PGS, TS, nhà văn Nguyá»…n Thanh Tú.

Văn học yêu nÆ°á»›c chống xâm lăng mang giá trị văn hóa cao cả nhất

Phóng viên (PV): Là má»™t nhà nghiên cứu lâu năm về văn học chiến tranh cách mạng, theo ông, giá trị nổi bật của dòng văn học này là gì?

PGS, TS, nhà văn Nguyá»…n Thanh Tú: Văn học thời chống đế quốc Mỹ, trÆ°á»›c Ä‘ó là văn học thời chống thá»±c dân Pháp Ä‘ã miêu tả sinh Ä‘á»™ng mâu thuẫn cÆ¡ bản của thời đại là xung Ä‘á»™t chính nghÄ©a và phi nghÄ©a: “Chúng muốn đốt ta thành tro bụi/ Ta hóa vàng nhân phẩm, lÆ°Æ¡ng tâm/ Chúng muốn ta bán mình ô nhục/ Ta làm sen thÆ¡m ngát giữa đầm” (Tố Hữu, “Việt Nam, máu và hoa”).

Đồng hành vá»›i lịch sá»­, góp phần làm nên lịch sá»­, dòng văn học chiến tranh cách mạng Ä‘ã góp phần làm sáng tỏ thêm nguyên lý về cuá»™c chiến tranh nhân dân toàn dân, toàn diện; chứng minh má»™t công lý của niềm tin, của tình yêu tá»± do, tá»± cường, tá»± quyết sẽ luôn chiến thắng.

CÅ©ng là sá»± khẳng định chân lý lịch sá»­-má»™t dân tá»™c giàu lòng tá»± trọng, yêu chuá»™ng hòa bình thì luôn có má»™t nền văn học yêu nÆ°á»›c chống xâm lăng. Giá trị văn hóa cao nhất của dòng văn học này là Ä‘ã khẳng định các cuá»™c kháng chiến giải phóng dân tá»™c ta thể hiện sâu sắc ở phÆ°Æ¡ng diện bảo vệ con người, bảo vệ lẽ phải, công lý và chính nghÄ©a.

PV: Ông suy nghÄ© nhÆ° thế nào trÆ°á»›c má»™t số ý kiến cho rằng văn học viết về chiến tranh cách mạng chủ yếu là công cụ tuyên truyền má»™t chiều, mang tính chất “cổ Ä‘á»™ng”, “minh họa” nên chỉ có tác dụng nhất thời?

PGS, TS, nhà văn Nguyá»…n Thanh Tú: á»ž ngày hôm nay nhìn về văn học giai Ä‘oạn 1945-1975, ta thấy có hiện tượng này: Vì được đẩy vượt lên quá mức giá»›i hạn thông thường nên các phạm trù tiểu thuyết cÅ©ng bị phá vỡ, vượt khỏi khung khái niệm. Nhân vật trở thành siêu nhân vật, không gian trở thành siêu không gian, rồi siêu kết cấu, siêu ngôn ngữ, siêu giọng Ä‘iệu...

Không còn là kết cấu của tiểu thuyết thông thường mà Ä‘i theo kết cấu, bố cục của các trận Ä‘ánh, các chiến dịch; không còn là ngôn ngữ con người bình thường mà trở thành ngôn ngữ của lÆ°Æ¡ng tri, của trách nhiệm, của lý tưởng, chính nghÄ©a; không còn là giọng Ä‘iệu cá nhân Ä‘Æ¡n lẻ mà là giọng Ä‘iệu của thời đại... Theo chúng tôi, Ä‘ây cÅ©ng là lẽ tá»± nhiên.

Chiến tranh là hiện tượng bất thường. Cuá»™c chiến tranh vệ quốc của chúng ta phải chống lại và Ä‘ánh thắng các siêu cường đế quốc (Pháp và Mỹ). Nền văn học cách mạng Ä‘ã cố gắng miêu tả, phản ánh cuá»™c chiến vÄ© đại ấy. Phải khẳng định giá trị và ghi công vào trang vàng lịch sá»­ nÆ°á»›c nhà nền văn học nhân đạo này, mà trong Ä‘ó tiểu thuyết Ä‘óng vai trò chủ lá»±c.

