Trụ sở BBC. (Ảnh: SCMP)

Nhiều sáng kiến ra đời

Thời gian qua, báo chí thế giá»›i chứng kiến thá»±c trạng các tòa soạn cắt giảm quy mô khi doanh thu và lượng phát hành tiếp tục giảm, dẫn đến việc sa thải nhân viên, cắt giảm lÆ°Æ¡ng phóng viên. Nghề báo trở thành má»™t trong những nghề chịu nhiều rủi ro và Ä‘ãi ngá»™ thấp hiện nay. Trong thập ká»· qua, số lượng công việc báo chí được trả lÆ°Æ¡ng ở Mỹ Ä‘ã bị cắt giảm hÆ¡n má»™t phần ba. Tình trạng này đều diá»…n ra ở các mức Ä‘á»™ khác nhau tại nhiều quốc gia trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn.

Vào cuối tháng 7 vừa qua, Đài BBC thông báo sẽ cắt giảm 500 việc làm vào tháng 3/2026, sau khi Ä‘ã cắt giảm 10% biên chế trong 5 năm qua, tÆ°Æ¡ng Ä‘Æ°Æ¡ng gần 2.000 việc làm.

Đây là đợt sa thải má»›i nhất khi BBC Ä‘ang phải đối mặt vá»›i áp lá»±c lạm phát, tình trạng thiếu hụt nguồn tài trợ và những thay đổi rá»™ng hÆ¡n trong việc xem các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông. Công ty sẽ xóa bỏ hoặc chuyển giao má»™t số vị trí, cÅ©ng nhÆ° tạo ra những vị trí khác ở "khu vá»±c tăng trưởng".

HÆ¡n lúc nào hết ngành báo chí Ä‘ang đứng trÆ°á»›c những khó khăn chÆ°a từng có. Để tiếp tục tồn tại và phát huy chức năng của mình, các tòa soạn buá»™c phải tìm ra má»™t mô hình phát triển má»›i phù hợp vá»›i môi trường truyền thông số, và có má»™t cÆ¡ cấu nguồn thu má»›i và Ä‘a dạng.

Theo nhà báo Nguyá»…n Thu Hà - Phó Giám đốc Trung tâm sản xuất và phát triển ná»™i dung số, Đài Truyền hình Việt Nam, Ä‘ây không chỉ là vấn đề của riêng ngành báo chí mà còn là vấn đề của toàn xã há»™i, vì báo chí có vai trò nhÆ° má»™t loại hàng hóa công và dịch vụ thiết yếu.

Mặc dù có những đặc Ä‘iểm của hàng hóa công và có thể được coi nhÆ° dịch vụ thiết yếu nhÆ° chăm sóc y tế và giáo dục, song phần lá»›n các cÆ¡ quan báo chí trên thế giá»›i cÅ©ng nhÆ° ở Việt Nam Ä‘ang vận hành dá»±a trên cÆ¡ chế thị trường. Tại Việt Nam, ngay cả Đài Truyền hình Việt Nam VTV cÅ©ng Ä‘ang vận hành theo cÆ¡ chế tá»± chủ toàn bá»™. Rất nhiều cÆ¡ quan báo chí dá»±a vào nguồn thu trá»±c tiếp chủ yếu đến từ bán các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ báo chí và dịch vụ quảng cáo. 

Tuy nhiên trong những năm vừa qua nguồn thu từ quảng cáo của báo chí Ä‘ang bị sụt giảm nghiêm trọng.

Nhà báo Nguyá»…n Thu Hà cho biết, mô hình “Báo chí là hàng hóa công” là má»™t Ä‘ề xuất được nhiều tổ chức và chuyên gia truyền thông ủng há»™, kêu gọi toàn xã há»™i tăng cường há»— trợ cho các cÆ¡ quan báo chí, kêu gọi tăng cường nguồn viện trợ từ các nhà tài trợ cÅ©ng nhÆ° Ä‘óng góp thiện nguyện cho các hoạt Ä‘á»™ng sản xuất tin tức. Tất cả nhằm đảm bảo rằng báo chí có thể tiếp tục hoạt Ä‘á»™ng hiệu quả nhÆ° má»™t dịch vụ công.

