cười hóm, nói hóm, xÆ°ng chú mày, chú em, thằng cháu, thằng thổ phỉ, rồi cao tay ấn Ä‘iểm huyệt cho những cây bút Ä‘àn em, Ä‘àn cháu dần tiến bá»™. Má»—i lần gặp, chỉ má»™t câu nói, má»™t cái vá»— vai, tôi hiểu, từ lần gặp trÆ°á»›c đến lần gặp này, và bao năm qua, ông vẫn Æ°u ái đến tôi, má»™t cậu bé quê mùa vác ba lô đến xin diện kiến và trình bày các đề tài phóng sá»±. Tôi biết, có lúc, mình Ä‘ã quá thÆ¡ ngây và hoang tưởng, nhÆ°ng ông Lý vẫn cười hóm, bao dung và tiếp tục Ä‘iểm huyệt truyền võ công.

Tôi tin, vá»›i nhiều người, chú Chính cÅ©ng đối xá»­ hóm hỉnh và thắm tình nhÆ° vậy.