DÄ© nhiên sản sinh ra trong thời kỳ đặc biệt mà nó mang những đặc Ä‘iểm riêng, vì phục vụ nhiệm vụ chính trị lá»›n nhất là giải phóng dân tá»™c nên cần phải cổ vÅ©, hiệu triệu nên có má»™t số tác phẩm văn học có lúc còn chạy theo và coi trọng sá»± kiện, Ä‘ó là lý do khiến vấn đề con người chÆ°a được Ä‘i sâu khai thác ở nhiều khía cạnh. Đây là má»™t đặc trÆ°ng của văn học Việt Nam giai Ä‘oạn 1945-1975, chứ không nên coi Ä‘ây là má»™t hạn chế (nếu có thì hạn chế này thuá»™c về lịch sá»­). Do Ä‘ó, càng không nên phủ nhận nó.

Cắt đứt vá»›i quá khứ không chỉ là “vô minh” mà còn là “vô nhân”

PV: Äáng nói là có người còn mượn văn chÆ°Æ¡ng nhằm kêu gọi “khép lại quá khứ, hòa giải dân tá»™c” mà thá»±c chất là nhằm xóa nhòa ranh giá»›i công-tá»™i, tính chính nghÄ©a-phi nghÄ©a của cuá»™c kháng chiến chống Mỹ, cứu nÆ°á»›c? Nhận định của ông về thái cá»±c này?

PGS, TS, nhà văn Nguyá»…n Thanh Tú: Xét đến cùng, chức năng cao nhất của văn học là nhân đạo hóa con người. Không ai muốn chiến tranh. Ai cÅ©ng muốn hòa bình, yêu thÆ°Æ¡ng, phát triển. Dân tá»™c nào cÅ©ng phải lấy truyền thống lịch sá»­ làm Ä‘iểm tá»±a để phát triển, làm nền tảng để cất cánh bay. Cắt đứt vá»›i quá khứ không chỉ là “vô minh” mà còn là “vô nhân”. Chữa lành vết thÆ°Æ¡ng chiến tranh, làm cầu nối yêu thÆ°Æ¡ng là phá bỏ định kiến... là sứ mệnh của văn học hôm nay.

Văn học còn có chức năng làm sống lại lịch sá»­. Đóng vai trò là nền tảng tinh thần của xã há»™i, ở bất cứ thời nào, quốc gia nào, văn hóa (trong Ä‘ó văn học là thành tố cÆ¡ bản) cÅ©ng là nguồn lá»±c của sá»± phát triển. Các cuá»™c kháng chiến vÄ© đại của dân tá»™c Ä‘ã trở thành di sản tinh thần vô giá, là sức mạnh ná»™i sinh, lấy Ä‘ó làm Ä‘iểm tá»±a để con cháu Lạc Hồng hôm nay Ä‘Æ°a đất nÆ°á»›c vÆ°Æ¡n mình vững bÆ°á»›c vào ká»· nguyên má»›i.

Con người yêu nÆ°á»›c có văn hóa trÆ°á»›c hết là con người không được quên Ä‘i quá khứ của dân tá»™c mình. Má»™t quá khứ cá»±c kỳ cao cả, đẹp đẽ, hào hùng nhÆ° thời “cả nÆ°á»›c lên đường” phải luôn được làm sống lại trong má»—i con tim người Việt hôm nay. Văn học hôm qua Ä‘ã góp phần làm tốt nhiệm vụ Ä‘ó. Cả dân tá»™c phải đổ máu để giành lại Ä‘á»™c lập, tá»± do. Có bà mẹ hy sinh cả chín, mười người con cho sá»± nghiệp cứu nÆ°á»›c. Kẻ thù đổ xuống dải đất thân yêu này hàng triệu tấn bom đạn, giết hại hàng vạn dân thường, đốt phá hàng trăm làng mạc...

Đây không phải là “má»™t cuá»™c chiến tranh ý thức hệ” nhÆ° có nhận định thiếu thiện chí, mà là cuá»™c chiến tranh tá»± vệ chính nghÄ©a của má»™t dân tá»™c khát khao hòa bình, trân trọng con người, yêu tá»± do, không chịu nhục hèn nên đứng lên chống lại bè lÅ© xâm lăng. Đối vá»›i nhân dân Việt Nam thì Ä‘ó là cuá»™c chiến cá»±c kỳ có văn hóa, vì Ä‘ó là cuá»™c chiến tranh bảo vệ con người, bảo vệ công lý, lẽ phải, chính nghÄ©a!