Trên thế giá»›i Ä‘ã ra đời rất nhiều các sáng kiến và chÆ°Æ¡ng trình há»— trợ báo chí, để giúp báo chí tồn tại và vượt qua khó khăn. Ví dụ những sáng kiến nhÆ° Journalism Trust (Tin cậy Báo chí), NewsGuard (Gác cổng tin tức) đến Ad for News (Quảng cáo cho Tin tức), để sàng lọc các nguồn cung cấp tin tức báo chí tin cậy cung cấp cho các nhà quảng cáo, qua Ä‘ó nắn dòng quảng cáo hÆ°á»›ng đến há»— trợ cho các cÆ¡ quan báo chí.

Nhà báo Nguyá»…n Thu Hà cho hay, tại Việt Nam, Bá»™ Thông tin và Truyền thông cÅ©ng Ä‘ã đăng tải công khai danh sách ná»™i dung “Ä‘ã được xác thá»±c” trên mạng (White List) sá»­ dụng cho hoạt Ä‘á»™ng quảng cáo. Trong danh sách này bao gồm 301 báo, tạp chí Ä‘iện tá»­.

Nhà báo Nguyá»…n Thu Hà. (Ảnh: VTV)

"Bá»™ cÅ©ng cho biết sẽ sá»›m thành lập Liên minh quảng cáo số nhÆ° má»™t ná»— lá»±c cứu vãn nguồn doanh thu quảng cáo quay lại vá»›i báo chí. Trên thá»±c tế các nhà quảng cáo cÅ©ng muốn liên kết thÆ°Æ¡ng hiệu của họ vá»›i các nguồn thông tin chính xác, chất lượng cao nên Ä‘ây là những sáng kiến khả thi trong việc tăng doanh thu cho báo chí", nhà báo Thu Hà nói.

Các tờ báo và tạp chí quy mô lá»›n cÅ©ng Ä‘ang ná»— lá»±c xoay sở sang các sáng kiến kinh doanh má»›i. Nhiều tờ báo phát triển mạnh dịch vụ tổ chức sá»± kiện, livestream, kinh doanh thÆ°Æ¡ng mại Ä‘iện tá»­, thiết lập các app riêng vá»›i hệ sinh thái dịch vụ Ä‘a dạng. Những dá»± án kinh doanh má»›i này được thiết kế chủ yếu để Ä‘a dạng hóa nguồn thu và tạo ra các nguồn thu nhập má»›i nhằm bù đắp cho doanh thu quảng cáo Ä‘ang sụt giảm. Tuy nhiên, theo bà Hà, những chiến lược này chỉ phù hợp vá»›i các cÆ¡ quan báo chí lá»›n, trong khi các cÆ¡ quan báo chí quy mô nhỏ thì rất khó triển khai Ä‘a dạng hóa nguồn thu theo cách này.

Gần Ä‘ây cÅ©ng Ä‘ã xuất hiện nhiều giải pháp tài trợ cho hoạt Ä‘á»™ng báo chí bền vững vì lợi ích cá»™ng đồng, bao gồm cả mô hình giao nhiệm vụ, Ä‘Æ¡n đặt hàng Ä‘ối vá»›i các cÆ¡ quan báo chí, đến từ các cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c, các tổ chức công, các quỹ phát triển và các tổ chức phi lợi nhuận. Các cÆ¡ quan báo chí Việt Nam cÅ©ng Ä‘ang tích cá»±c đẩy mạnh nguồn thu này vá»›i sá»± há»— trợ của Bá»™ Thông tin và Truyền thông, Bá»™ Tài chính.

Trợ cấp và giảm thuế

Khủng hoảng kinh tế báo chí không chỉ khiến báo chí và các nhà báo lo lắng, mà các chính phủ và các tổ chức xã há»™i cÅ©ng quan ngại không kém, bởi vai trò của thông tin báo chí đối vá»›i sá»± phát triển tiến bá»™ của xã há»™i và má»—i quốc gia là không thể thay thế.

Má»™t số chính phủ Ä‘ã Ä‘Æ°a ra các chính sách trợ cấp trá»±c tiếp cho báo chí. Tại châu Âu, Liên minh Châu Âu Ä‘ã Ä‘Æ°a ra các chÆ°Æ¡ng trình tài trợ lá»›n nhÆ° MEDIA cho hoạt Ä‘á»™ng sản xuất phim và truyền hình. Ở cấp quốc gia, hầu hết các chính phủ đều nhận thức được khủng hoảng mà báo chí Ä‘ang phải đối mặt, và tìm cách trợ cấp cho báo chí để bù đắp phần nào tổn thất doanh thu của các cÆ¡ quan báo chí. Tuy nhiên, mức Ä‘á»™ há»— trợ tài chính của chính phủ cho báo chí có sá»± khác biệt Ä‘áng kể giữa các quốc gia.