Nhân dân Sài Gòn diá»…u hành mừng thành phố được giải phóng. Ảnh: TTXVN

PV: Vì sao chiến tranh dù Ä‘ã lùi xa ná»­a thế ká»·, hòa bình Ä‘ã đến vá»›i mọi người, mọi nhà trên đất Việt, nhÆ°ng có người vẫn muốn dùng trí tưởng tượng, tính chất hÆ° cấu của văn chÆ°Æ¡ng hòng hạ thấp, thậm chí phủ nhận sá»± hy sinh xÆ°Æ¡ng máu của hàng triệu cán bá»™, chiến sÄ© và đồng bào ta vì sá»± nghiệp chính nghÄ©a của dân tá»™c, thÆ°a ông?

PGS, TS, nhà văn Nguyá»…n Thanh Tú: Lợi dụng đặc trÆ°ng mÆ¡ hồ, Ä‘a nghÄ©a (ambiguity) vốn là má»™t nét bản chất của nghệ thuật; lấy chất liệu từ hiện thá»±c cuá»™c sống, nhờ tài năng hÆ° cấu, óc tưởng tượng, liên tưởng, nhà văn kiến tạo nên tác phẩm. Từ hiện thá»±c khách quan, hình tượng nghệ thuật Ä‘i vào tác phẩm sẽ bị khúc xạ bởi lăng kính chủ quan của nhà văn, do vậy luôn mang má»™t Ä‘á»™ “mờ” nhất định.

Hình tượng được miêu tả càng xa hiện tại, Ä‘á»™ “mờ” càng lá»›n. Thế nên hầu hết các “tác phẩm” Ä‘i theo lối “hạ bệ thần tượng” thường là truyện/tiểu thuyết lịch sá»­. Các “tác giả” Ä‘ó Ä‘ã làm cái việc ngược đời là trồng cây Ä‘á»™c trên nền móng bằng vàng của lịch sá»­ nên cây không thể sống được, nó tá»± héo úa, sá»›m muá»™n cÅ©ng bị Ä‘á»™c giả dọn vứt Ä‘i.

Có người căn cứ vào má»™t đặc Ä‘iểm của văn học kháng chiến là phân cá»±c địch-ta, tốt-xấu, dÅ©ng cảm-hèn hạ... rồi xếp văn học này vào loại hình tÆ° duy cổ tích, tức đẩy nó về vá»›i thời xa xÆ°a, lạc hậu. Chỉ lấy má»™t đặc trÆ°ng, cố tình bỏ qua các đặc Ä‘iểm khác để ép vấn đề vào má»™t loại hình khác, dân gian mỉa mai cách làm này là “gọt chân cho vừa giày”. Sá»± quy chụp khiên cưỡng này không chỉ thể hiện sá»± thiếu tính khoa học mà còn là thái Ä‘á»™ thiếu tôn trọng lịch sá»­, thiếu trân trọng giá trị văn hóa, văn học của dân tá»™c.

PV: Äáng quan ngại hÆ¡n là sá»± xuất hiện má»™t số tác phẩm văn học nhằm “giải thiêng” lịch sá»­ mà thá»±c chất muốn xét lại, lật lại lịch sá»­. Theo ông, hiện tượng này thuá»™c về nhận thức hay quan niệm sáng tác và trách nhiệm công dân của nhà văn?