Mô hình “Báo chí là hàng hóa công” là má»™t đề xuất được nhiều tổ chức và chuyên gia truyền thông ủng há»™.

Nhìn nhận thá»±c tế này tại Việt Nam, nhà báo Nguyá»…n Thu Hà cho biết, các cÆ¡ quan phụ trách báo chí trong Ä‘ó có Ban Tuyên giáo, Bá»™ Thông tin và Truyền thông, Há»™i Nhà báo phối hợp vá»›i Bá»™ Tài chính Ä‘ang ná»— lá»±c thúc đẩy cÆ¡ chế đặt hàng truyền thông đối vá»›i báo chí.

Ná»™i dung này cÅ©ng được đề xuất Ä‘Æ°a vào Luật Báo chí sá»­a đổi để luật hóa cÆ¡ chế này nhằm tạo nguồn thu ổn định cho báo chí thời gian tá»›i. Theo Thứ trưởng Bá»™ Thông tin & Truyền thông Nguyá»…n Thanh Lâm, mục tiêu trÆ°á»›c mắt năm 2024 là quy trình đặt hàng truyền thông của các cÆ¡ quan tổ chức đối vá»›i báo chí phải được rút gọn, Ä‘Æ¡n giản và khả thi, đồng thời có hÆ°á»›ng dẫn cụ thể để giúp cÆ¡ quan báo chí khÆ¡i thông nguồn doanh thu quan trọng này.

Má»™t giải pháp há»— trợ gián tiếp nhÆ°ng cÅ©ng vô cùng quan trọng đối vá»›i cÆ¡ quan báo chí mà các chính phủ Ä‘ang áp dụng là xem xét giảm thuế cho các cÆ¡ quan báo chí. Tại Mỹ, má»™t đạo luật được đề xuất có tên là Đạo luật bền vững báo chí địa phÆ°Æ¡ng, được Ä‘Æ°a ra tại Quốc há»™i vào năm 2021, cung cấp các khoản Æ°u Ä‘ãi thuế cho các tờ báo địa phÆ°Æ¡ng trong các khoản lÆ°Æ¡ng cho nhà báo. Tại Canada, Chính phủ Liên bang Ä‘ã công bố má»™t chính sách đầy tham vọng vào năm 2018 cung cấp các khoản tín dụng thuế và các Æ°u Ä‘ãi khác để há»— trợ khoảng 600 triệu USD cho hoạt Ä‘á»™ng báo chí trong vòng 5 năm.

Ở Việt Nam, hiện nay các cÆ¡ quan báo in Ä‘ã được nhà nÆ°á»›c Æ°u Ä‘ãi về thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) vá»›i thuế suất là 10%. Tuy nhiên, theo nhà báo Thu Hà, hiện nay nhiều cÆ¡ quan báo chí có hai loại hình báo chí trở lên (báo nói, báo hình, báo in, báo Ä‘iện tá»­). Trong khi Ä‘ó, hoạt Ä‘á»™ng báo chí đều phục vụ nhiệm vụ chính trị, cung cấp thông tin thiết yếu. 

Do Ä‘ó Bá»™ Thông tin và Truyền thông Ä‘ang đề xuất nhà nÆ°á»›c thống nhất áp dụng chính sách Æ°u Ä‘ãi thuế Thu nhập doanh nghiệp cho tất cả các loại hình báo chí, tạo Ä‘iều kiện há»— trợ cho báo chí và thuận lợi cho công tác hạch toán, quản lý thuế.

"Rất nhiều sáng kiến Ä‘ang được triển khai trên khắp thế giá»›i, trong Ä‘ó có những sáng kiến của chính các cÆ¡ quan báo chí và những sáng kiến của các chính phủ, các tổ chức xã há»™i, nhằm há»— trợ sá»± tồn tại và phát triển của báo chí. Khi cÆ¡ chế thị trường thất bại là lúc báo chí cần tỏ rõ vai trò nhÆ° má»™t dịch vụ thiết yếu và hàng hóa công, và nhận lại những quy chế Ä‘ãi ngá»™ và nguồn lá»±c tÆ°Æ¡ng xứng vá»›i vai trò Ä‘ó", nhà báo Nguyá»…n Thu Hà nhận định.

Theo Hoà Giang/Báo NB&CL

https://www.congluan.vn/thuc-trang-cat-giam-nhan-luc-va-cac-sang-kien-cuu-bao-chi-truoc-thach-thuc-kinh-te-nghiem-trong-post306348.html