PGS, TS, nhà văn Nguyá»…n Thanh Tú: “Giải thiêng” là má»™t khuynh hÆ°á»›ng sáng tạo văn học, nghệ thuật của chủ nghÄ©a hiện đại và hậu hiện đại, vá»›i mục Ä‘ích hóa giải những Ä‘iều huyền bí, linh thiêng của nhân vật, sá»± kiện lịch sá»­; Ä‘Æ°a nhân vật, sá»± kiện trở về vá»›i bản chất thật, vá»›i đời sống bình thường. Má»™t số ít nhà văn có dụng ý không hay là “hạ bệ” (cÅ©ng là “giải thiêng”) nhiều tấm gÆ°Æ¡ng anh hùng nhÆ° Tô VÄ©nh Diện, Phan Đình Giót... nhất là “giải thiêng” người nữ anh hùng Võ Thị Sáu, má»™t tấm gÆ°Æ¡ng sáng ngời về lòng gan dạ, kiên trung, bất khuất khiến ngay cả kẻ thù là thá»±c dân Pháp và tay sai cÅ©ng phải kiêng nể; thế mà có người vẫn cố tình nói ngược để gây nhiá»…u dÆ° luận!

Theo tôi, nguyên nhân chủ yếu của hiện tượng trên thuá»™c về ý thức, trách nhiệm công dân chứ không phải kỹ thuật sáng tác hay nhận thức. Sẽ là chân lý và công lý nếu nhÆ° người ta chỉ “giải thiêng” những nhân vật lịch sá»­ nào bị nhìn nhận sai lệch, bản chất vốn là xấu nhÆ°ng lại được Ä‘ánh giá là tốt, rồi vạch ra công-tá»™i rõ ràng. Còn cố ý làm thiên lệch, méo mó lịch sá»­ tức là làm méo mó con người. 

Trung thá»±c vá»›i lịch sá»­ là trung thá»±c vá»›i con người, nhất là vá»›i các danh nhân, anh hùng, dÅ©ng sÄ© thì thật Ä‘áng kính, Ä‘áng trọng vì họ Ä‘ã trở thành má»™t biểu tượng văn hóa của cả cá»™ng đồng. Làm tổn thÆ°Æ¡ng những biểu tượng Ä‘ó cÅ©ng là làm tổn thÆ°Æ¡ng cả cá»™ng đồng. Khi ai Ä‘ó mượn tác phẩm văn học để “giải thiêng” lệch lạc không chỉ là xúc phạm sá»± hy sinh xÆ°Æ¡ng máu của hàng triệu người Việt Nam vì nghÄ©a lá»›n mà còn tá»± tách mình ra khỏi dòng chảy văn minh, tiến bá»™ của dân tá»™c, xã há»™i.

Tôi cÅ©ng muốn nhắc lại rằng, Đảng, Nhà nÆ°á»›c và nhân dân ta luôn mong muốn Ä‘ất nÆ°á»›c có môi trường hòa bình lâu dài để phát triển. Vì lợi ích đại cục của quốc gia, chúng ta coi trọng vun đắp Ä‘oàn kết gắn bó giữa các cá»™ng đồng, giai cấp, thành phần trong xã há»™i, sẵn sàng gác lại quá khứ để hÆ°á»›ng tá»›i tÆ°Æ¡ng lai.

Là thành phần Æ°u tú của giá»›i trí thức, nhạy cảm vá»›i thời cuá»™c và là người Æ°u thời mẫn thế trong xã há»™i, khi sáng tạo tác phẩm thì nhà văn không nên mập mờ, lắt léo nhằm Ä‘ánh tráo khái niệm, xóa nhòa bản chất cuá»™c chiến tranh chính nghÄ©a của dân tá»™c ta, thậm chí lồng ghép ý đồ chính trị nhằm phủ định sạch trÆ¡n đối vá»›i lá»›p người Ä‘ã hy sinh vì Ä‘á»™c lập, tá»± do, thống nhất của Tổ quốc. Thái Ä‘á»™ viết lách nhÆ° vậy là vô Æ¡n bạc nghÄ©a ngay cả vá»›i đồng bào mình, làm thế là tệ bạc lắm!

PV: Trân trọng cảm Æ¡n ông!

(còn nữa)

 Theo Nhóm phóng viên VÄ‚N HÓA (thá»±c hiện)/Báo QĐND

https://www.qdnd.vn/phong-chong-tu-dien-bien-tu-chuyen-hoa/khong-duoc-loi-dung-van-chuong-de-xoa-nhoa-ban-chat-cuoc-khang-chien-vi-dai-cua-dan-toc-bai-2-van-hoc-giai-thieng-lech-lac-la-xuc-pham-su-hy-sinh-cua-hang-trieu-nguoi-viet-nam-825539